खालीलपैकी कृष्णदेवराय यांच्याशी संबंधित योग्य विधाने कोणती ? अ. विजयनगरच्या साम्राज्याचा सत्ताधीश कृष्णदेवराय याने 'अमुक्तमाल्यदा' हा काव्य ग्रंथ लिहला. ब. 'आंध्र भोज', 'अभिनव भोज' असे या राजास संबोधले जात असे. क. पेद्दना हा महान तेलगू कवी कृष्णदेवरायाच्या दरबारात होता. ड. कृष्णदेवराय हा संगम राजघराण्यातील होता.
- (1)फक्त अ आणि ब
- (2)फक्त ब आणि क
- (3)फक्त अ, ब आणि क
- (4)फक्त ब, क आणि ड
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — विधाने अ, ब आणि क. कृष्णदेवराय, ज्याने इ.स. 1509 ते 1529 या काळात विजयनगर साम्राज्याची धुरा त्याच्या सामर्थ्याच्या शिखरावर सांभाळली, तो स्वतः तेलुगू कवी होता आणि कवींचा आश्रयदाताही होता: त्याने 'अमुक्तमाल्यदा' हा ग्रंथ रचला, जो रंगनायक (विष्णूचे एक रूप) व वैष्णव आळवार संत आंडाळ यांच्या विवाहाची कथा सांगतो आणि त्याच वेळी राज्यकारभाराचे मार्गदर्शकही ठरतो — त्यामुळे विधान अ बरोबर ठरते. त्याने 'आंध्र भोज' व 'अभिनव भोज' अशा उपाध्या धारण केल्या — 'आंध्र प्रदेशाचा भोज' व 'नवा भोज' — आणि हे नामाभिधान मुद्दाम धाराच्या दहाव्या-अकराव्या शतकातील दंतकथारूप परमार राजा भोज याच्याशी जोडलेले होते, जो आदर्श विद्वान-राजा म्हणून स्मरणात आहे — त्यामुळे विधान ब बरोबर ठरते. त्याच्या दरबारात अष्टदिग्गज नावाने ओळखले जाणारे आठ प्रसिद्ध तेलुगू कवी होते, आणि त्यांतील अग्रणी पेद्दना होता, ज्याला 'आंध्र कविता पितामह' ही उपाधी 'मनुचरित्रमु' या ग्रंथासाठी मिळाली होती — त्यामुळे विधान क बरोबर ठरते. फक्त विधान ड चुकीचे आहे: कृष्णदेवराय हा तुळुव राजघराण्याचा होता, विजयनगरचे तिसरे सत्ताधारी घराणे, संगम राजघराण्याचा नव्हे — संगम हे साम्राज्याचे पहिले घराणे होते, हरिहर–I व बुक्क–I यांनी सुमारे दीड शतक आधी स्थापन केलेले. तीन विधाने बरोबर, एक चूक, म्हणजे पर्याय (3).
- (1)फक्त अ आणि ब — हा पर्याय कृष्णदेवरायाने स्वतः अमुक्तमाल्यदा लिहिल्याचे व त्याच्या उपाधींचे विधान स्वीकारतो, पण विधान क — पेद्दना त्याच्या दरबारातील प्रसिद्ध कवी होता — हे चुकीने वगळतो. संपूर्ण विजयनगर साहित्यिक कालखंडातील सर्वाधिक सुस्थापित तथ्यांपैकी पेद्दनाचे कृष्णदेवरायाच्या दरबारातील स्थान व अष्टदिग्गजांमधील त्याचे अग्रस्थान हे एक आहे, त्यामुळे हे विधान वगळणे म्हणजे खोटे विधान ओळखण्याऐवजी एक खरे व सुस्थापित विधानच वगळण्यासारखे आहे.
- (2)फक्त ब आणि क — हा पर्याय उपाधीचे व पेद्दनाचे विधान बरोबर राखतो, पण विधान अ — कृष्णदेवरायाने स्वतः अमुक्तमाल्यदा लिहिले — हे चुकीने वगळतो. हे त्याच्याबद्दलच्या सर्वांत निश्चित तथ्यांपैकी एक आहे — एक राज्य करणारा सम्राट जो स्वतः तेलुगू कवी होता, हेच कारण आहे की त्याला त्याच्या उपाधींमागील ऐतिहासिक भोज याच्या साच्यातील विद्वान-आश्रयदाता म्हणून स्मरले जाते — आणि हे वगळणे म्हणजे चुकीच्या विधानाऐवजी खऱ्या विधानाला वगळण्यासारखे आहे.
- (4)फक्त ब, क आणि ड — हा पर्याय उपाधी व पेद्दना याबाबतची दोन्ही खरी विधाने राखतो, पण विधान ड — कृष्णदेवराय संगम राजघराण्याचा होता — हे चुकीचे विधान आत घेतो, आणि त्याचवेळी विधान अ — त्याने अमुक्तमाल्यदा लिहिले — हे खरे विधान वगळतो. कृष्णदेवराय हा तुळुव राजघराण्याचा, विजयनगरचे तिसरे सत्ताधारी घराणे, सर्वांत प्रसिद्ध शासक होता; संगम राजघराणे हे साम्राज्याची स्थापना करणाऱ्या हरिहर–I व बुक्क–I यांचे घराणे होते, कृष्णदेवरायाच्या कारकिर्दीच्या सुमारे दीड शतक आधीचे — आणि या दोघांची गल्लत केल्याने साम्राज्याचा संपूर्ण राजघराणे-क्रम एकाच नावात संकुचित होतो.
कृष्णदेवरायाची कारकीर्द (1509–1529) ही विजयनगर साम्राज्याचा पारंपरिक सर्वोच्च बिंदू मानली जाते, आणि अभ्यासक्रम त्याला जितका राजकीय व लष्करी नेता मानतो तितकाच सांस्कृतिक व्यक्तिमत्त्व म्हणूनही पाहतो — एक शासक जो लढाया लढत आणि राज्यकारभार सांभाळत असतानाच तेलुगू काव्यरचनाही करत असे, प्रसिद्ध कवींच्या दरबाराचा आश्रयदाता होता, आणि धाराच्या राजा भोजाचे — आदर्श विद्वान-राजाचे — जाणीवपूर्वक अनुकरण करत असे. विजयनगर साम्राज्य चार सत्ताधारी घराण्यांतून पुढे गेले — संगम, सालुव, तुळुव आणि अरविडु — आणि कृष्णदेवरायाचे स्वतःचे घराणे, तुळुव, हे यांतील तिसरे आहे, चौदाव्या शतकाच्या मध्यास साम्राज्याची स्थापना करणाऱ्या संगम राजघराण्यापासून वेगळे.
हा एमपीएससीच्या इतिहास विभागात वापरला जाणारा विधान-संच प्रश्न आहे, आणि याकडे जाण्याचा कार्यक्षम मार्ग नेहमीच सारखा असतो: चारही विधाने क्रमाने तपासण्याआधी कोणते तरी एक विधान निश्चितपणे खरे किंवा खोटे ठरवता येते का ते पाहावे. इथे विधान ड मधील घराण्याचा दावा हा सर्वांत जास्त चुकीने आठवला जाण्याची शक्यता असलेला दावा आहे, कारण 'विजयनगरचा राजा' आणि 'संगम राजघराणे' हे साम्राज्याच्या इतिहासाच्या ढोबळ वाचनात सैलपणे जोडले जातात, जरी साम्राज्याच्या फक्त पहिल्या सुमारे शंभर-सव्वाशे वर्षांचाच संबंध या घराण्याशी असला तरी.
- कृष्णदेवरायाने इ.स. 1509 ते 1529 या काळात विजयनगर साम्राज्यावर राज्य केले, हा काळ साम्राज्याच्या राजकीय व सांस्कृतिक शिखराचा मानला जातो.
- त्याने तेलुगूत अमुक्तमाल्यदा हा ग्रंथ लिहिला, ज्यात रंगनायक (विष्णू) व आळवार संत आंडाळ यांच्या विवाहाची कथा आहे, आणि जो राज्यकारभारावरील ग्रंथ म्हणूनही काम करतो.
- त्याने 'आंध्र भोज' व 'अभिनव भोज' या उपाध्या धारण केल्या, ज्या दंतकथारूप परमार राजा भोज याला विद्वान-राजाचा आदर्श म्हणून जाणीवपूर्वक स्मरतात.
- अल्लसानी पेद्दना, त्याच्या दरबारातील अष्टदिग्गज (आठ महान तेलुगू कवी) यांतील अग्रणी, याला 'आंध्र कविता पितामह' ही उपाधी होती व त्याने मनुचरित्रमु लिहिले.
- कृष्णदेवराय तुळुव राजघराण्याचा होता, विजयनगरचे तिसरे सत्ताधारी घराणे; संगम राजघराणे, हरिहर–I व बुक्क–I यांनी चौदाव्या शतकाच्या मध्यास स्थापन केलेले, हे साम्राज्याचे पहिले घराणे होते.
अ, ब आणि क बरोबर आहेत; फक्त ड चूक आहे — म्हणून उत्तर 'फक्त अ, ब आणि क'.
- कोणताही विजयनगर सम्राट संगम राजघराण्याचाच असेल असे गृहीत धरणे, कारण हे घराणे साम्राज्याच्या स्थापनेशी सर्वाधिक जोडलेले असल्याने ते 'नेहमीचे' उत्तर वाटते
- एखाद्या शासकाची उपाधी (आंध्र भोज) हीच प्रत्यक्ष राजघराण्याचे नाव आहे असे मानणे, ती केवळ सन्मानदर्शक उपाधी असताना
- एखादे विधान (जसे पेद्दनाचे दरबारातील स्थान) किती सुस्थापित आहे हे कमी लेखून, खऱ्या चुकीच्या विधानाऐवजी तेच वगळणे
एमपीएससी एखाद्या सुपरिचित शासकावर अनेकदा चार-विधानांचा संच रचते, ज्यात अनेक अत्यंत सुस्थापित तथ्ये एका काटेकोरपणे चुकीच्या घराणे- किंवा वंशावळ-दाव्यासोबत मिसळलेली असतात, जेणेकरून त्या शासकाशी ढोबळपणे परिचित पण घराणे-क्रमाबाबत साशंक असलेला उमेदवार चुकीच्या संयोजनाकडे ओढला जातो. विजयनगरसारख्या अनेक शतके व अनेक घराणी असलेल्या साम्राज्यांसाठी एक छोटी घराणे-आणि-संस्थापक तक्ता बाळगणे हाच यावरचा उपाय आहे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
कृष्णदेवराय विजयनगर साम्राज्याच्या चार सत्ताधारी राजघराण्यांपैकी कोणत्या घराण्याचा होता?
- (a)संगम
- (b)सालुव
- (c)तुळुव
- (d)अरविडु
उत्तर(c) तुळुव — साम्राज्याचे तिसरे सत्ताधारी घराणे. संगम राजघराण्याने (हरिहर–I व बुक्क–I) चौदाव्या शतकाच्या मध्यास साम्राज्याची स्थापना केली, सालुव घराण्याने उत्तराधिकारात अल्पकाळ खंड आणला, आणि अरविडु घराण्याने 1565 च्या तालिकोटा युद्धानंतरच्या ऱ्हासानंतर राज्य केले.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
कृष्णदेवरायाने रचलेला अमुक्तमाल्यदा हा ग्रंथ रंगनायक या देवतेशी कोणत्या आळवार संताच्या विवाहाची कथा सांगतो?
- (a)आंडाळ
- (b)मीरा
- (c)अक्क महादेवी
- (d)लल्ल द्येद
उत्तर(a) आंडाळ — तमिळ वैष्णव परंपरेतील बारा आळवार संतांपैकी एकमेव स्त्री संत; मीरा, अक्क महादेवी व लल्ल द्येद या पूर्णपणे वेगळ्या प्रादेशिक भक्ती परंपरांशी संबंधित आहेत आणि कृष्णदेवरायाच्या या ग्रंथाचा विषय नाहीत.