जंपिंग जीन्स बद्दल योग्य विधाने ओळखा : (a) हे जीन्स आहेत जे त्यांची जागा बदलु शकतात. (b) यांना ट्रान्सपोसन्स असेही म्हणतात. (c) बार्बरा मॅकक्लिंटॉक यांनी 1965 मध्ये हे प्रथम शोधले होते.
- (1)(a) आणि (b)
- (2)(b) आणि (c)
- (3)(a) आणि (c)
- (4)वरीलपैकी सर्व
बरोबर — पर्याय (4), "वरीलपैकी सर्व". विधान (a) ही या गोष्टीची व्याख्याच आहे. जंपिंग जीन्स म्हणजे DNA चे असे तुकडे जे जनुकसंचात एका जागेवरून दुसऱ्या जागी जाऊ शकतात — एकतर स्वतःला कापून घेऊन दुसरीकडे बसतात, किंवा स्वतःची प्रत काढून ती प्रत नव्या जागी बसवतात. हलणे हेच त्यांचे स्वरूप आहे, आणि नेमक्या याच हलण्यामुळे त्यांचे पहिले वर्णन आले तेव्हा ते स्वीकारणे अवघड गेले — त्या काळात गुणसूत्र म्हणजे जनुकांची स्थिर, सुव्यवस्थित माळ अशीच कल्पना होती. विधान (b) ही प्रमाणित समानार्थी संज्ञा आहे. 'जंपिंग जीन' हे अनौपचारिक नाव आहे; शास्त्रीय संज्ञा ट्रान्सपोसन किंवा स्थानांतरणक्षम घटक (transposable element) अशी आहे. त्यांचे दोन मोठे वर्ग ओळखले जातात. वर्ग II चे घटक, म्हणजे DNA ट्रान्सपोसन, स्वतःच सांकेतिक केलेल्या ट्रान्सपोसेज या विकराच्या मदतीने 'कापा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात. वर्ग I चे घटक, म्हणजे रेट्रोट्रान्सपोसन, RNA मध्यस्थामार्फत 'प्रत काढा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात — तो RNA व्यस्त प्रतिलेखनाने पुन्हा DNA मध्ये बदलला जातो आणि नव्या जागी बसतो, म्हणजे मूळ घटक जागेवरच राहतो आणि प्रतींची संख्या वाढत जाते. हे घटक विपुल असतात: मानवी जनुकसंचातील DNA चा मोठा भाग — सामान्यतः सुमारे 45 टक्के असा सांगितला जाणारा — त्यांच्यापासून आलेला आहे, आणि त्यांत LINE-1 व Alu ही कुळे सर्वाधिक संख्येने आहेत. विधान (c) या शोधाचे श्रेय बार्बरा मॅकक्लिंटॉक यांना देते, आणि आयोगाची अंतिम उत्तरतालिका तिन्ही विधाने बरोबरांच्या यादीत धरते — म्हणूनच पर्याय (4) श्रेयांकित आहे. श्रेयाबाबतचा भाग निर्विवाद आहे आणि विधानातील परीक्षोपयोगी आशयही तोच आहे. मॅकक्लिंटॉक यांचे काम मक्यावर होते, आणि पुरावा त्यांना मक्याच्या दाण्यांनीच दिला: एकाच कणसावरील दाण्यांवर एकसारखा रंग न येता ठिपके व रेघांचे नमुने दिसत, आणि त्यांनी हे नमुने अशा अनुवांशिक घटकांपर्यंत मागे नेले जे दाणा तयार होत असताना रंगद्रव्याच्या जनुकांत आत-बाहेर सरकत आणि ती जनुके बंद-चालू करत. त्यांनी अभ्यासलेल्या दोन घटकांना त्यांनी Dissociation आणि Activator अशी नावे दिली. हा निष्कर्ष अनेक वर्षे बऱ्याच साशंकतेने पाहिला गेला; 1960 व 1970 च्या दशकांत जीवाणूंमध्ये आणि इतर जीवांमध्ये झालेल्या रेणवीय पातळीवरील कामातून हे घटक सर्वत्र आढळतात हे सिद्ध झाल्यावरच ती साशंकता संपली. त्यांना 1983 चे शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक हलणाऱ्या अनुवांशिक घटकांच्या शोधाबद्दल मिळाले, आणि त्या वर्षी त्या गटातील त्या एकमेव मानकरी होत्या. पर्यायांच्या रचनेबद्दल एक नोंद. तिन्ही विधानांपैकी प्रत्येक विधान चारपैकी नेमक्या तीन पर्यायांत येते, म्हणजे कोणतेही एक विधान एकट्याने पर्यायसंच लहान करत नाही. जोडीने मात्र तो पटकन आवळतो: विधाने (a) आणि (b) म्हणजे व्याख्या आणि समानार्थी संज्ञा, आणि या दोहोंविषयी खात्री असलेल्या उमेदवारापुढे फक्त पर्याय (1) — जो नेमकी हीच दोन घेतो — आणि पर्याय (4) — जो तिन्ही घेतो — एवढेच उरतात. मग प्रश्न विधान (c) मोजले जाते की नाही एवढ्यावर येतो, आणि आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेत ते मोजले जाते, म्हणून उत्तर पर्याय (4). 'वरीलपैकी सर्व' या पर्यायाविषयी एक सर्वसाधारण शब्द — सर्व-समावेशक पर्याय या पुस्तिकेत अकरा वेळा दिलेला आहे. तो ना सुरक्षित पर्याय आहे ना संशयास्पद; यादीतील प्रत्येक मुद्दा उत्तरतालिकेत बरोबर धरला गेला असेल तेव्हा तो श्रेयांकित होतो आणि एक मुद्दा वगळला जाताच तो कोसळतो. इतर कोणत्याही दाव्याप्रमाणे त्याची मुद्दा-निहाय तपासणी करावी लागते.
- (1)(a) आणि (b) — पर्याय (1) मधील दोन्ही विधाने खरी आहेत — जंपिंग जीन्स जागा बदलतात आणि त्यांना ट्रान्सपोसन म्हणतात — पण तो विधान (c) वगळतो, आणि आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेत ते विधानही बरोबरांच्या यादीत धरले गेले आहे. म्हणजे या पर्यायाची चूक त्याने काही चुकीचे आत घेतले ही नसून त्याने बरोबर धरलेले एक विधान बाहेर ठेवले ही आहे. संयुक्त विधानांच्या प्रश्नात 'यात काही चुकीचे नाही ना' एवढेच तपासून भागत नाही; 'यात काही बरोबर राहून गेले नाही ना' हेही तपासावे लागते, आणि जेव्हा पर्यायांत सर्वसमावेशक पर्याय उपलब्ध असतो तेव्हा तर हा दुसरा प्रश्न निर्णायक ठरतो.
- (2)(b) आणि (c) — पर्याय (2) विधान (a) वगळतो, आणि विधान (a) ही तर या संकल्पनेची व्याख्याच आहे: जंपिंग जीन्स म्हणजे जनुकसंचात आपली जागा बदलू शकणारे DNA चे तुकडे. हलण्याची क्षमता काढून टाकली तर 'जंपिंग जीन' या संज्ञेला अर्थच उरत नाही, आणि 'ट्रान्सपोसन' या शास्त्रीय नावाचा उगमही तोच आहे — तो शब्दच स्थानांतरणावरून आला आहे. म्हणजे हा पर्याय ज्या विधानाला बाहेर ठेवतो त्याच विधानावर तो ज्या विधानाला आत घेतो ते उभे आहे. दोन विधाने परस्परांशी अशी जोडलेली असतील तेव्हा एकाला खरे व दुसऱ्याला खोटे मानणारा पर्याय अंतर्गतदृष्ट्याच विसंगत असतो.
- (3)(a) आणि (c) — पर्याय (3) विधान (b) वगळतो, म्हणजे 'जंपिंग जीन्स यांना ट्रान्सपोसन्स असेही म्हणतात' हे नाकारतो. हे दोन शब्द एकाच गोष्टीचे दोन नावे आहेत — 'जंपिंग जीन' हे बार्बरा मॅकक्लिंटॉक यांच्या कामातून रूढ झालेले अनौपचारिक नाव आणि 'ट्रान्सपोसन' किंवा 'स्थानांतरणक्षम घटक' ही शास्त्रीय संज्ञा. वर्ग II चे DNA ट्रान्सपोसन आणि वर्ग I चे रेट्रोट्रान्सपोसन असे त्यांचे दोन मोठे वर्ग असून दोन्ही याच नावाखाली येतात. समानार्थी संज्ञा नाकारणारा पर्याय हा नेहमीच सर्वात सहज बाद होणारा पर्याय असतो, कारण त्यासाठी कोणतीही आकडेवारी किंवा तारीख आठवावी लागत नाही.
स्थानांतरणक्षम घटक म्हणजे DNA चे असे क्रम जे जनुकसंचात आपले स्थान बदलू शकतात, आणि त्यांचे दोन मोठे वर्ग त्यांच्या हलण्याच्या यंत्रणेवरून ठरतात. वर्ग II चे घटक — DNA ट्रान्सपोसन — 'कापा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात: घटक स्वतःच ट्रान्सपोसेज नावाच्या विकराचे सांकेतन करतो, ते विकर घटकाला त्याच्या जागेवरून कापून काढते आणि जनुकसंचातील दुसऱ्या जागी बसवते; इथे प्रतींची संख्या वाढत नाही. वर्ग I चे घटक — रेट्रोट्रान्सपोसन — 'प्रत काढा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात: घटकाचे प्रथम RNA मध्ये प्रतिलेखन होते, तो RNA व्यस्त प्रतिलेखनाने पुन्हा DNA मध्ये बदलला जातो आणि ती नवी प्रत नव्या जागी बसते; मूळ घटक जागेवरच राहतो, म्हणून प्रत्येक फेरीत प्रतींची संख्या वाढते. या घटकांचे परिणाम मोठे आहेत. एखाद्या जनुकाच्या आत बसल्यास ते ते जनुक निकामी करतात, म्हणजे उत्परिवर्तन घडवतात; जनुकाच्या शेजारी बसल्यास ते त्याच्या अभिव्यक्तीचे नियमन बदलू शकतात; आणि जनुकसंचात एकाच घटकाच्या अनेक प्रती विखुरलेल्या असल्याने त्यांच्यामध्ये पुनःसंयोजन होऊन मोठ्या प्रमाणावर गुणसूत्रीय पुनर्रचना घडू शकते. म्हणूनच त्यांना पूर्वी समजले जात होते तसे निव्वळ 'स्वार्थी DNA' न मानता जनुकसंचाच्या उत्क्रांतीतील एक सक्रिय शक्ती मानले जाते.
बार्बरा मॅकक्लिंटॉक यांचे काम मक्याच्या अनुवंशशास्त्रावर होते आणि त्यांचा पुरावा प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसणारा होता: एकाच कणसावरील दाण्यांवर एकसारखा रंग न येता ठिपके व रेघा दिसत, आणि हे नमुने दाणा तयार होत असताना रंगद्रव्याच्या जनुकांत आत-बाहेर सरकणाऱ्या घटकांमुळे येत असल्याचे त्यांनी दाखवले. त्यांनी अभ्यासलेल्या दोन घटकांना Dissociation आणि Activator अशी नावे दिली. गुणसूत्र स्थिर मानले जात असलेल्या काळात हलणाऱ्या जनुकांची कल्पना सहजासहजी स्वीकारली गेली नाही; 1960 व 1970 च्या दशकांत जीवाणूंमध्ये आणि इतर जीवांमध्ये झालेल्या रेणवीय संशोधनातून असे घटक सर्वत्र आढळतात हे स्पष्ट झाल्यावर परिस्थिती बदलली. त्यांना 1983 चे शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक हलणाऱ्या अनुवांशिक घटकांच्या शोधाबद्दल मिळाले आणि त्या वर्षी त्या गटातील त्या एकमेव मानकरी होत्या. आज या घटकांचे व्यावहारिक उपयोगही आहेत: प्रयोगशाळेत जनुके निकामी करून त्यांचे कार्य ओळखण्यासाठी ट्रान्सपोसनचा वापर केला जातो, आणि जनुक हस्तांतरणाच्या तंत्रांतही ते साधन म्हणून वापरले जातात.
- जंपिंग जीन्स, म्हणजे औपचारिक भाषेत ट्रान्सपोसन किंवा स्थानांतरणक्षम घटक, हे DNA चे असे क्रम आहेत जे जनुकसंचात आपले स्थान बदलू शकतात.
- त्यांचे दोन वर्ग ओळखले जातात: वर्ग II चे DNA ट्रान्सपोसन स्वतःच सांकेतिक केलेल्या ट्रान्सपोसेजच्या मदतीने 'कापा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात, तर वर्ग I चे रेट्रोट्रान्सपोसन RNA मध्यस्थामार्फत 'प्रत काढा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात आणि त्यामुळे त्यांच्या प्रतींची संख्या वाढत जाते.
- बार्बरा मॅकक्लिंटॉक यांनी मक्यावर काम करताना हलणारे अनुवांशिक घटक शोधले; एकाच कणसावरील दाण्यांवरील ठिपकेदार रंगाचा माग त्यांनी रंगद्रव्याच्या जनुकांत आत-बाहेर सरकणाऱ्या घटकांपर्यंत नेला आणि त्यांनी अभ्यासलेल्या दोन घटकांना Dissociation व Activator अशी नावे दिली.
- त्यांना 1983 चे शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक हलणाऱ्या अनुवांशिक घटकांच्या शोधाबद्दल मिळाले, आणि त्या वर्षी त्या गटातील त्या एकमेव मानकरी होत्या.
- स्थानांतरणक्षम घटक युकॅरियोटिक जनुकसंचांत विपुल आहेत — मानवी DNA चा मोठा भाग, सामान्यतः सुमारे 45 टक्के असा सांगितला जाणारा, त्यांच्यापासून आलेला असून LINE-1 व Alu ही कुळे सर्वाधिक संख्येने आहेत — आणि ते उत्परिवर्तन घडवतात, जनुक अभिव्यक्ती बदलतात व जनुकसंचाची पुनर्रचना घडवून आणतात.
दोन वर्ग, दोन पद्धती: वर्ग II चे DNA ट्रान्सपोसन स्वतःच्या ट्रान्सपोसेजने कापून चिकटवतात, वर्ग I चे रेट्रोट्रान्सपोसन RNA मध्यस्थामार्फत प्रत काढून चिकटवतात. 'वरीलपैकी सर्व' हा ना सुरक्षित पर्याय ना संशयास्पद — इथल्यासारखा मुद्देनिहाय तपासा.
- 'जंपिंग जीन' आणि 'ट्रान्सपोसन' या दोन वेगळ्या गोष्टी मानणे. ते एकाच गोष्टीचे अनौपचारिक व शास्त्रीय नाव आहे, आणि हा भेद कल्पून एक विधान नाकारणे ही या प्रश्नातील सर्वात सहज टाळता येणारी चूक आहे.
- DNA ट्रान्सपोसन व रेट्रोट्रान्सपोसन यांच्या यंत्रणांची अदलाबदल करणे. पहिले 'कापा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात व प्रतींची संख्या वाढवत नाहीत; दुसरे RNA मध्यस्थामार्फत 'प्रत काढा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात व प्रतींची संख्या वाढवतात.
- संयुक्त विधानांच्या प्रश्नात फक्त 'यात काही चुकीचे नाही ना' एवढेच तपासणे. सर्वसमावेशक पर्याय उपलब्ध असेल तेव्हा 'यात काही बरोबर राहून गेले नाही ना' हा प्रश्नच निर्णायक ठरतो.
- 'वरीलपैकी सर्व' हा पर्याय तत्त्वतः संशयास्पद मानून टाळणे किंवा तत्त्वतः सुरक्षित मानून घेणे. तो इतर कोणत्याही दाव्यासारखाच असतो आणि त्याची मुद्दा-निहाय तपासणी करावी लागते.
अनुवंशशास्त्रावरील MPSC चे प्रश्न तीन साच्यांत येतात. पहिला संज्ञा-आणि-व्याख्येचा — जंपिंग जीन, ट्रान्सपोसन, उत्परिवर्तन, जनुक अभिव्यक्ती अशा संज्ञांचा अर्थ आणि त्यांची समानार्थी नावे. दुसरा शास्त्रज्ञ-आणि-शोधाचा — कोणी काय शोधले, कोणत्या जीवावर काम केले, आणि कोणत्या वर्षी नोबेल मिळाले; इथे मॅकक्लिंटॉक व मका, मेंडेल व वाटाणा, मॉर्गन व ड्रोसोफिला अशा जोड्या वारंवार येतात. तिसरा यंत्रणेचा — दिलेली प्रक्रिया कशी घडते, कोणते विकर लागते, आणि परिणाम काय. या प्रश्नासारख्या संयुक्त विधानांच्या साच्यात तयारीची पद्धत सोपी आहे: प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासा आणि नंतर कोणता पर्याय नेमकी तीच खरी विधाने एकत्र घेतो ते पाहा — पर्याय कमी करण्याचे काम विधानांची जोडी करते, एकटे विधान नाही.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
DNA ट्रान्सपोसन आणि रेट्रोट्रान्सपोसन यांच्यातील मुख्य फरक कोणता ?
- (a)DNA ट्रान्सपोसन फक्त वनस्पतींत आणि रेट्रोट्रान्सपोसन फक्त प्राण्यांत आढळतात
- (b)DNA ट्रान्सपोसन 'कापा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात, तर रेट्रोट्रान्सपोसन RNA मध्यस्थामार्फत 'प्रत काढा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात
- (c)DNA ट्रान्सपोसन जनुकसंचात हलत नाहीत, फक्त रेट्रोट्रान्सपोसन हलतात
- (d)रेट्रोट्रान्सपोसन प्रथिनांचे सांकेतन करत नाहीत, तर DNA ट्रान्सपोसन सर्वच प्रथिनांचे सांकेतन करतात
उत्तर(b) DNA ट्रान्सपोसन 'कापा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात, तर रेट्रोट्रान्सपोसन RNA मध्यस्थामार्फत 'प्रत काढा आणि चिकटवा' पद्धतीने हलतात. पहिल्या प्रकारात घटक स्वतःच सांकेतिक केलेले ट्रान्सपोसेज विकर त्याला जागेवरून कापून नव्या ठिकाणी बसवते आणि प्रतींची संख्या तेवढीच राहते. दुसऱ्या प्रकारात घटकाचे RNA मध्ये प्रतिलेखन होते, व्यस्त प्रतिलेखनाने तो पुन्हा DNA बनतो आणि नव्या जागी बसतो, तर मूळ घटक जागेवरच राहतो — म्हणून प्रत्येक फेरीत प्रतींची संख्या वाढते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
बार्बरा मॅकक्लिंटॉक यांना नोबेल पारितोषिक कोणत्या शोधाबद्दल मिळाले आणि त्यांनी कोणत्या वनस्पतीवर काम केले ?
- (a)हलणाऱ्या अनुवांशिक घटकांचा शोध; मका
- (b)द्विसंकरण नियमांचा शोध; वाटाणा
- (c)DNA च्या दुहेरी सर्पिल रचनेचा शोध; तंबाखू
- (d)बहुगुणित वाणांचा शोध; गहू
उत्तर(a) हलणाऱ्या अनुवांशिक घटकांचा शोध; मका. एकाच कणसावरील दाण्यांवरील ठिपकेदार व रेघाळ रंगाचा माग त्यांनी रंगद्रव्याच्या जनुकांत आत-बाहेर सरकणाऱ्या घटकांपर्यंत नेला आणि त्यांना Dissociation व Activator अशी नावे दिली; त्यांना 1983 चे शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले. पर्याय (b) मधील वाटाणा हा ग्रेगर मेंडेल यांच्या कामाचा विषय आहे — शास्त्रज्ञ, जीव आणि शोध या तिन्हींच्या जोड्या परीक्षक एकत्र ठेवून तपासतो.