MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 10 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3): अ – iv, ब – iii, क – i, ड – ii. मुघल फौजदारी कायदा इस्लामी न्यायशास्त्रातून घेतलेल्या वर्गवारीत चालत असे, आणि प्रत्येक वर्गवारीचे शिक्षेमागचे तर्कशास्त्र वेगळे होते. हद्द या वर्गात ईश्वराविरुद्ध किंवा सार्वजनिक सुव्यवस्थेविरुद्धचे गुन्हे कठोरपणे मोडत असत, आणि त्यांची शिक्षा न्यायाधीशाच्या मर्जीवर नव्हे तर निश्चित असे — मृत्युदंड किंवा हातपाय तोडणे — त्यामुळे अ हा iv शी जोडला जातो. ताझीर ही उर्वरित, विवेकाधीन वर्गवारी होती — हद्द किंवा किस्ससमध्ये न बसणारे गुन्हे, न्यायाधीशाच्या स्वतःच्या निर्णयावर सोपवलेले, गुन्ह्याच्या स्वरूपानुसार व न्यायाधीशाच्या आकलनानुसार ताकीद वा समजावण्यापासून हद्दपारीपर्यंत शिक्षा — त्यामुळे ब हा iii शी जोडला जातो. किस्सास हा जाणीवपूर्वक केलेल्या खुनाला व गंभीर शारीरिक इजेला लागू होत असे, आणि याचे मार्गदर्शक तत्त्व काटेकोर परतफेड होते — जीवाला जीव, अवयवाला अवयव, अगदी शब्दशः 'जशास तसे' — पीडिताच्या कुटुंबाला दिय्या (नुकसानभरपाई) स्वीकारण्याचा पर्यायही असे — त्यामुळे क हा i शी जोडला जातो. तशहीर हा सार्वजनिक अपमानाचा शिक्षाप्रकार होता, गुन्हेगाराला समाजासमोर अप्रतिष्ठित करण्यासाठी योजलेला — ऐतिहासिकदृष्ट्या रस्त्यांतून धिंड काढण्यासह — जो 'मानहानी, धिंड काढणे' या वर्णनाशी जुळतो, म्हणून ड हा ii शी जोडला जातो.

• (1)अ – iii, ब – i, क – iv, ड – ii — हा पर्याय हद्दला 'ताकीद, समज वा हद्दपार' (iii) कडे पाठवतो आणि ताझीरला 'जशास तसे' (i) कडे — यामुळे प्रत्येक वर्गवारीचे मूळ वैशिष्ट्यच उलटे होते: हद्द ही नेमकी निश्चित, कठोर वर्गवारी आहे (मृत्युदंड वा हातपाय तोडणे), लवचीक-सौम्य वर्गवारी नव्हे, आणि ताझीर ही नेमकी विवेकाधीन वर्गवारी आहे, किस्सासची काटेकोर परतफेडीची वर्गवारी नव्हे. यात किस्सासला iv या हद्दच्या निश्चित-कठोर जागी चुकीने ठेवले आहे. चारपैकी तीन जोड्या व्यवस्थेच्या प्रत्यक्ष तर्कशास्त्राच्या उलट्या आहेत.
• (2)अ – ii, ब – iii, क – i, ड – iv — हा पर्याय ताझीर व किस्सास बरोबर ठेवतो (ब–iii, क–i), पण हद्द व तशहीर अदलाबदल करतो: हद्दला 'मानहानी, धिंड काढणे' (ii) कडे पाठवतो आणि तशहीरला 'मृत्युदंड, हातपाय तोडणे' (iv) कडे. हद्दची निश्चित, कठोर शिक्षा हेच त्याचे मूळ वैशिष्ट्य आहे आणि ते केवळ सार्वजनिक अपमानाने बदलता येत नाही, तर तशहीर, व्याख्येनुसारच अप्रतिष्ठा व अपमानाची शिक्षा असल्याने, तिची बरोबरी मृत्युदंड वा हातपाय तोडण्याशी करता येत नाही. दोन बरोबर जोड्यांमुळे हा पर्याय जवळचा वाटतो, पण उरलेल्या दोन नेमक्या उलट्या आहेत.
• (4)अ – iii, ब – i, क – ii, ड – iv — हा पर्याय (1) प्रमाणेच हद्द/ताझीर उलटवतो — हद्द सौम्य वर्गवारीकडे (iii), ताझीर काटेकोर-परतफेड वर्गवारीकडे (i) — आणि याशिवाय किस्ससला 'मानहानी, धिंड काढणे' (ii) कडे व तशहीरला 'मृत्युदंड, हातपाय तोडणे' (iv) कडे पाठवतो. किस्ससाचे मूळ तत्त्व खून वा शारीरिक इजेसाठी परस्पर परतफेड आहे, सार्वजनिक अपमान नव्हे, आणि तशहीर म्हणजे अपमान, प्राणदंड वा शारीरिक शिक्षा नव्हे — चारही जोड्या त्यांच्या बरोबर जोडीदारापासून विस्थापित झालेल्या आहेत.

मुघल न्यायव्यवस्था, त्या काळातील इतर इस्लामी न्यायव्यवस्थांप्रमाणे, फौजदारी गुन्ह्यांना गुन्हा कोणाचा हक्क मोडतो आणि न्यायाधीशाला (काझी) शिक्षा ठरवण्याचे किती स्वातंत्र्य आहे यानुसार वेगवेगळ्या वर्गांत विभागत असे. हद्द गुन्हे हे एका निश्चित, ईश्वरसंमत मर्यादेचे उल्लंघन मानले जात आणि त्यामुळे निश्चित, कठोर शिक्षा होत असत; किस्सास गुन्हे हे एका खासगी व्यक्तीच्या शरीराचे वा जीवाचे उल्लंघन मानले जात आणि काटेकोर परतफेडीने, आर्थिक तडजोडीच्या शक्यतेसह, त्यांची भरपाई होत असे; ताझीर ही बाकी सर्व गोष्टींना लागू होणारी लवचीक उर्वरित वर्गवारी होती, न्यायिक विवेकावर सोपवलेली; आणि तशहीर हा गुन्हेगाराला समाजासमोर अपमानित करण्यासाठी वापरला जाणारा, शरीराला इजा न करता प्रतिष्ठेवर आघात करणारा, सार्वजनिक शिक्षाप्रकार होता.

हे एक द्विबाजू (bijective) जोडणी प्रश्न आहे — चार शिक्षानावे, चार परिणाम, एकास-एक — आणि यातून जाण्याचा कार्यक्षम मार्ग म्हणजे सर्वांत तीक्ष्ण, कमी गोंधळात टाकणाऱ्या व्याख्या असलेल्या दोन वर्गवाऱ्यांवर आधी नांगर टाकणे. हद्दचा 'निश्चित व कठोर' गुणधर्म आणि किस्ससचा 'परस्पर परतफेड' गुणधर्म हे दोन्ही स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवण्याइतके वेगळे आहेत; हे दोन एकदा ठेवले की उरतात ताझीर (विवेकाधीन, सौम्य-ते-मध्यम) व तशहीर (सार्वजनिक अपमान), आणि उजव्या स्तंभातील वर्णने त्यांची अंतिम जोडणी सोपी करतात.

• हद्द: ईश्वराविरुद्ध वा सार्वजनिक सुव्यवस्थेविरुद्धचे गुन्हे, निश्चित व कठोर शिक्षा जसे मृत्युदंड वा हातपाय तोडणे, न्यायाधीशाला शिक्षेवर कोणतेही विवेकाधिकार नाही.
• ताझीर: हद्द वा किस्ससमध्ये न बसणाऱ्या गुन्ह्यांसाठीची उर्वरित, विवेकाधीन वर्गवारी, ताकीद वा समजावण्यापासून हद्दपारीपर्यंत शिक्षा, न्यायाधीशाच्या विवेकावर ठरणारी.
• किस्सास: जाणीवपूर्वक केलेला खून वा गंभीर शारीरिक इजा यासाठीची परतफेड, काटेकोर परस्पर-परतफेडीच्या तत्त्वावर आधारित — जीवाला जीव, अवयवाला अवयव — पीडिताच्या कुटुंबाने मान्य केल्यास दिय्या (आर्थिक भरपाई) उपलब्ध.
• तशहीर: गुन्हेगाराला समाजासमोर अप्रतिष्ठित करण्यासाठीची सार्वजनिक अपमानाची शिक्षा, ऐतिहासिकदृष्ट्या रस्त्यांतून धिंड काढण्यासह.
• काझी (न्यायाधीश) स्थानिक पातळीवर ही व्यवस्था चालवत असे, मुघल फौजदारी प्रशासनाच्या व्यापक चौकटीत या वर्गवाऱ्या लागू करत असे.

• हद्द (निश्चित, कठोर) व ताझीर (विवेकाधीन, लवचीक) यांची गल्लत करणे — हे दोघे न्यायिक विवेकाच्या प्रमाणाबाबत परस्परविरुद्ध टोकांवर आहेत
• तशहीर, जो अपमानाचा शिक्षाप्रकार आहे, तो मृत्युदंडासह असलेल्या वर्गवाऱ्यांच्या शेजारी दिसतो म्हणून तो प्रत्यक्षात आहे त्यापेक्षा जास्त कठोर आहे असे मानणे
• किस्सास म्हणजे विशेषतः परतफेड ('जशास तसे') आहे हे विसरून, त्याला कोणत्याही गंभीर शिक्षेसाठीचा सर्वसाधारण शब्द मानणे

एमपीएससीचे मध्ययुगीन प्रशासनावरील प्रश्न अनेकदा मूठभर तांत्रिक संज्ञांची त्यांच्या नेमक्या व्याख्येविरुद्ध जोडणी स्वरूपात चाचणी घेतात, आणि मुघल शिक्षापद्धतीच्या या चार वर्गवाऱ्या एक वारंवार येणारे उदाहरण आहेत, कारण त्यांची नावे अपरिचित असली तरी त्यांचे मूळ तर्कशास्त्र — निश्चित वि. विवेकाधीन, शारीरिक वि. प्रतिष्ठाविषयक — चार वेगळ्या तथ्यांऐवजी एक संक्षिप्त तक्ता म्हणून शिकता येण्याजोगे आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मुघल न्यायव्यवस्थेत, कोणत्या वर्गवारीत पीडिताच्या कुटुंबाला काटेकोर परतफेडीऐवजी दिय्या (आर्थिक भरपाई) स्वीकारण्याची मुभा होती?

  • (a)हद्द
  • (b)ताझीर
  • (c)किस्सास
  • (d)तशहीर

  उत्तर(c) किस्सास — 'जीवाला जीव, अवयवाला अवयव' हे तत्त्व जाणीवपूर्वक केलेल्या खुनाला व गंभीर शारीरिक इजेला लागू होत असे, पण पीडिताचे कुटुंब शब्दशः परतफेडीऐवजी दिय्या स्वीकारू शकत असे. हद्दच्या शिक्षा निश्चित व वाटाघाटीविरहित होत्या, ताझीर विवेकाधीन होता, आणि तशहीर सार्वजनिक अपमानाची शिक्षा होती.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मुघल शिक्षापद्धतीतील कोणती वर्गवारी हद्द वा किस्ससमध्ये न बसणाऱ्या गुन्ह्यांसाठी पूर्णतः काझीच्या विवेकावर सोपवलेली होती?

  • (a)ताझीर
  • (b)किस्सास
  • (c)हद्द
  • (d)तशहीर

  उत्तर(a) ताझीर — उर्वरित, विवेकाधीन वर्गवारी, न्यायाधीशाच्या आकलनानुसार ताकीदपासून हद्दपारीपर्यंत शिक्षा. हद्दच्या शिक्षा व्याख्येनुसार निश्चित होत्या, किस्सास काटेकोर परतफेडीच्या तत्त्वावर आधारित होता, आणि तशहीर विशेषतः सार्वजनिक अप्रतिष्ठेची शिक्षा होती.