खालीलपैकी योग्य विधाने ओळखा. अ. कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार नोव्हेंबर, 1946 मध्ये संविधान सभा निर्माण करण्यात आली होती. ब. कॅबिनेट मिशनने दोन संविधान सभेच्या विचारांना नकार दिला. क. मुस्लिम लिगने क्रिप्स प्रस्ताव स्वीकारला होता.
- (1)फक्त अ, ब
- (2)फक्त ब, क
- (3)फक्त अ, क
- (4)वरीलपैकी सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — फक्त अ, ब. कॅबिनेट मिशन मार्च 1946 मध्ये भारतात आले आणि मे 1946 मध्ये आपली योजना मांडली, ज्यात विद्यमान प्रांतिक कायदेमंडळांमार्फत संविधान सभेसाठी निवडणुका घेण्याची तरतूद होती; त्या निवडणुका जुलै 1946 मध्ये झाल्या आणि त्या आधारावर संविधान सभा नोव्हेंबर 1946 मध्ये निर्माण झाली, तिची पहिली बैठक 9 डिसेंबर 1946 रोजी झाली. विधान 'अ' हेच नेमके नोंदवते आणि ते बरोबर आहे. मुस्लिम लिगने मुस्लिमबहुल प्रांतांसाठी स्वतंत्र संविधान सभेची — म्हणजे प्रत्यक्षात पाकिस्तानसाठी — जी मागणी केली होती, तिला कॅबिनेट मिशनच्या योजनेने स्पष्टपणे नकार दिला. त्याऐवजी अखंड ब्रिटिश भारतासाठी एकच सभा असावी असे मिशनने सुचवले, आणि प्रांतांना अ, ब आणि क अशा तीन विभागांत गटबद्ध केले, जे संघराज्य स्तरावर एकत्र येण्यापूर्वी स्वतःची प्रांतिक व गट-संविधाने ठरवणार होते — हा तडजोडीचा मार्ग होता, संविधाननिर्मितीच्या औपचारिक विभाजनाशिवाय एकता टिकवण्यासाठी. विधान 'ब' हा नकार नोंदवते आणि तेही बरोबर आहे. विधान 'क' मात्र चुकीचे ठरते — मार्च 1942 चे क्रिप्स प्रस्ताव, युद्धप्रयत्नांसाठी भारताचे सहकार्य मिळवण्यासाठी सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांनी आणलेले, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस व मुस्लिम लिग या दोन्ही प्रमुख पक्षांनी नाकारले होते — काँग्रेसने पूर्ण स्वातंत्र्याऐवजी वसाहतीचा दर्जा देऊ केल्यामुळे आणि प्रांतांना फुटून जाण्याचा अधिकार दिल्यामुळे, तर मुस्लिम लिगने कारण या प्रस्तावांत पाकिस्तानला स्पष्ट व बिनशर्त मान्यता नव्हती म्हणून. क्रिप्स मिशनचे अपयश आंशिक नव्हे तर संपूर्ण होते, त्यामुळे विधान 'क' खोटे ठरते, आणि फक्त अ व ब एकत्र टिकतात.
- (2)फक्त ब, क — कॅबिनेट मिशनने दोन संविधान सभांना दिलेला नकार बरोबर कायम ठेवतो, पण मुस्लिम लिगने 1942 चे क्रिप्स प्रस्ताव स्वीकारल्याचा चुकीचा दावा करतो आणि संविधान सभा नोव्हेंबर 1946 मध्ये निर्माण झाल्याचे विधान चुकीने वगळतो. क्रिप्स मिशन दोन्ही प्रमुख पक्षांकडून नाकारले गेले — मुस्लिम लिगने ते नाकारले कारण त्यात पाकिस्तानला स्पष्ट मान्यता नव्हती, स्वीकारले म्हणून नव्हे.
- (3)फक्त अ, क — संविधान सभा नोव्हेंबर 1946 मध्ये निर्माण झाल्याचे विधान बरोबर कायम ठेवतो, पण मुस्लिम लिगने क्रिप्स प्रस्ताव स्वीकारल्याचा चुकीचा दावा करतो आणि कॅबिनेट मिशनने दोन स्वतंत्र संविधान सभांना दिलेला नकार चुकीने वगळतो — जो मिशनच्या सर्वांत सुस्पष्ट व सर्वांत परिणामकारक निर्णयांपैकी एक आहे, कारण राजकीय ऐक्य कोसळत असतानाही यामुळेच संविधाननिर्मिती औपचारिकरीत्या एकसंध राहिली.
- (4)वरीलपैकी सर्व — खोट्या क्रिप्स-विधानाला दोन खऱ्या विधानांबरोबर खरे मानण्याची गरज पडते. असा समावेशक पर्याय यादीतील एकही विधान चुकीचे निघाले की कोसळतो, आणि विधान 'क' चुकीचे आहे — 1942 चे क्रिप्स प्रस्ताव काँग्रेस व मुस्लिम लिग या दोघांनीही नाकारले होते, कोणीही स्वीकारले नव्हते.
या प्रश्नामागे दोन वेगळी ब्रिटिश शिष्टमंडळे आहेत, चार वर्षांच्या अंतराने आलेली, आणि ती दोन्ही वेगळी ओळखणे हेच या प्रश्नाचे संपूर्ण काम आहे. मार्च 1942 चे क्रिप्स मिशन, सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखालील, युद्धकाळातील सहकार्याच्या बदल्यात युद्धानंतरची संविधान सभा व प्रांतांना फुटून जाण्याच्या अधिकारासह वसाहतीचा दर्जा देऊ करत होते; काँग्रेस व मुस्लिम लिग या दोघांनीही ते नाकारले, आणि त्याचे अपयश ऑगस्ट 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनाला थेट कारणीभूत ठरले. 1946 चे कॅबिनेट मिशन — युद्धानंतर, ब्रिटनने सत्तांतराची बांधिलकी स्वीकारल्यानंतर पाठवलेले — भारताची संविधान सभा प्रत्यक्षात कशी बनली त्याची यंत्रणा सुचवले: जुलै 1946 मध्ये प्रांतिक कायदेमंडळांमार्फत निवडणुका, एकच सभा (दोन नव्हे) ज्यात प्रांतांना तीन विभागांत गटबद्ध केले, आणि सभेची परिणामी नोव्हेंबर 1946 मधील निर्मिती, त्याच वर्षी डिसेंबरमधील तिच्या पहिल्या बैठकीच्या आधी.
1940 च्या दशकातील स्वातंत्र्यपूर्व शिष्टमंडळांचा क्रम — क्रिप्स 1942, कॅबिनेट मिशन 1946, माउंटबॅटन योजना 1947 — उमेदवाराने नीट लक्षात ठेवला आहे की नाही हे MPSC व UPSC दोन्ही अशा विधान-संचांतून तपासतात, कारण प्रत्येक मिशनने वेगळीच संवैधानिक यंत्रणा सुचवली आणि प्रत्येकाचे भवितव्य वेगळे ठरले. कॅबिनेट मिशनने दोन संविधान सभांना दिलेला नकार ही विशेष महत्त्वाची बाब आहे: पाकिस्तानसाठी वेगळ्या संविधाननिर्मिती-संस्थेची मागणी औपचारिकरीत्या नाकारली गेली तो हाच क्षण, आणि 1947 च्या माउंटबॅटन योजनेखाली प्रत्यक्ष फाळणी मान्य होण्याच्याही आधीचा.
- कॅबिनेट मिशन मार्च 1946 मध्ये भारतात आले आणि मे 1946 मध्ये आपली योजना मांडली, प्रांतिक कायदेमंडळांमार्फत संविधान सभेसाठी निवडणुकांची तरतूद करत.
- निवडणुका जुलै 1946 मध्ये झाल्या; संविधान सभा नोव्हेंबर 1946 मध्ये निर्माण झाली आणि तिची पहिली बैठक 9 डिसेंबर 1946 रोजी झाली.
- कॅबिनेट मिशनने मुस्लिम लिगच्या दोन स्वतंत्र संविधान सभांच्या मागणीला नकार दिला, त्याऐवजी प्रांतांना अ, ब आणि क अशा तीन विभागांत गटबद्ध करणारी एकच सभा सुचवली.
- मार्च 1942 चे क्रिप्स प्रस्ताव युद्धकाळातील सहकार्याच्या बदल्यात युद्धानंतर प्रांतांना फुटून जाण्याच्या अधिकारासह वसाहतीचा दर्जा देऊ करत होते.
- भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस व मुस्लिम लिग या दोघांनीही 1942 मध्ये क्रिप्स प्रस्ताव नाकारले — काँग्रेसने फुटून जाण्याच्या तरतुदीमुळे व पूर्ण स्वातंत्र्याऐवजी वसाहतीचा दर्जा दिल्यामुळे, मुस्लिम लिगने पाकिस्तानला स्पष्ट मान्यता नसल्यामुळे — आणि या मिशनच्या अपयशाने ऑगस्ट 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनाला थेट चालना दिली.
अ आणि ब टिकतात; क चूक आहे — क्रिप्स दोन्ही पक्षांकडून अपयशी ठरले.
- क्रिप्स मिशन (1942, काँग्रेस व मुस्लिम लिग दोघांकडूनही नाकारले गेलेले) आणि कॅबिनेट मिशन (1946, ज्याची योजना काँग्रेसने ढोबळपणे स्वीकारली आणि मुस्लिम लिगनेही सुरुवातीला स्वीकारून नंतर माघार घेतली) यांत गल्लत करणे
- मुस्लिम लिगने क्रिप्स प्रस्ताव नाकारले याचा अर्थ त्याच काळातील दुसऱ्या एखाद्या ब्रिटिश प्रस्तावाला त्यांचा पाठिंबा होता असे गृहीत धरणे — प्रत्यक्षात मुस्लिम लिगने क्रिप्स नाकारण्याचे कारण काँग्रेसच्या नेमके उलट होते — पुरेसे स्वातंत्र्य न दिल्याबद्दल नव्हे तर पाकिस्तानला मान्यता न दिल्याबद्दल
- कॅबिनेट मिशनने दोन संविधान सभांना दिलेला नकार म्हणजे पाकिस्तानलाच नकार असे मानणे — मिशनची तीन-विभाग गटबद्ध योजना ही तडजोड होती, अंतिम तोडगा नव्हे, आणि 1947 मध्ये फाळणी झालीच
1940 च्या दशकातील संवैधानिक शिष्टमंडळांवर विधान-आधारित प्रश्न MPSC व UPSC दोन्ही आवडीने विचारतात, कारण ही शिष्टमंडळे संख्येने अनेक, वेळेत जवळजवळ आणि सहज मिसळून जाणारी आहेत. विश्वासार्ह बचाव म्हणजे क्रिप्स 1942, कॅबिनेट मिशन 1946, माउंटबॅटन योजना 1947 यांपैकी प्रत्येकासाठी — वर्ष, मुख्य प्रस्ताव, आणि काँग्रेस व मुस्लिम लिगने तो स्वीकारला की नाकारला — असे एक छोटे तक्ता तयार ठेवणे, कारण या कुटुंबातील जवळपास प्रत्येक चुकीचा पर्याय एका मिशनचा निकाल दुसऱ्याशी अदलाबदल करून तयार केलेला असतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1946 च्या कॅबिनेट मिशन योजनेने प्रांतिक व गट-संविधाने ठरवण्यासाठी प्रांतांना किती विभागांत गटबद्ध करण्याचे सुचवले होते ?
- (a)दोन
- (b)तीन
- (c)चार
- (d)पाच
उत्तर(b) तीन — विभाग अ, ब आणि क, ही तडजोड कॅबिनेट मिशनने मुस्लिम लिगच्या दोन स्वतंत्र संविधान सभांच्या मागणीला दिलेल्या नकाराच्या बदल्यात सुचवली होती.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1942 मध्ये कोणत्या ब्रिटिश मिशनच्या अपयशामुळे भारत छोडो आंदोलनाला थेट चालना मिळाली ?
- (a)कॅबिनेट मिशन
- (b)क्रिप्स मिशन
- (c)सायमन कमिशन
- (d)माउंटबॅटन योजना
उत्तर(b) क्रिप्स मिशन — मार्च 1942 चे त्याचे प्रस्ताव काँग्रेस व मुस्लिम लिग या दोघांनीही नाकारले, आणि त्यातून निर्माण झालेल्या कोंडीने ऑगस्ट 1942 च्या भारत छोडो ठरावाला थेट चालना दिली. कॅबिनेट मिशन व माउंटबॅटन योजना नंतर, अनुक्रमे 1946 व 1947 मध्ये आल्या, आणि सायमन कमिशन ही याआधीची, 1928 सालची, वेगळ्या प्रश्नावरील संस्था होती.