MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 82 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — फक्त ब, क, ड. 24 जानेवारी 1950 ही संविधान सभेची शेवटची बैठक होती, संविधान अंमलात येण्याच्या दोन दिवस आधीची, आणि त्या शेवटच्या बैठकीत सभेने तीन वेगळी कामे एकाच वेळी पार पाडली. अध्यक्षपदावरून बोलताना डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी वंदे मातरम् या गीताला राष्ट्रगीताचा दर्जा देण्यात येत असल्याचे — म्हणजे विधान 'ब' मधील राष्ट्रगीताचा स्वीकार — जाहीर केले, तसेच जन गण मन या रचनेला राष्ट्रगान म्हणून स्वीकारल्याचे — म्हणजे विधान 'क' मधील राष्ट्रगानाचा स्वीकार — त्याच घोषणेत सांगितले. या दोन्ही गोष्टी त्या दिवशी सभेच्या स्वतःच्या अधिकारावर स्वीकारल्या गेल्या, संविधानाच्या स्वतंत्र कलमाविना — आणि म्हणूनच त्या संविधानाच्या मजकुरातील तरतुदी म्हणून नव्हे तर त्या दिवसाचे निर्णय म्हणून लक्षात राहतात. त्याच बैठकीत संविधान सभेने, या एका कामासाठी निवडणूक मंडळ म्हणून काम करत, डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून निवड केली — विधान 'ड' — हे पद त्यांनी दोन दिवसांनी, 26 जानेवारी 1950 रोजी, स्वीकारले. विधान 'अ' हे संच तोडणारे विधान आहे — राष्ट्र ध्वजाचा स्वीकार या तारखेला झालाच नाही. संविधान सभेने तिरंगा स्वतंत्र भारताचा राष्ट्रध्वज म्हणून याआधीच, 22 जुलै 1947 रोजी — म्हणजे अडीच वर्षांहून अधिक आधी, स्वातंत्र्यापूर्वीच्या काळात — स्वीकारला होता; हा 24 जानेवारी 1950 शी काहीही संबंध नसलेला, वेगळा व आधीचा निर्णय आहे. अ हे ब, क आणि ड यांच्याशी जुळत नसल्याने, फक्त ब, क आणि ड एकत्र टिकणारा संच उरतो, आणि तोच पर्याय (4) आहे.

• (1)फक्त अ, ब, क — ध्वजाचा स्वीकार कायम ठेवतो आणि राष्ट्रपतिपदाची निवड वगळतो. ध्वज हीच इथली चूक आहे — तो 22 जुलै 1947 रोजी स्वीकारला गेला, 24 जानेवारी 1950 रोजी नव्हे — तर 'ड' वगळल्याने 24 जानेवारी 1950 रोजी झालेली, कदाचित तिन्हींत सर्वाधिक लक्षात राहणारी घटना — डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची राष्ट्रपतिपदी निवड — चुकीने वगळली जाते.
• (2)फक्त अ, ब, ड — राष्ट्रगीत व राष्ट्रपतिपदाची निवड बरोबर कायम ठेवतो, पण राष्ट्रगान वगळतो आणि ध्वज कायम ठेवतो. वंदे मातरम् (राष्ट्रगीत) आणि जन गण मन (राष्ट्रगान) या दोन्ही गोष्टी त्याच घोषणेत, एकाच वेळी स्वीकारल्या गेल्या — एक ठेवून दुसरी वगळणे विसंगत आहे, आणि ध्वज तरीही या तारखेशी संबंधित नाही.
• (3)फक्त अ, क, ड — राष्ट्रगान व राष्ट्रपतिपदाची निवड बरोबर कायम ठेवतो, पण राष्ट्रगीत वगळतो आणि ध्वज कायम ठेवतो. जन गण मन व वंदे मातरम् हे दोन्ही एकाच घोषणेत, जोडीने स्वीकारले गेले — एक 24 जानेवारी 1950 शी जोडलेले मानून दुसरे वगळणे ही जोडी तोडते, आणि ध्वज पुन्हा 22 जुलै 1947 चाच राहतो.

24 जानेवारी 1950 ही संविधान सभेची शेवटची बैठक होती, संविधान अंमलात येण्याच्या — 26 जानेवारी 1950 च्या — दोन दिवस आधीची. या शेवटच्या बैठकीत सभेने संविधानाच्या स्वतंत्र क्रमांकित कलमांबाहेरची तीन कामे केली — जन गण मन ला राष्ट्रगान म्हणून स्वीकारले, वंदे मातरम् ला राष्ट्रगीत म्हणून समान सन्मान दिला, आणि डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून निवड केली. यांपैकी कशासाठीही घटनादुरुस्ती लागली नाही, कारण यांपैकी कोणतीही गोष्ट संविधानाच्या मजकुरात नोंदलेल्या कलमाच्या स्वरूपात नाही — राष्ट्रगान व राष्ट्रगीत हे त्या दिवशीच्या अध्यक्षांच्या घोषणेवर आधारित आहेत, आणि राष्ट्रपतिपदाची निवड हे संक्रमणकाळासाठी निवडणूक मंडळ म्हणून काम करणाऱ्या सभेने केलेले एकवेळचे कृत्य होते.

राष्ट्रध्वज हे भारताच्या राष्ट्रीय प्रतीकांपैकी असे एकमेव प्रतीक आहे जे प्रजासत्ताकाच्याही आधीचे आहे — संविधान सभेने तो 22 जुलै 1947 रोजी, 15 ऑगस्ट 1947 च्या स्वातंत्र्यदिनाच्या काहीच दिवस आधी स्वीकारला, जेणेकरून सत्तांतराच्या क्षणापासूनच स्वतंत्र भारताकडे स्वतःचा ध्वज असावा. MPSC आणि UPSC दोन्ही भारताच्या राष्ट्रीय प्रतीकांविषयीच्या प्रश्नांत हीच तारखांमधील दरी मुख्य सापळा म्हणून वापरतात, कारण ध्वज, राष्ट्रगीत, राष्ट्रगान व पहिले राष्ट्रपती या सर्व गोष्टी 'प्रजासत्ताकाच्या स्थापनेशी' संबंधित आहेत हे बरोबर माहीत असणारे उमेदवारही अनेकदा तीन वेगवेगळ्या तारखा — 22 जुलै 1947, 26 नोव्हेंबर 1949 (जेव्हा सभेने संविधान स्वीकारले) आणि 24 जानेवारी 1950 (सभेची शेवटची बैठक) — एकाच क्षणात मिसळून टाकतात.

• 24 जानेवारी 1950 ही संविधान सभेची शेवटची बैठक होती; संविधान त्यानंतर दोन दिवसांनी, 26 जानेवारी 1950 रोजी अंमलात आले.
• जन गण मन ला राष्ट्रगान म्हणून 24 जानेवारी 1950 रोजी, सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या घोषणेने, स्वीकारण्यात आले.
• वंदे मातरम् ला त्याच 24 जानेवारी 1950 च्या घोषणेत राष्ट्रगीत म्हणून समान दर्जा देण्यात आला.
• संविधान सभेने डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून निवड 24 जानेवारी 1950 रोजी केली; त्यांनी हे पद 26 जानेवारी 1950 रोजी स्वीकारले.
• राष्ट्रध्वज याआधीच, 22 जुलै 1947 रोजी, 15 ऑगस्ट 1947 च्या स्वातंत्र्यापूर्वी संविधान सभेने स्वीकारला होता — हा एक वेगळा व स्पष्टपणे आधीचा निर्णय आहे.

• ध्वज, राष्ट्रगान, राष्ट्रगीत आणि पहिले राष्ट्रपती या सर्व गोष्टी 'प्रजासत्ताकाच्या स्थापने'शी संबंधित आहेत म्हणून त्या एकाच तारखेला ठरल्या असे गृहीत धरणे — ध्वज जवळपास अडीच वर्षे आधीचा आहे
• संविधान सभेने संविधान स्वीकारल्याची तारीख (26 नोव्हेंबर 1949), ते अंमलात आल्याची तारीख (26 जानेवारी 1950) आणि सभेची शेवटची बैठक (24 जानेवारी 1950) यांची गल्लत करणे
• 24 जानेवारी 1950 रोजीची डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची राष्ट्रपतिपदी निवड ही निवृत्त होणाऱ्या संविधान सभेने केलेली एकवेळची कृती होती, त्यानंतरच्या प्रत्येक राष्ट्रपतीसाठी वापरलेल्या नियमित निवडणूक-मंडळ प्रक्रियेचे उदाहरण नव्हे, हे विसरणे

संविधान सभेच्या शेवटच्या बैठकीविषयी खरोखर एकाच तारखेच्या दोन-तीन विधानांसोबत एक प्रशंसनीय पण आधीच्या तारखेचे विधान — बहुधा राष्ट्रध्वजाचा जुलै 1947 चा स्वीकार — जोडून देणारा विधान-निवडीचा प्रश्न MPSC व UPSC दोन्ही आवडीने विचारतात, जेणेकरून उमेदवार नेमक्या तारखा लक्षात ठेवतो की केवळ 'प्रजासत्ताकाच्या स्थापनेच्या घटना' अशा ढोबळ जाणिवेवर उत्तर देतो हे तपासले जाते. बचाव म्हणजे 'भारत प्रजासत्ताक झाला तेव्हा घडलेल्या गोष्टी' अशी सपाट यादी न ठेवता संविधान सभेच्या महत्त्वाच्या तारखांचा एक छोटा, क्रमवार कालक्रम लक्षात ठेवणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारताचा राष्ट्रध्वज संविधान सभेने कोणत्या तारखेला स्वीकारला ?

  • (a)22 जुलै 1947
  • (b)26 नोव्हेंबर 1949
  • (c)24 जानेवारी 1950
  • (d)26 जानेवारी 1950

  उत्तर(a) 22 जुलै 1947 — 15 ऑगस्ट 1947 च्या स्वातंत्र्यापूर्वी स्वीकारला गेला, संविधान सभेने राष्ट्रगान, राष्ट्रगीत व पहिले राष्ट्रपती यांविषयी 24 जानेवारी 1950 रोजी घेतलेल्या नंतरच्या निर्णयांच्या खूप आधी.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  24 जानेवारी 1950 रोजी झालेल्या एकाच घोषणेत भारताचे राष्ट्रगान व राष्ट्रगीत म्हणून अनुक्रमे कोणत्या दोन रचनांना सन्मान देण्यात आला ?

  • (a)वंदे मातरम् आणि सारे जहाँ से अच्छा
  • (b)जन गण मन आणि वंदे मातरम्
  • (c)जन गण मन आणि सारे जहाँ से अच्छा
  • (d)वंदे मातरम् आणि जन गण मन

  उत्तर(b) जन गण मन आणि वंदे मातरम् — जन गण मन ला राष्ट्रगान म्हणून स्वीकारण्यात आले आणि वंदे मातरम् ला राष्ट्रगीत म्हणून समान दर्जा देण्यात आला, संविधान सभेच्या 24 जानेवारी 1950 रोजीच्या शेवटच्या बैठकीत डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या एकाच घोषणेत.