MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 35 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — एफ. क्लेमेंटस (1916). अमेरिकन वनस्पती परिस्थितिकीशास्त्रज्ञ फ्रेडरिक ई. क्लेमेंट्स यांनी 1916 मध्ये 'जीवसंहती' ही संज्ञा मांडली; त्याच वर्षी वनस्पती अनुक्रमणावरचे त्यांचे प्रमुख कामही प्रसिद्ध झाले. पुढे प्राणी परिस्थितिकीशास्त्रज्ञ व्हिक्टर शेलफोर्ड यांच्यासोबत त्यांनी 1939 मध्ये लिहिलेल्या 'बायो-इकॉलॉजी' या ग्रंथात ही संकल्पना अधिक विकसित झाली. या संज्ञेचा हेतू एकत्रीकरणाचा होता. त्या काळात वनस्पती परिस्थितिकीशास्त्रज्ञ वनस्पती समुदायाचा अभ्यास करत, प्राणी परिस्थितिकीशास्त्रज्ञ प्राणी समुदायाचा, आणि दोन्ही अभ्यास स्वतंत्रपणे चालत. जीवसंहती ही दोघांना सामावून घेणारी मोठी एकक म्हणून मांडली गेली — विस्तृत हवामान पट्ट्यात वसलेला आणि प्रमुख वनस्पती प्रकाराने ओळखला जाणारा वनस्पती व प्राणी यांचा एकत्रित प्रादेशिक समुदाय. उष्ण कटिबंधीय वर्षावन, सव्हाना, वाळवंट, समशीतोष्ण गवताळ प्रदेश, समशीतोष्ण पानझडी वन, तैगा आणि टुंड्रा या याच अर्थाने जीवसंहती आहेत. हा प्रश्न श्रेय कोणाला या स्वरूपाचा असल्याने तो उरलेली तीन नावे बाद करून सोडवणे सर्वात सुरक्षित आहे, कारण त्यांतील प्रत्येक नाव वेगळ्याच टप्प्याशी जोडलेले आहे आणि येथे छापलेल्या वर्षासोबत ते जुळतच नाही. ए.जी. टान्स्ले यांनी 'परिसंस्था' ही संज्ञा मांडली आणि ती 1935 मध्ये मांडली; त्यांचे निधन 1955 मध्ये झाले, म्हणून पर्याय (3) मध्ये त्यांच्या नावासमोर छापलेले वर्ष त्यांच्या कोणत्याही कामाचे असूच शकत नाही. इ.एच. हेकेल यांनी 'इकॉलॉजी' या शास्त्राला नाव दिले — त्यांनी 1866 मध्ये 'ओकोलॉजी' ही संज्ञा वापरली — आणि त्यांचे निधन 1919 मध्ये झाले, म्हणून पर्याय (4) मधील वर्षही त्यांचे असू शकत नाही. शिवाय टान्स्ले किंवा हेकेल यांचा जीवसंहतीशी मुळातच संबंध नाही : एकाने परिस्थितिकीला परिसंस्था दिली आणि दुसऱ्याने तिला तिचे नाव दिले. यामुळे क्लेमेंट्स उरतात — ज्यांचे संपूर्ण काम वनस्पती एकके, अनुक्रमण आणि हवामानाने ठरणारा परमोच्च समुदाय याभोवतीच होते, आणि ही संकल्पना खरोखर त्यांचीच आहे.

• (1)मॅकनौटन व वोल्फ (1932) — पर्याय (1) मधील नावांची जोडी जीवसंहती संज्ञा मांडण्याशी परिस्थितिकीच्या कोणत्याही इतिहासात जोडली जात नाही, आणि त्यासोबत छापलेले वर्षही या संकल्पनेच्या नामकरणातील कोणत्याही टप्प्याशी जुळत नाही. हा पर्याय नेमका अपरिचित असल्यामुळेच काम करतो : नावे ओळखीची नसलेला विद्यार्थी ती आपण न वाचलेल्या एखाद्या विशेष साहित्यातील असावीत असे गृहीत धरतो आणि त्याच कारणाने परिचित नावांपेक्षा त्यांना पसंती देतो. अपरिचितपणा हा पुरावा नाही; श्रेय कोणाला या प्रकारच्या प्रश्नात ज्यांचे प्रत्यक्ष योगदान माहीत आहे ती नावे आधी बाद करणे हीच सुरक्षित पद्धत आहे.
• (3)ए.जी. टान्स्ले (1974) — पर्याय (3) मधील आर्थर जी. टान्स्ले यांचे योगदान म्हणजे परिसंस्था — ही संज्ञा त्यांनी 1935 मध्ये मांडली, आणि तिचा अर्थ सजीव आणि त्यांच्या पर्यावरणाचे संपूर्ण भौतिक घटक मिळून तयार होणारे एकक असा आहे. जीवसंहतीहून ती वेगळी संकल्पना आहे, वेगळ्या आधारावर ठरते — प्रादेशिक वनस्पती प्रकारावर नव्हे तर कार्यात्मक आंतरक्रियेवर — आणि तिचा आवाकाही वेगळा आहे. छापील वर्ष चूक आणखी वाढवते : टान्स्ले यांचे निधन 1955 मध्ये झाले, म्हणून 1974 हे त्यांच्या कोणत्याही कामाचे वर्ष असूच शकत नाही. परिस्थितिकीच्या पायाभूत संकल्पनांशी सर्वाधिक जोडले जाणारे नाव तेच असल्याने हा सर्वात मोहक चुकीचा पर्याय ठरतो.
• (4)इ.एच. हेकेल (1933) — पर्याय (4) मधील इ.एच. हेकेल यांनी परिस्थितिकीशास्त्राला त्याचे नावच दिले — 1866 मध्ये त्यांनी 'ओकोलॉजी' ही संज्ञा सजीव व त्यांच्या परिसराचे संबंध अभ्यासणाऱ्या शास्त्रासाठी वापरली. ते एकोणिसाव्या शतकातील प्राणिशास्त्रज्ञ व आकारविज्ञ होते आणि त्यांचे निधन 1919 मध्ये झाले, म्हणून त्यांच्या नावासमोर छापलेले 1933 हे वर्ष अशक्य आहे; शिवाय त्यांनी कोणतेही प्रादेशिक वनस्पती एकक मांडलेले नाही. हेकेल हे परिस्थितिकीचे संस्थापक नाव आहे एवढे ओळखून तिथेच थांबणारा विद्यार्थी या पर्यायाकडे ओढला जातो, पण त्यांचा योग्य संबंध या शास्त्राच्या नावाशी आहे, त्याच्या पुढच्या एककांशी नाही.

परिस्थितिकीशास्त्रात एकके तीन वेगवेगळ्या आवाक्यांवर मांडली जातात आणि त्यांची अदलाबदल हीच या विषयातील सर्वात सामान्य चूक आहे. समुदाय म्हणजे एका ठिकाणी एकत्र नांदणाऱ्या सजीवांचा संच. परिसंस्था म्हणजे तोच समुदाय अधिक त्याचे अजैविक पर्यावरण, एक कार्यरत एकक म्हणून पाहिलेले — आणि तिचा आवाका कोणताही असू शकतो, एका तळ्यापासून एका जंगलापर्यंत. जीवसंहती म्हणजे हवामानाने ठरणारा खंडव्यापी प्रादेशिक समुदाय, जो त्याच्या प्रमुख वनस्पती प्रकाराने ओळखला जातो आणि ज्यात वनस्पती व प्राणी दोघेही येतात. जीवसंहती मुख्यतः तापमान व पर्जन्य या दोन घटकांनी ठरते, आणि म्हणूनच एकाच प्रकारची जीवसंहती एकमेकांपासून हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या वेगवेगळ्या खंडांवर सारख्या हवामानाखाली पुन्हा दिसते — दक्षिण अमेरिकेतील आणि आफ्रिकेतील सव्हाना, किंवा उत्तर अमेरिकेतील प्रेअरी आणि युरेशियातील स्टेप्स. या तिन्ही एककांचे प्रश्न एकाच पेपरात येऊ शकतात, म्हणून प्रत्येक संज्ञेसाठी 'कोणी मांडली, कोणत्या वर्षी, कोणत्या आवाक्याची' अशी तीन खणांची नोंद ठेवणे उपयुक्त ठरते.

परिस्थितिकीची शब्दावली सुमारे सत्तर वर्षांत मोजक्या, ओळखता येण्याजोग्या संज्ञांतून उभी राहिली, आणि प्रश्नकर्ते त्यांच्याकडे वारंवार परत येतात कारण प्रत्येक संज्ञेमागे एक नाव, एक शब्द आणि एक वर्ष असे तीनच घटक असतात. अर्न्स्ट हेकेल यांनी 1866 मध्ये या शास्त्राला नाव दिले. फ्रेडरिक क्लेमेंट्स यांनी 1916 मध्ये जीवसंहती दिली आणि त्याच वर्षी हवामानाने ठरणाऱ्या एकाच परमोच्च समुदायाकडे जाणाऱ्या अनुक्रमणाचा सिद्धांत मांडला — हा एकल परमोच्च समुदाय सिद्धांत एका पिढीभर वनस्पती परिस्थितिकीवर वर्चस्व गाजवत राहिला आणि पुढे बहु-परमोच्च व परमोच्च-नमुना अशा मांडण्यांनी त्यात बदल केले. आर्थर टान्स्ले यांनी 1935 मध्ये परिसंस्था मांडली, आणि ती त्यांनी क्लेमेंट्स यांच्या शाळेतील अतिजीववादी भाषेला मुद्दाम दिलेली दुरुस्ती म्हणूनच मांडली. रेमंड लिंडेमन यांनी 1942 मध्ये पोषण पातळ्यांमधील ऊर्जा हस्तांतरणाला आकडे दिले, आणि यूजीन ओडम यांच्या 1953 च्या पाठ्यपुस्तकाने संपूर्ण विषय परिसंस्थेभोवती उभा केला. जीवसंहतीच्या संकल्पनेतील पुढील सुधारणा — लेस्ली होल्डरिज यांचे 1947 चे जीवनक्षेत्र आणि रॉबर्ट व्हिटेकर यांची तापमान व पर्जन्य या दोन अक्षांवरील वर्गवारी — या क्लेमेंट्स यांनी सुरू केलेल्याचाच विस्तार आहेत.

• 'जीवसंहती' या संज्ञेचे श्रेय फ्रेडरिक ई. क्लेमेंट्स यांना जाते; त्यांनी ती 1916 मध्ये मांडली. प्राणी परिस्थितिकीशास्त्रज्ञ व्हिक्टर शेलफोर्ड यांच्यासोबत लिहिलेल्या 1939 च्या 'बायो-इकॉलॉजी' या ग्रंथात ही संकल्पना विकसित झाली, जिथे जीवसंहती म्हणजे प्रमुख हवामान प्रदेशातील वनस्पती व प्राणी यांचा एकत्रित समुदाय असे मानले आहे.
• क्लेमेंट्स हेच परिस्थितिकीय अनुक्रमणाच्या एकल परमोच्च समुदाय सिद्धांताचे मांडणीकार आहेत; 1916 च्या 'प्लांट सक्सेशन' या ग्रंथात त्यांनी मांडले की कोणत्याही प्रदेशातील अनुक्रमण अखेरीस त्या प्रदेशाच्या हवामानाने ठरणाऱ्या एकाच परमोच्च समुदायापर्यंत जाते.
• अर्न्स्ट हेकेल यांनी 1866 मध्ये सजीव व त्यांच्या परिसराचे संबंध अभ्यासणाऱ्या शास्त्रासाठी 'ओकोलॉजी' ही संज्ञा वापरली. ते एकोणिसाव्या शतकातील प्राणिशास्त्रज्ञ व आकारविज्ञ होते आणि त्यांचे निधन 1919 मध्ये झाले.
• ए.जी. टान्स्ले यांनी 1935 मध्ये 'परिसंस्था' ही संज्ञा मांडली — सजीव आणि त्यांच्या पर्यावरणाचे संपूर्ण भौतिक घटक मिळून तयार होणारे एकक. त्यांचे निधन 1955 मध्ये झाले. परिसंस्था हे कोणत्याही आवाक्यावर लागू होणारे कार्यात्मक एकक आहे, तर जीवसंहती प्रादेशिक व हवामानाधारित आहे.
• जीवसंहती मुख्यतः तापमान व पर्जन्य यांनी ठरतात, म्हणूनच सारख्या हवामानाखाली एकाच प्रकारची जीवसंहती वेगवेगळ्या खंडांवर पुन्हा आढळते. प्रमुख भूजीवसंहती म्हणजे उष्ण कटिबंधीय वर्षावन, उष्ण कटिबंधीय सव्हाना, वाळवंट, समशीतोष्ण गवताळ प्रदेश, समशीतोष्ण पानझडी वन, भूमध्य सागरी झुडपी प्रदेश, तैगा किंवा बोरियल वन आणि टुंड्रा.

• जीवसंहती आणि परिसंस्था यांची गल्लत करणे. जीवसंहती हवामानाने ठरणारे प्रादेशिक एकक आहे, तर परिसंस्था कोणत्याही आकाराचे कार्यात्मक एकक — एक तळे, एक शेत, एक जंगल. एकाच प्रश्नात दोन्ही संज्ञा आल्या तर हा फरकच निर्णायक ठरतो.
• अपरिचित नावे विशेष ज्ञानाची निशाणी मानणे. श्रेय विचारणाऱ्या प्रश्नात न ऐकलेली नावे मुद्दाम ठेवली जातात; ओळखीची नसणे हा त्यांच्या बाजूचा पुरावा नाही, आणि ज्यांचे प्रत्यक्ष योगदान माहीत आहे ती नावे आधी बाद करणे हीच सुरक्षित पद्धत आहे.
• नावासोबत छापलेले वर्ष न तपासणे. येथे टान्स्ले व हेकेल यांच्या नावांसमोरची वर्षे त्यांच्या हयातीशीही जुळत नाहीत; नाव आणि वर्ष यांची जोडी तपासण्याची सवय अशा प्रश्नात एक अख्खा पर्याय एका क्षणात बाद करते.

परिस्थितिकीतील श्रेय व संज्ञा आयोगाकडे तीन रूपांत येतात. पहिले, येथे वापरलेले 'ही संकल्पना कोणी मांडली' हे थेट रूप, ज्यात नाव व वर्ष एकत्र छापलेले असते आणि वर्षाची पडताळणीच अनेकदा उत्तर देऊन जाते. दुसरे, संज्ञा व तिचा अर्थ यांची जोडणी — जीवसंहती, परिसंस्था, समुदाय, अधिवास, निकेत यांतील फरक. तिसरे, संकल्पनेचे उपयोजन — कोणती जीवसंहती कोणत्या हवामान पट्ट्यात, तिथले प्रमुख वनस्पती प्रकार व प्राणी कोणते. या तिन्हींची तयारी एका छोट्या तक्त्याने होते ज्यात परिस्थितिकीच्या पाच-सहा पायाभूत संज्ञा, त्यांचे जनक आणि त्यांची वर्षे लिहिलेली असतील; तोच तक्ता श्रेयाचे प्रश्न आणि अर्थाचे प्रश्न दोन्ही सोडवतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  'इकॉलॉजी' (ओकोलॉजी) ही संज्ञा 1866 मध्ये कोणी वापरली ?

  • (a)ए.जी. टान्स्ले
  • (b)एफ. क्लेमेंट्स
  • (c)अर्न्स्ट हेकेल
  • (d)यूजीन ओडम

  उत्तर(c) अर्न्स्ट हेकेल — त्यांनी 1866 मध्ये सजीव व त्यांच्या परिसराचे संबंध अभ्यासणाऱ्या शास्त्रासाठी ही संज्ञा वापरली. टान्स्ले यांनी 1935 मध्ये परिसंस्था मांडली, क्लेमेंट्स यांनी 1916 मध्ये जीवसंहती, आणि ओडम यांच्या 1953 च्या पाठ्यपुस्तकाने परिसंस्था ही आधुनिक परिस्थितिकीची मध्यवर्ती चौकट बनवली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  जीवसंहतीचे स्वरूप प्रामुख्याने कोणत्या दोन हवामान घटकांनी ठरते ?

  • (a)तापमान व पर्जन्य
  • (b)वाऱ्याचा वेग व हवेचा दाब
  • (c)अक्षांश व रेखांश
  • (d)मृदेचा प्रकार व उतार

  उत्तर(a) तापमान व पर्जन्य — याच दोन घटकांनी जीवसंहतीचा प्रकार ठरतो, आणि म्हणूनच सारख्या हवामानाखाली एकाच प्रकारची जीवसंहती एकमेकांपासून दूर असलेल्या वेगवेगळ्या खंडांवर पुन्हा आढळते. मृदेचा प्रकार व उतार स्थानिक वनस्पतीवर परिणाम करतात, पण खंडव्यापी जीवसंहतीचे वर्गीकरण त्यांवर ठरत नाही.