MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 59 / 100

बरोबर — पर्याय (1), "गॅमेट्सच्या संलयन शिवाय नवीन जीव". अपोमिक्सिस म्हणजे लैंगिक पुनरुत्पादनाची नक्कल करणारे अलैंगिक पुनरुत्पादन. सपुष्प वनस्पतींमध्ये त्याचा अर्थ असा की बीज तयार होते — पूर्ण, जिवंत, पसरण्याजोगे बीज — पण फलन कधी घडलेलेच नसते. कोणताही पुरुष युग्मक अंडपेशीशी संलयन पावत नाही, त्यामुळे अर्धसूत्री विभाजनातून येणारे पुनःसंयोजन होत नाही आणि दुसऱ्या पालकाचे अनुवांशिक योगदानही येत नाही; परिणामी निर्माण होणारी संतती मातृवनस्पतीची अनुवांशिक प्रतच असते. या संज्ञेतच तिची व्याख्या दडलेली आहे: 'अपो-' म्हणजे विना आणि 'मिक्सिस' म्हणजे मिसळणे — याच्या उलट संज्ञा अ‍ॅम्फिमिक्सिस, म्हणजे युग्मकांचे संलयन होणारे नेहमीचे लैंगिक पुनरुत्पादन. पर्याय (1) हेच नेमके सांगतो आणि तोच श्रेयांकित आहे. अपोमिक्सिसकडे इतके लक्ष का दिले जाते याचे कारण शेतीविषयक आहे, आणि तेच समजून घेणे महत्त्वाचे आहे कारण या विषयावरचे प्रश्न बहुधा त्याच बाजूने येतात. संकरित वाण संकर ओजासाठी (hybrid vigour) मोलाचे मानले जातात, पण तो ओज पुढच्या पिढीत टिकत नाही: पहिल्या पिढीचा संकर विषमयुग्मजी असतो, त्याच्या संततीत गुणधर्मांचे विसंयोजन होते आणि उत्पादन घसरते. म्हणून संकरित वाण घेणाऱ्या शेतकऱ्याला दरवर्षी नवे बियाणे विकत घ्यावे लागते; स्वतःच्या पिकातले बियाणे राखून ठेवता येत नाही. जर संकरित पिकांमध्ये अपोमिक्सिस आणता आला, तर संकराचा संपूर्ण जनुकसंच बीजामार्फत जसाच्या तसा, पिढ्यानपिढ्या, कोणत्याही विसंयोजनाशिवाय पुढे जाईल — म्हणजे संकराचा ओज आणि स्वतःचे बियाणे राखण्याची सोय, दोन्ही एकत्र. म्हणूनच अपोमिक्सिस हे वनस्पती पैदासशास्त्रातील कायमचे संशोधनध्येय आहे. पर्याय (4), "न्यूसेलस पासून भ्रूण", हा सर्वात प्रबळ चुकीचा पर्याय आहे आणि त्याला उडवून लावण्याऐवजी नीट हाताळावे लागते. न्यूसेलसपासून थेट भ्रूण तयार होणे याला अपस्थानिक किंवा न्यूसेलर भ्रूणता (adventive किंवा nucellar embryony) म्हणतात, आणि ती खरोखरच अपोमिक्सिस घडण्याची एक वाट आहे — मोसंबी-संत्र्यासारख्या सिट्रस वर्गातील आणि आंब्याच्या अनेक जातींमध्ये नेमके हेच घडते: भ्रूणकोशाभोवतीच्या न्यूसेलसच्या पेशी विभाजित होऊन लैंगिक भ्रूणाच्या जोडीने अधिकचे भ्रूण तयार करतात, आणि एका बीजात अनेक भ्रूण असण्याची स्थिती निर्माण होते, जिला बहुभ्रूणता म्हणतात. पण न्यूसेलर भ्रूणता ही एक विशिष्ट यंत्रणा आहे, अपोमिक्सिसची व्याख्या नाही. अपोमिक्सिस अशा वाटांनीही घडतो ज्यांचा न्यूसेलसशी काहीही संबंध नाही — विशेषतः भ्रूणकोशातील अर्धसूत्री विभाजन न झालेल्या पेशीपासून भ्रूण तयार होणे. प्रश्न विचारतो की अपोमिक्सिस हा पुनरुत्पादनाचा प्रकार म्हणून कशाला जन्म देतो, म्हणजे तो सर्वसाधारण वर्णन मागतो, आणि ते सर्वसाधारण वर्णन म्हणजे युग्मकांच्या संलयनाशिवाय तयार होणारा नवा जीव. हा भेद सरावाने अंगवळणी पाडण्यासारखा आहे. जेव्हा एक पर्याय एखाद्या वर्गाची व्याख्या देतो आणि दुसरा त्या वर्गातले एक उदाहरण देतो, तेव्हा सर्वसाधारण भाषेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर व्याख्या असते. परीक्षक इथे उमेदवाराला संकल्पनेची सीमा माहीत आहे का हे तपासतो, तिच्या आत येणारे एखादे उदाहरण माहीत आहे का हे नव्हे.

• (2)गॅमेट्सच्या संलयन उत्पादनापासून नवीन जीव — पर्याय (2) अपोमिक्सिसच्या नेमका उलट अर्थ देतो. युग्मकांच्या संलयनातून तयार झालेल्या उत्पादनापासून — म्हणजे युग्मनजापासून — नवा जीव तयार होणे हे तर नेहमीच्या लैंगिक पुनरुत्पादनाचे, अ‍ॅम्फिमिक्सिसचे वर्णन आहे. अपोमिक्सिसचे संपूर्ण वेगळेपणच हे आहे की तिथे संलयन घडतच नाही आणि तरीही बीज तयार होते. संज्ञेतील 'अपो-' हा उपसर्ग 'विना' असा अर्थ देतो, त्यामुळे नावावरूनच हा पर्याय बाद करता येतो — अपरिचित पारिभाषिक शब्दाच्या उपसर्गाचा अर्थ तपासणे ही जीवशास्त्रात वारंवार उपयोगी पडणारी सवय आहे.
• (3)एन्डोस्पर्म पासून गर्भ — पर्याय (3) बीजातील दोन वेगळ्या ऊतींची अदलाबदल करतो. सपुष्प वनस्पतींमध्ये द्विफलनानंतर एका फलनातून युग्मनज म्हणजे भावी भ्रूण तयार होतो आणि दुसऱ्या फलनातून एन्डोस्पर्म (भ्रूणपोष) तयार होतो, जो भ्रूणाला अन्नपुरवठा करणारी पोषक ऊती आहे. या दोन ऊतींची कामे व उगम वेगळे आहेत आणि एन्डोस्पर्मपासून भ्रूण तयार होणे ही सामान्य वनस्पतीशास्त्रात मान्य असलेली प्रक्रिया नाही. शिवाय हा पर्याय अपोमिक्सिसच्या मध्यवर्ती मुद्द्याला — फलनाच्या अनुपस्थितीला — स्पर्शही करत नाही; उलट एन्डोस्पर्मचा उल्लेख करून तो फलन झाल्याचेच गृहीत धरतो.
• (4)न्यूसेलस पासून भ्रूण — हा चुकीचा असला तरी बेजबाबदार पर्याय नाही, आणि म्हणूनच तो धोकादायक आहे: न्यूसेलसपासून भ्रूण तयार होणे — न्यूसेलर किंवा अपस्थानिक भ्रूणता — ही खरोखरच अपोमिक्सिसची एक वाट आहे आणि ती सिट्रस व आंब्याच्या अनेक जातींमध्ये आढळते. पण ती एक विशिष्ट यंत्रणा आहे, संपूर्ण संकल्पनेची व्याख्या नाही: अपोमिक्सिस भ्रूणकोशातील अर्धसूत्री विभाजन न झालेल्या पेशीपासूनही घडतो, जिथे न्यूसेलसचा काहीही संबंध नसतो. प्रश्न 'अपोमिक्सिस हा पुनरुत्पादनाचा प्रकार म्हणून कशाला जन्म देतो' असा सर्वसाधारण भाषेत विचारला असल्याने उत्तर वर्गाची व्याख्या असावी लागते, वर्गातले एक उदाहरण नव्हे.

सपुष्प वनस्पतींमधील नेहमीचे बीजनिर्मितीचे चक्र असे चालते: परागकणातून येणारा पुरुष युग्मक भ्रूणकोशातील अंडपेशीशी संलयन पावतो आणि युग्मनज तयार होतो, जो पुढे भ्रूण बनतो; त्याच वेळी दुसरा पुरुष युग्मक दोन ध्रुवीय केंद्रकांशी मिळून एन्डोस्पर्म तयार करतो — या दुहेरी घटनेला द्विफलन म्हणतात आणि ती सपुष्प वनस्पतींचे खास वैशिष्ट्य आहे. अपोमिक्सिसमध्ये या साखळीतील फलनाची पायरीच वगळली जाते आणि तरीही बीज तयार होते. याच्या दोन प्रमुख वाटा आहेत. पहिली, भ्रूणकोशातील अर्धसूत्री विभाजन न झालेल्या (unreduced) पेशीपासून भ्रूणाची वाढ होणे — इथे गुणसूत्रसंख्या मातृवनस्पतीइतकीच राहते, कारण अर्धसूत्री विभाजन टाळले किंवा अपूर्ण ठेवले जाते. दुसरी, अपस्थानिक किंवा न्यूसेलर भ्रूणता — इथे भ्रूण थेट न्यूसेलस किंवा बीजांडावरणाच्या पेशींपासून तयार होतो, म्हणजे तो भ्रूणकोशातून येतच नाही. दुसऱ्या वाटेतून अनेकदा बहुभ्रूणता निर्माण होते: एका बीजात एकाहून अधिक भ्रूण, आणि म्हणून एका सिट्रस बीजातून अनेक रोपे उगवतात, ज्यांपैकी बहुतेक मातृवनस्पतीच्या न्यूसेलर प्रती असतात. दोन्ही वाटांचा परिणाम एकच — संतती मातृवनस्पतीशी अनुवांशिकदृष्ट्या एकसारखी, म्हणजे बीजामार्फत तयार झालेली क्लोन.

या संकल्पनेभोवती तीन जवळपासच्या संज्ञा आहेत आणि परीक्षक त्या एकाच प्रश्नात ठेवून त्यांतील भेद तपासतो. अनिषेकफलन (parthenocarpy) म्हणजे फलनाशिवाय फळाची वाढ, ज्यातून बिनबियांचे फळ मिळते — केळे हे नेहमीचे उदाहरण, आणि व्यापारी द्राक्षांतही हेच तत्त्व वापरले जाते. अनिषेकजनन (parthenogenesis) म्हणजे अफलित अंडपेशीपासून पूर्ण जीवाची वाढ — नर मधमाशी हे प्राणिसृष्टीतले प्रमाणित उदाहरण. आणि अपोमिक्सिस म्हणजे फलनाशिवाय बीजाची निर्मिती. तिन्हींत 'फलनाशिवाय' हा भाग समान आहे आणि फरक फक्त कशाची वाढ होते यात आहे — अनुक्रमे फळ, जीव आणि बीज. वनस्पती पैदासशास्त्राच्या दृष्टीने अपोमिक्सिस हे मोठे ध्येय राहिले आहे: संकरित वाणांचा ओज पहिल्याच पिढीनंतर विसंयोजनामुळे विरतो, म्हणून शेतकऱ्याला दरवर्षी नवे बियाणे घ्यावे लागते; अपोमिक्टिक संकर मात्र आपला जनुकसंच बीजामार्फत अबाधित पुढे नेईल आणि शेतकऱ्याला स्वतःचे बियाणे राखता येईल. भारतासारख्या लहान धारणक्षेत्रांच्या देशात बियाण्याच्या वार्षिक खर्चाचा भार पाहता या संशोधनाचे महत्त्व केवळ शास्त्रीय नाही, ते थेट आर्थिक आहे.

• अपोमिक्सिस म्हणजे लैंगिक पुनरुत्पादनाची नक्कल करणारे अलैंगिक पुनरुत्पादन: फलनाशिवाय बीज तयार होते, त्यामुळे संतती मातृवनस्पतीशी अनुवांशिकदृष्ट्या एकसारखी असते. याच्या उलट संज्ञा अ‍ॅम्फिमिक्सिस, म्हणजे युग्मकांच्या संलयनासह होणारे नेहमीचे लैंगिक पुनरुत्पादन.
• त्याच्या प्रमुख वाटा दोन: भ्रूणकोशातील अर्धसूत्री विभाजन न झालेल्या पेशीपासून भ्रूणाची वाढ, आणि अपस्थानिक किंवा न्यूसेलर भ्रूणता, जिथे भ्रूण थेट न्यूसेलस किंवा बीजांडावरणापासून तयार होतो — सिट्रस व आंब्याच्या अनेक जातींत आढळणारी वाट.
• अपस्थानिक भ्रूणतेतून अनेकदा बहुभ्रूणता निर्माण होते — एका बीजात एकाहून अधिक भ्रूण — म्हणून एका सिट्रस बीजातून अनेक रोपे उगवू शकतात, ज्यांपैकी बहुतेक मातृवनस्पतीच्या न्यूसेलर प्रती असतात.
• वनस्पती पैदासशास्त्रात अपोमिक्सिस हे महत्त्वाचे ध्येय आहे: संकरित वाणांचा ओज पुढच्या पिढीत विसंयोजनामुळे विरतो, पण अपोमिक्टिक संकर आपला जनुकसंच बीजामार्फत अबाधित पुढे नेईल आणि शेतकऱ्याला दरवर्षी बियाणे विकत घेण्याऐवजी स्वतःचे बियाणे राखता येईल.
• जवळच्या पण वेगळ्या संज्ञा — अनिषेकफलन (parthenocarpy) म्हणजे फलनाशिवाय फळाची वाढ, ज्यातून केळ्यासारखे बिनबियांचे फळ मिळते; अनिषेकजनन (parthenogenesis) म्हणजे अफलित अंडपेशीपासून जीवाची वाढ, जसे नर मधमाशी.

• वर्गाची व्याख्या आणि वर्गातले उदाहरण यांची गल्लत करणे. न्यूसेलर भ्रूणता ही अपोमिक्सिसची एक वाट आहे, त्याची व्याख्या नाही — आणि सर्वसाधारण भाषेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर व्याख्याच असते.
• अपोमिक्सिस आणि अनिषेकफलन एकच मानणे. अपोमिक्सिसमध्ये फलनाशिवाय बीज तयार होते, तर अनिषेकफलनात फलनाशिवाय फळ तयार होते आणि बीज नसतेच.
• अपोमिक्सिसने तयार झालेली संतती अनुवांशिकदृष्ट्या वेगळी असेल असे गृहीत धरणे. संलयन व अर्धसूत्री पुनःसंयोजन घडत नसल्याने ती मातृवनस्पतीची प्रत असते — म्हणजे बीजामार्फत तयार झालेली क्लोन.
• एन्डोस्पर्म आणि भ्रूण यांची अदलाबदल करणे. द्विफलनात दोघांचा उगम वेगळा असतो — एक युग्मनजापासून आणि दुसरा ध्रुवीय केंद्रकांच्या संलयनापासून — आणि एन्डोस्पर्म ही पोषक ऊती आहे, भावी वनस्पती नाही.

वनस्पतींतील पुनरुत्पादन हा MPSC च्या सामान्य विज्ञानातील नियमित विषय आहे आणि तो प्रामुख्याने संज्ञा-आधारित प्रश्नांतून येतो. पहिला साचा व्याख्येचा — दिलेल्या संज्ञेचा अर्थ काय, जसा हा प्रश्न; इथे चुकीचे पर्याय बहुधा त्याच संज्ञेच्या एका उपप्रकाराचे किंवा शेजारच्या संज्ञेचे वर्णन असतात. दुसरा उदाहरणांचा — कोणत्या वनस्पतीत कोणती घटना घडते: सिट्रस व आंब्यात बहुभ्रूणता, केळ्यात अनिषेकफलन, मधमाशीत अनिषेकजनन. तिसरा उपयोजनांचा — संकरित बियाणे दरवर्षी का घ्यावे लागते, आणि अपोमिक्सिस त्यावर उत्तर कसे ठरू शकेल. तयारीसाठी उपयुक्त सवय म्हणजे प्रत्येक संज्ञेसाठी 'कशाशिवाय' आणि 'कशाची वाढ' अशा दोन खुणा लिहून ठेवणे — अपोमिक्सिस: फलनाशिवाय, बीज; अनिषेकफलन: फलनाशिवाय, फळ; अनिषेकजनन: फलनाशिवाय, जीव. या तीन ओळींवर या गटातील बहुतेक प्रश्न सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  अपोमिक्सिस, अनिषेकफलन (parthenocarpy) आणि अनिषेकजनन (parthenogenesis) यांच्या योग्य जोड्या कोणत्या ?

  • (a)अपोमिक्सिस – बिनबियांचे फळ; अनिषेकफलन – फलनाशिवाय बीज; अनिषेकजनन – अफलित अंडपेशीपासून जीव
  • (b)अपोमिक्सिस – फलनाशिवाय बीज; अनिषेकफलन – बिनबियांचे फळ; अनिषेकजनन – अफलित अंडपेशीपासून जीव
  • (c)अपोमिक्सिस – अफलित अंडपेशीपासून जीव; अनिषेकफलन – फलनाशिवाय बीज; अनिषेकजनन – बिनबियांचे फळ
  • (d)तिन्ही संज्ञा एकाच घटनेची वेगवेगळी नावे आहेत

  उत्तर(b) अपोमिक्सिस – फलनाशिवाय बीज; अनिषेकफलन – बिनबियांचे फळ; अनिषेकजनन – अफलित अंडपेशीपासून जीव. तिन्हींत 'फलनाशिवाय' हा भाग समान आहे आणि फरक फक्त कशाची वाढ होते यात — अनुक्रमे बीज, फळ आणि पूर्ण जीव. केळे हे अनिषेकफलनाचे आणि नर मधमाशी हे अनिषेकजननाचे प्रमाणित उदाहरण आहे, तर सिट्रस व आंब्यातील न्यूसेलर भ्रूणता हे अपोमिक्सिसचे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  एका सिट्रस बीजातून अनेक रोपे उगवू शकतात, या घटनेला काय म्हणतात ?

  • (a)द्विफलन
  • (b)बहुभ्रूणता
  • (c)अनिषेकफलन
  • (d)स्वपरागण

  उत्तर(b) बहुभ्रूणता. एका बीजात एकाहून अधिक भ्रूण असणे म्हणजे बहुभ्रूणता, आणि सिट्रस वर्गात ती प्रामुख्याने न्यूसेलर भ्रूणतेमुळे येते — भ्रूणकोशाभोवतीच्या न्यूसेलसच्या पेशी विभाजित होऊन लैंगिक भ्रूणाच्या जोडीने अधिकचे भ्रूण तयार करतात. यांपैकी बहुतेक भ्रूण मातृवनस्पतीच्या अनुवांशिक प्रती असल्याने रोपवाटिकांना एकसारखी रोपे मिळवण्यासाठी हे उपयुक्त ठरते.