खालीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहेत ? (a) जागतिक बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक अहवाल जागतिक बँकेद्वारे प्रकाशित केला जातो. (b) 2025 चा अहवाल दारिद्र्य आणि हवामान बदल यांमधील संबंधावर केंद्रित आहे. (c) 2025 च्या अहवालात चार प्रमुख हवामान संबंधित धोके-अतितापमान (High heat), दुष्काळ (drought), पूर (flood) आणि वायुप्रदूषण (Air pollution) यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. (d) या अहवालानुसार दक्षिण आशियामधील दारिद्र्य मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे.
- (1)(a), (b), (c) आणि (d)
- (2)(a), (b) आणि (c)
- (3)(b), (c) आणि (d)
- (4)(b) आणि (c)
योग्य उत्तर — पर्याय (4), '(b) आणि (c)'. चारपैकी दोन विधाने चुकीची आहेत आणि ती दोन वेगवेगळ्या कारणांनी चुकतात, त्यामुळे हा प्रश्न दोन टप्प्यांत सोडवावा लागतो. विधान (a) प्रकाशकाच्या बाबतीत चुकीचे आहे. जागतिक बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांकाचा अहवाल संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानव विकास उपक्रम हे दोघे मिळून तयार करतात — जागतिक बँक नव्हे. हा गोंधळ समजण्याजोगा आहे, कारण डॉलरमध्ये मोजली जाणारी आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्यरेषा जागतिक बँक सांभाळते आणि दारिद्र्याविषयीचे स्वतःचे अहवालही तीच प्रसिद्ध करते; पण बहुआयामी निर्देशांक हे संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम व ऑक्सफर्ड यांचे उत्पादन आहे. विधान (a) बाद केल्याबरोबर पर्याय (1) आणि पर्याय (2) हे दोन्ही एकदम गळून पडतात, कारण दोघांतही ते आहे. विधान (b) बरोबर आहे. 2025 ची आवृत्ती 17 ऑक्टोबर 2025 रोजी, म्हणजे आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्य निर्मूलन दिनाच्या निमित्ताने प्रसिद्ध झाली; तिचे शीर्षक 'Overlapping Hardships: Poverty and Climate Hazards' असे असून तिचा मुख्य प्रयोग म्हणजे हवामान-धोक्यांची माहिती बहुआयामी दारिद्र्याच्या माहितीवर अध्यारोपित करून पाहणे — दारिद्र्यात राहणारे लोक हवामानाच्या धोक्यांना किती प्रमाणात सामोरे जातात हे तपासण्यासाठी अहवालाने प्रथमच असे केले. विधान (c) बरोबर असून ते अहवालाची स्वतःची यादीच पुन्हा सांगते. तपासले गेलेले चार धोके म्हणजे अतितापमान, दुष्काळ, पूर आणि वायुप्रदूषण. अहवालाचा मुख्य निष्कर्ष याच अध्यारोपणातून येतो: 109 देशांमध्ये सुमारे 1.1 अब्ज लोक तीव्र बहुआयामी दारिद्र्यात राहतात, आणि त्यांपैकी सुमारे 887 दशलक्ष — म्हणजे जवळपास पाचांतील चार — यांपैकी किमान एका धोक्याला सामोरे जातात; 651 दशलक्ष दोन किंवा अधिक धोक्यांना, आणि 309 दशलक्ष एकाच वेळी तीन किंवा चार धोक्यांना. विधान (d) चुकीचे आहे, आणि उरलेल्या दोन पर्यायांमधली निवड तेच ठरवते. दक्षिण आशियातील बहुआयामी दारिद्र्य मोठ्या प्रमाणात वाढलेले नाही — ते लक्षणीयरीत्या घटले आहे; जगात कुठेही नोंदवल्या गेलेल्या सर्वांत मोठ्या घटींपैकी काही याच प्रदेशातल्या आहेत, आणि 2020 च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंतच्या काळात भारतातील घट या मालिकेतील सर्वांत मोठी नोंदलेली घट आहे. ज्या अहवालाचा हेतूच दारिद्र्य व हवामान-धोके यांच्या आच्छादनाचा नकाशा काढणे हा आहे, तो दक्षिण आशियातील दारिद्र्य मोठ्या प्रमाणात वाढल्याचा दावा करत नाही आणि करूही शकत नाही. विधान (d) नाकारल्यावर पर्याय (3) पडतो आणि पर्याय (4) उभा राहतो. यातून घ्यायची सवय सर्वसाधारण आहे — चार विधानांच्या संचात प्रकाशक किंवा संस्थेचे नाव सांगणारे विधान सर्वप्रथम तपासा. अहवाल कोण प्रसिद्ध करते हा तपशील परीक्षकाला बदलण्यासाठी सर्वांत स्वस्त आणि तयार उमेदवाराला तपासण्यासाठी सर्वांत जलद असतो, आणि इथे तो एका फटक्यात निम्मी पर्याययादी संपवतो.
- (1)(a), (b), (c) आणि (d) — हा पर्याय चारही विधाने बरोबर मानतो, म्हणजे दोन स्वतंत्र चुका एकाच वेळी स्वीकारतो — प्रकाशक जागतिक बँक असल्याचा दावा, आणि दक्षिण आशियातील दारिद्र्य मोठ्या प्रमाणात वाढल्याचा दावा. निर्देशांक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम व ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानव विकास उपक्रम यांचा आहे, आणि दक्षिण आशियातील बहुआयामी दारिद्र्य घटले आहे, वाढलेले नाही. संचातील सर्वच विधाने स्वीकारण्याआधी किमान प्रकाशकाचे नाव तपासण्याची सवय इथे पुरेशी ठरली असती.
- (2)(a), (b) आणि (c) — हा सर्वांत मोहक चुकीचा पर्याय आहे, कारण त्यातली दोन विधाने — 2025 च्या अहवालाची संकल्पना आणि चार हवामान-धोके — पूर्णपणे बरोबर आहेत. तो चुकतो फक्त विधान (a) मुळे, म्हणजे प्रकाशकाच्या नावामुळे. जागतिक बँक दारिद्र्यावर काम करते हे खरे, पण ती आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्यरेषा उत्पन्नाच्या आधारावर मोजते; बहुआयामी निर्देशांक वेगळ्या पद्धतीचा असून तो संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम व ऑक्सफर्ड यांचा आहे. संस्थेचे नाव हा एकच शब्द संपूर्ण पर्याय बुडवतो.
- (3)(b), (c) आणि (d) — हा पर्याय प्रकाशकाची चूक टाळतो — तो विधान (a) वगळतो — पण दक्षिण आशियातील दारिद्र्य मोठ्या प्रमाणात वाढल्याचे विधान (d) आत घेतो. प्रत्यक्षात या प्रदेशातील बहुआयामी दारिद्र्य लक्षणीयरीत्या घटले आहे. हवामान-धोक्यांचा अहवाल वाचताना 'परिस्थिती बिघडत आहे' हा एकूण सूर सर्व विधानांना लागू पडतो असे गृहीत धरण्याचा मोह इथे टाळावा लागतो; धोक्यांचे आच्छादन मोठे असणे आणि दारिद्र्य वाढणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक दारिद्र्य केवळ उत्पन्नाच्या आधारावर मोजत नाही. तो तीन समान भारांकाच्या आयामांचा विचार करतो — आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमान — आणि त्यांखालील दहा निर्देशकांवर कुटुंबाची वंचितता तपासतो. आरोग्याखाली पोषण व बालमृत्यू, शिक्षणाखाली शालेय शिक्षणाची वर्षे व शाळेतील उपस्थिती, आणि राहणीमानाखाली स्वयंपाकाचे इंधन, स्वच्छतागृह, पिण्याचे पाणी, वीज, घराची स्थिती व मालमत्ता असे निर्देशक येतात. भारित निर्देशकांपैकी किमान एक-तृतीयांश निर्देशकांवर वंचित असलेली व्यक्ती बहुआयामी दारिद्र्यात मोजली जाते. ही पद्धत उत्पन्नावर आधारित मोजमापापेक्षा वेगळी माहिती देते. एखाद्या कुटुंबाचे उत्पन्न दारिद्र्यरेषेच्या वर असूनही त्याच्याकडे स्वच्छतागृह, वीज किंवा स्वच्छ इंधन नसू शकते; उलट उत्पन्न कमी असूनही सार्वजनिक सेवा पोहोचलेल्या भागात वंचितता कमी असू शकते. म्हणूनच धोरणाच्या दृष्टीने हा निर्देशांक 'कोणत्या सेवेचा अभाव सर्वाधिक लोकांना बाधतो' या प्रश्नाचे उत्तर देतो, आणि तो थेट हस्तक्षेपाच्या दिशेकडे बोट दाखवतो. 2025 च्या आवृत्तीने या मोजमापावर हवामान-धोक्यांची माहिती अध्यारोपित करून एक नवा प्रश्न विचारला — बहुआयामी दारिद्र्यात राहणारे लोक नेमके तेच आहेत का, जे अतितापमान, दुष्काळ, पूर आणि वायुप्रदूषण यांना सर्वाधिक सामोरे जातात? आणि उत्तर होकारार्थी निघाले, म्हणजे दारिद्र्य व हवामान-धोका यांचे आच्छादन मोठे आहे.
अहवाल कोण प्रसिद्ध करते हा तपशील परीक्षेत सर्वाधिक विचारला जाणारा भाग आहे, आणि म्हणून तो नीट वेगळा करून ठेवावा. जागतिक बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम व ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानव विकास उपक्रम यांचा; मानव विकास अहवाल संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाचा; जागतिक विकास अहवाल जागतिक बँकेचा; जागतिक भूक निर्देशांक हा वेगळ्या स्वयंसेवी संस्थांचा. या याद्या एकदा नीट लिहून ठेवल्या की अशा प्रश्नांतील पहिले विधान क्षणात तपासता येते. भारताच्या दृष्टीने हा निर्देशांक विशेष महत्त्वाचा आहे, कारण अलीकडच्या आवृत्त्यांमध्ये भारतातील बहुआयामी दारिद्र्याची घट मालिकेतील सर्वांत मोठी नोंदलेली घट म्हणून वारंवार उल्लेखली गेली आहे. नीती आयोगाने याच पद्धतीवर आधारित राष्ट्रीय बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांकही तयार केला असून तो राज्य व जिल्हा पातळीवर वंचिततेचे चित्र देतो — राज्यसेवा परीक्षेच्या दृष्टीने महाराष्ट्राची त्यातील स्थिती स्वतंत्रपणे पाहण्याजोगी आहे. 17 ऑक्टोबर ही तारीखही नोंदवून ठेवावी. तो आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्य निर्मूलन दिन असून जागतिक निर्देशांकाची आवृत्ती त्याच दिवसाच्या निमित्ताने प्रसिद्ध होते. अहवालाचे प्रकाशन एखाद्या आंतरराष्ट्रीय दिनाशी जोडलेले असणे ही अनेक संस्थांची पद्धत आहे, आणि प्रश्नात तारीख विचारली गेली तर हा दुवा उपयोगी पडतो.
- जागतिक बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांकाचा अहवाल संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानव विकास उपक्रम हे संयुक्तपणे प्रसिद्ध करतात — जागतिक बँक नव्हे
- 2025 चा अहवाल 'Overlapping Hardships: Poverty and Climate Hazards' या शीर्षकाने 17 ऑक्टोबर 2025 रोजी, आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्य निर्मूलन दिनाच्या निमित्ताने प्रसिद्ध झाला आणि त्याने प्रथमच हवामान-धोक्यांची माहिती बहुआयामी दारिद्र्याच्या माहितीवर अध्यारोपित केली
- अहवालाने चार हवामान-धोके तपासले — अतितापमान, दुष्काळ, पूर आणि वायुप्रदूषण
- 109 देशांतील सुमारे 1.1 अब्ज लोक तीव्र बहुआयामी दारिद्र्यात असून त्यांपैकी सुमारे 887 दशलक्ष किमान एका धोक्याला, 651 दशलक्ष दोन किंवा अधिक धोक्यांना आणि 309 दशलक्ष तीन किंवा चार धोक्यांना सामोरे जातात
- निर्देशांक आरोग्य, शिक्षण व राहणीमान या तीन समान भारांकाच्या आयामांतील दहा निर्देशकांवर आधारित असून भारित निर्देशकांपैकी किमान एक-तृतीयांशांवर वंचित असलेली व्यक्ती दरिद्री मोजली जाते; दक्षिण आशियातील बहुआयामी दारिद्र्य वाढलेले नसून लक्षणीयरीत्या घटले आहे
(a) मुळे पर्याय (1) व (2) बाद; नंतर (d) मुळे पर्याय (3) बाद. उत्तर: पर्याय (4). दिवसाला एक डॉलर ही रेषा जागतिक बँकेची, हा निर्देशांक तिचा नाही.
- बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक जागतिक बँकेचा मानणे. जागतिक बँक उत्पन्नावर आधारित आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्यरेषा सांभाळते; बहुआयामी निर्देशांक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम व ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानव विकास उपक्रम यांचा आहे
- हवामानविषयक अहवालाचा एकूण सूर सर्व विधानांना लागू करणे. धोक्यांचे आच्छादन मोठे असणे आणि दारिद्र्य वाढणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत; दक्षिण आशियातील बहुआयामी दारिद्र्य घटले आहे
- बहुआयामी दारिद्र्य आणि उत्पन्नावर आधारित दारिद्र्य एकच समजणे. उत्पन्न दारिद्र्यरेषेवर असूनही कुटुंब स्वच्छतागृह, वीज किंवा स्वच्छ इंधनाच्या अभावाने बहुआयामी दृष्टीने दरिद्री ठरू शकते
- जागतिक निर्देशांक आणि नीती आयोगाचा राष्ट्रीय निर्देशांक यांची आकडेवारी एकत्र करून टाकणे. दोघांची पद्धत सारखी असली तरी निर्देशक व व्याप्ती वेगळी असल्याने त्यांचे आकडे थेट तुलनेस येत नाहीत
आंतरराष्ट्रीय अहवाल व निर्देशांकांवरचे प्रश्न तीन साच्यांत येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा विधानसंचाचा — त्यात एक विधान प्रकाशक संस्थेचे, एक त्या वर्षीच्या संकल्पनेचे, एक पद्धतीचे आणि एक निष्कर्षाचे असते; खोटे विधान बहुधा प्रकाशकाच्या नावात किंवा निष्कर्षाच्या दिशेत केलेले असते. दुसरा साचा जोड्यांचा — अहवाल एका स्तंभात व प्रकाशक संस्था दुसऱ्या स्तंभात; इथे मानव विकास अहवाल, जागतिक विकास अहवाल आणि जागतिक भूक निर्देशांक ही नावे फिरून फिरून येतात. तिसरा साचा पद्धतीचा — निर्देशांक कोणत्या आयामांवर व किती निर्देशकांवर आधारित आहे, आणि दरिद्री ठरण्याचा उंबरठा काय. तिन्हींसाठी सर्वांत उपयुक्त तयारी म्हणजे 'अहवाल — प्रकाशक — प्रसिद्धीचा महिना — त्या वर्षीची संकल्पना' अशा चार रकान्यांची यादी, आणि तिच्या शेजारी प्रत्येक निर्देशांकाच्या पद्धतीची एक ओळ.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही
जागतिक बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांकाचा अहवाल खालीलपैकी कोणत्या संस्था संयुक्तपणे प्रसिद्ध करतात ?
- (a)जागतिक बँक आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी
- (b)संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम आणि ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानव विकास उपक्रम
- (c)संयुक्त राष्ट्र अन्न व कृषी संघटना आणि जागतिक अन्न कार्यक्रम
- (d)जागतिक आर्थिक मंच आणि जागतिक बँक
उत्तर(b) संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानव विकास उपक्रम हे दोघे मिळून हा अहवाल तयार करतात. जागतिक बँक उत्पन्नावर आधारित आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्यरेषा सांभाळते आणि दारिद्र्याविषयीचे स्वतःचे अहवाल प्रसिद्ध करते, पण बहुआयामी निर्देशांक तिचा नाही — हा फरक प्रश्नांत वारंवार तपासला जातो.
- सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही
बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांकाच्या तीन आयामांमध्ये खालीलपैकी कोणत्याचा समावेश होत नाही ?
- (a)आरोग्य
- (b)शिक्षण
- (c)राहणीमान
- (d)रोजगार
उत्तर(d) रोजगार हा या निर्देशांकाचा स्वतंत्र आयाम नाही. आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमान हे तीन समान भारांकाचे आयाम असून त्यांखालील दहा निर्देशकांवर वंचितता तपासली जाते — पोषण व बालमृत्यू, शालेय शिक्षणाची वर्षे व उपस्थिती, आणि स्वयंपाकाचे इंधन, स्वच्छतागृह, पाणी, वीज, घराची स्थिती व मालमत्ता. भारित निर्देशकांपैकी किमान एक-तृतीयांशांवर वंचित असलेली व्यक्ती दरिद्री मोजली जाते.