MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 9 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3), प्रार्थना समाज. एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्य ते उत्तरार्धातील मुंबईतील सुधारणा चळवळीच्या इतिहासात — जिच्यातून 1867 साली आत्माराम पांडुरंग यांच्या नेतृत्वाखाली प्रार्थना समाजाची स्थापना झाली — या समाजाचे सदस्यत्व स्वीकारण्यासाठी सदस्याने जातिशुद्धतेचे नियम सर्वांत थेट, शारीरिक पातळीवर मोडण्याची तयारी दाखवणे अपेक्षित होते असे नमूद आहे: ख्रिश्चनांनी भाजलेला पाव खाणे व मुस्लिमांनी आणलेले पाणी पिणे — असे कृत्य जे सनातनी रूढी अन्न वा पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार न करता निव्वळ विटाळ मानत असे. ही प्रथा 1840 च्या दशकातील पूर्वीच्या, गुप्त परमहंस सभेपर्यंत मागे जाते, जिचे सदस्य बंद दाराआडच्या सभांत जातींच्या पलीकडे जाऊन शिजवलेले अन्न खाऊन जातिनियम आधीच मोडत असत, आणि प्रार्थना समाजाने आपल्या संस्थापक पिढीतील अनेकजण त्याच सुधारणावादी परंपरेतून घेतले — त्यामुळेच ही प्रथा विशेषतः प्रार्थना समाजाशी जोडलेली नोंदवली जाते. याच्या मागचा मूळ मुद्दा, संघटनेच्या नेमक्या नावापेक्षाही, हाच पद्धतीचा भाग आहे — एकोणिसाव्या शतकातील मुंबईतील सुधारकांनी जात व धर्माच्या सीमा ओलांडून एकत्र भोजन करणे हे केवळ बोलून दाखवलेल्या विश्वासाऐवजी सुधारणेचे थेट, पडताळता येण्याजोगे कृत्य मानले.

• (1)ब्राह्मो समाज — ब्राह्मो समाज, राम मोहन रॉय यांनी 1828 साली कलकत्त्यात स्थापन केलेला, हा मुख्यतः मूर्तिपूजाविरोधी व एकेश्वरवादी उपासनेच्या चळवळीशी संबंधित होता, बंगालमधील शास्त्रीय व धर्मशास्त्रीय सुधारणेवर केंद्रित — आंतरधर्मीय सहभोजनाच्या विशिष्ट दीक्षाविधीवर नव्हे. हा एक स्वाभाविक चुकीचा पर्याय आहे कारण तो या काळातील सर्वांत प्रसिद्ध सुधारणा समाज आहे, पण ही विशिष्ट प्रथा त्याच्या सदस्यत्वाच्या अटींत नोंदलेली नाही.
• (2)आर्य समाज — आर्य समाज, दयानंद सरस्वती यांनी 1875 साली स्थापन केलेला, जातिशुद्धतेच्या प्रश्नांवर जवळपास विरुद्ध दिशेने वाटचाल करत होता: त्याने वैदिक प्रामाण्याकडे परत जाण्यावर भर दिला आणि नंतर शुद्धी हा हिंदू धर्मात पुन्हा दाखल करण्याचा किंवा धर्मांतर करण्याचा शुद्धीकरण विधी विकसित केला, ख्रिश्चन व मुस्लिमांनी तयार केलेले अन्न-पाणी घेण्याभोवती रचलेला विधी नव्हे. त्याची सुधारणावादी ऊर्जा खऱ्या वैदिक प्रथेच्या पुनरुज्जीवनाकडे वळलेली होती, आंतरधर्मीय सहभोजनाद्वारे जातिशुद्धतेचे जाणीवपूर्वक उल्लंघन करण्याकडे नव्हे.
• (4)सत्यशोधक समाज — जोतिबा फुले यांचा सत्यशोधक समाज, 1873 साली पुण्यात स्थापन झालेला, याने आपला सुधारणा कार्यक्रम ब्राह्मणविरोधी टीका, शेतकरी व मागासवर्गीयांची प्रतिष्ठा, आणि स्वतःच्या सुलभ सत्यशोधकी विवाह पद्धतीभोवती रचला — मुंबई-पुण्याच्या सुधारणेतील वेगळा केंद्रबिंदू व वेगळी पिढी, जी या प्रश्नात वर्णिलेल्या पाव-पाणी दीक्षाविधीपेक्षा वेगळी आहे; ही विशिष्ट प्रथा प्रार्थना समाजाला परमहंस सभेकडून मिळालेल्या वारशाचा भाग आहे.

हा प्रश्न एकोणिसाव्या शतकातील मुंबईच्या सुधारणा प्रवाहातील एका वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतीला अधोरेखित करतो: फक्त छापील स्वरूपात जातिबंधनाविरुद्ध युक्तिवाद करण्याऐवजी, काही सुधारकांनी संस्थेत प्रवेश घेण्याच्या कृतीतच सदस्याच्या बांधिलकीची प्रत्यक्ष, शारीरिक कसोटी गुंफली. वेगळ्या जाती किंवा धर्माच्या व्यक्तीने शिजवलेले अन्न खाणे, किंवा तिने आणलेले पाणी पिणे, हेच नेमके कृत्य सनातनी शुद्धतेचे नियम निषिद्ध मानत — आणि म्हणूनच हे कृत्य सदस्याने जातिव्यवस्थेशी केवळ मतभेद व्यक्त केला नसून खरोखर संबंध तोडला आहे हे दाखवणारे — भडक असले तरी — प्रभावी साधन ठरत असे.

एमपीएससीचे सुधारणा-समाजांवरील प्रश्न अनेकदा प्रत्येक संघटनेची संस्थापक व स्थापनावर्षाबरोबरच ती ज्या विशिष्ट पद्धती वा प्रथेसाठी स्मरणात राहते तीही तपासतात, आणि हे प्रकरण त्या नमुन्याचे स्पष्ट उदाहरण आहे: बरोबर उत्तर या विशिष्ट दीक्षाप्रथेचा संबंध कोणत्या समाजाशी आहे हे ओळखण्यावर अवलंबून आहे, केवळ चारही संघटना एकोणिसाव्या शतकात अस्तित्वात होत्या हे ओळखण्यावर नव्हे (चारही होत्याच). प्रत्येक समाजाची — केवळ संस्थापक व शहर नव्हे तर — वेगळी ओळखणारी पद्धत एका छोट्या तुलनात्मक टिपणात बाळगणे हाच यावरचा उपाय आहे.

• प्रार्थना समाजाची स्थापना 31 मार्च 1867 रोजी मुंबईत आत्माराम पांडुरंग यांनी केली, आणि हा प्रवाह 1840 च्या दशकातील परमहंस सभेपर्यंत मागे जातो.
• परमहंस सभा, 1849 च्या सुमारास मुंबईत स्थापन झालेली गुप्त संस्था, तिचे सदस्य बंद सभांत जातींच्या पलीकडे शिजवलेले अन्न खाऊन जातिनियम आधीच मोडत असत.
• ब्राह्मो समाज (कलकत्ता, 1828) हा मुख्यतः एकेश्वरवादी, मूर्तिपूजाविरोधी सुधारणा चळवळ होता, सहभोजनावर आधारित सदस्यत्व-कसोटीभोवती रचलेला नव्हता.
• आर्य समाजाने (1875) वैदिक प्रामाण्याकडे परत जाण्यावर भर दिला आणि हिंदू धर्मात पुन्हा दाखल करण्यासाठी वा धर्मांतरासाठी शुद्धी हा शुद्धीकरण विधी विकसित केला.
• सत्यशोधक समाज (पुणे, 1873) ब्राह्मणविरोधी टीका व सुलभ विवाह पद्धतींभोवती संघटित झाला, या विशिष्ट दीक्षा-प्रथेपासून वेगळा.

• एकोणिसाव्या शतकातील कोणताही सुधारणा समाज एखाद्या विशिष्ट प्रथेबाबत दुसऱ्याशी अदलाबदल करता येईल असे गृहीत धरणे, जेव्हा प्रत्येक समाज स्वतःच्या वेगळ्या पद्धतीसाठी स्मरणात आहे
• आर्य समाजाची शुद्धी (शुद्धीकरण/पुनर्दाखल विधी) ही आंतरधर्मीय सहभोजन-कसोटीशी गल्लत करणे, जे परस्परविरुद्ध दिशांना निर्देश करतात
• प्रार्थना समाजाची पाळेमुळे आधीच्या, अधिक गुप्त परमहंस सभेत आहेत हे विसरणे, जे ही प्रथा खरोखर कुठून येते हे स्पष्ट करते

एमपीएससी अनेकदा एक विशिष्ट, लक्षात राहणारी प्रथा किंवा घोषवाक्य वेगळे काढते आणि ती कोणत्या सुधारणा समाजाशी संबंधित आहे हे विचारते, केवळ संस्थापक-व-वर्ष स्मरणशक्तीची चाचणी घेण्याऐवजी. यावरचा कार्यक्षम उपाय म्हणजे प्रमुख समाजांची — ब्राह्मो, प्रार्थना, आर्य, सत्यशोधक — शहर, संस्थापक, आणि एक-दोन खास ओळखीच्या प्रथा वा सिद्धांत यांची छोटी तक्ता बाळगणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1867 साली मुंबईत स्थापन झालेल्या प्रार्थना समाजाने आपल्या संस्थापक पिढीतील अनेक सदस्य आधीच्या, अधिक गुप्त सुधारणा संस्थेतून घेतले. ती संस्था म्हणजे:

  • (a)परमहंस सभा
  • (b)ब्राह्मो समाज
  • (c)सत्यशोधक समाज
  • (d)आर्य समाज

  उत्तर(a) परमहंस सभा — 1849 च्या सुमारास मुंबईत स्थापन झालेली गुप्त संस्था, जिचे सदस्य जातींच्या पलीकडे शिजवलेले अन्न खाऊन जातिनियम मोडत असत; तिच्यातील अनेक सदस्यांनी पुढे हीच सुधारणावादी ऊर्जा प्रार्थना समाजात नेली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  शुद्धी, लोकांना हिंदू धर्मात पुन्हा दाखल करण्याचा वा धर्मांतर करण्याचा विधी, प्रामुख्याने कोणत्या सुधारणा संघटनेशी संबंधित आहे?

  • (a)ब्राह्मो समाज
  • (b)आर्य समाज
  • (c)प्रार्थना समाज
  • (d)सत्यशोधक समाज

  उत्तर(b) आर्य समाज — दयानंद सरस्वती यांनी 1875 साली स्थापन केलेल्या या समाजाने वैदिक पुनरुज्जीवनवादाचा भाग म्हणून शुद्धी विकसित केली, प्रार्थना समाजाच्या आंतरधर्मीय सहभोजन प्रथेपेक्षा वेगळी.