MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 84 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — अमेरिका. आधुनिक संविधानवाद — म्हणजे एकाच, लिखित, सर्वोच्च दस्तऐवजाद्वारे सरकार स्थापन करणे आणि त्याच्याच अधिकारांना कायद्याने मर्यादा घालणे ही कल्पना — पारंपरिकरीत्या अमेरिकेकडे नेली जाते. 1787 मध्ये फिलाडेल्फिया परिषदेत तयार झालेले आणि 1789 पासून अंमलात आलेले अमेरिकेचे संविधान हे एका जनतेने आपल्या सरकारची रचना व त्याच्या अधिकारांवरील मर्यादा एकाच व्यापक दस्तऐवजात मुद्दाम लिहून काढण्याचे आणि तोच दस्तऐवज सरकारवरही बंधनकारक असलेला सर्वोच्च कायदा मानण्याचे पहिले उदाहरण होते. हेच 'आधुनिक' संविधानवादाला जुन्या संवैधानिक परंपरांपासून वेगळे करते — इंग्लंडकडे 1787 च्याही आधी शतकानुशतकांची संवैधानिक परंपरा होती — मॅग्ना कार्टा (1215), पिटिशन ऑफ राइट्स (1628), बिल ऑफ राइट्स (1689) — पण इंग्लंडचे संविधान अलिखित व असंहिताबद्ध आहे, एकाच क्षणी स्वीकारलेल्या एका सर्वोच्च दस्तऐवजाऐवजी कायदे, प्रथा व न्यायालयीन निर्णयांतून टप्प्याटप्प्याने घडलेले. लिखित, सर्वोच्च, एकसंध दस्तऐवजाच्या स्वरूपातील संविधानाचा हा अमेरिकन शोध पुढे इतर देशांनी अनुसरला — फ्रान्सची स्वतःची क्रांतिकारी संविधाने 1791 पासून येऊ लागली, अमेरिकन उदाहरणाच्या अवघ्या काही वर्षांनंतर — आणि तिथून लिखित संविधानाद्वारे राष्ट्र उभारण्याची प्रथा पसरत गेली. म्हणूनच आधुनिक संविधानवाद ही संकल्पना, व्यापक अर्थाने घटनात्मक शासनापेक्षा वेगळी मानून, अमेरिकेशी जोडली जाते.

• (2)इंग्लंड — इंग्लंडकडे जगातील सर्वांत जुनी अखंड संवैधानिक परंपरा आहे — मॅग्ना कार्टा (1215), पिटिशन ऑफ राइट्स (1628), बिल ऑफ राइट्स (1689) — आणि 'घटनात्मक शासन' या ढोबळ कल्पनेचा विचार करणाऱ्या कोणालाही तोच पहिला, नैसर्गिक अंदाज वाटतो. पण इंग्लंडचे संविधान अलिखित आहे — ते कधीच एकाच सर्वोच्च दस्तऐवजात संहिताबद्ध झालेले नाही. आधुनिक संविधानवाद म्हणजे विशेषतः लिखित, संहिताबद्ध, सर्वोच्च संविधान, आणि हा शोध ज्या देशाच्या जुन्या संवैधानिक प्रथेने प्रेरणा दिली त्या इंग्लंडचा नाही तर अमेरिकेचा आहे.
• (3)फ्रान्स — फ्रान्सने खरोखरच 1791 पासून लिखित संविधाने तयार केली, आणि फ्रेंच राज्यक्रांती युरोपातील संविधानवादाच्या प्रसारात मध्यवर्ती आहे. पण फ्रान्सने ही कल्पना सुरू केली नाही, अमेरिकन उदाहरणाचे अनुसरण केले — 1787 चे अमेरिकेचे संविधान आधी आले, आणि क्रांतिकाळातील फ्रेंच संविधाननिर्मिती साधारणपणे त्याच कल्पनेचा काही वर्षांनी अंगीकार व अनुकूलन मानली जाते.
• (4)भारत — भारताचे स्वतःचे संविधान, 1949 मध्ये स्वीकारलेले आणि 26 जानेवारी 1950 पासून अंमलात आलेले, आधुनिक संविधानवादाचे विसाव्या शतकातील एक मोठे उदाहरण आहे, जे अमेरिकन, ब्रिटिश, आयरिश, कॅनेडियन व इतर अनेक संवैधानिक प्रारूपांतून घडले. हे या प्रश्नाने विचारलेल्या परंपरेचे उदाहरण आहे, अमेरिकन संविधानाच्या दीडशेहून अधिक वर्षांनंतर आलेले, परंपरेचा उगम नव्हे.

संविधानवाद, व्यापक अर्थाने, म्हणजे सरकारच्या अधिकारांना मर्यादा असाव्यात आणि ते शासकाच्या मर्जीनुसार नव्हे तर स्थापित नियमांनुसार वापरले जावेत ही कल्पना — इंग्लंडमध्ये मॅग्ना कार्टापासूनच अस्तित्वात असलेली, अतिशय जुनी कल्पना. आधुनिक संविधानवाद या व्यापक कल्पनेला एका विशिष्ट तंत्रापुरता संकुचित करतो: एकच लिखित दस्तऐवज, देशाचा सर्वोच्च कायदा म्हणून स्वीकारलेला, जो सरकारच्या यंत्रणा निर्माण करतो आणि त्याच्या अधिकारांना मर्यादाही घालतो. 1787 चे अमेरिकेचे संविधान हे या तंत्राचे मूळ उदाहरण आहे, आणि इंग्लंडची संवैधानिक प्रथा शतकानुशतके जुनी असूनही अमेरिकन उदाहरणालाच आधुनिक संविधानवादाची सुरुवात मानले जाते तेच यामुळे.

जुना, व्यापक संविधानवाद आणि आधुनिक, लिखित संविधानवाद यांतील हाच फरक — मर्यादित शासनाची कल्पना (जिचे अनेक प्राचीन व इंग्लिश मूळ आहे) आणि संहिताबद्ध सर्वोच्च दस्तऐवजाचे विशिष्ट साधन (जे अठराव्या शतकातील अमेरिकन शोध असून पुढे भारतासह जगभर, 1950 मध्ये, अनुसरले गेले) या दोहोंतील भेद उमेदवार करू शकतो का हे तपासण्यासाठी MPSC व UPSC दोन्ही वापरतात. 'सर्वांत जुनी संवैधानिक परंपरा' आणि 'आधुनिक संविधानवादाचा उगम' हे एकच प्रश्न मानणे हाच सापळा आहे, कारण प्रश्न विशेषतः आधुनिक, लिखित स्वरूपाबद्दल विचारतो.

• आधुनिक संविधानवाद म्हणजे सर्वोच्च कायदा म्हणून स्वीकारलेला एकच लिखित दस्तऐवज, जो सरकारच्या यंत्रणा निर्माण करतो आणि त्याच्या अधिकारांनाही मर्यादा घालतो.
• 1787 मध्ये फिलाडेल्फिया परिषदेत तयार झालेले आणि 1789 पासून अंमलात आलेले अमेरिकेचे संविधान हे या तंत्राचे मूळ उदाहरण आहे.
• इंग्लंडचे संविधान अलिखित व असंहिताबद्ध आहे, शतकानुशतकांच्या कायदे, प्रथा व न्यायालयीन निर्णयांतून घडलेले — मॅग्ना कार्टा (1215), पिटिशन ऑफ राइट्स (1628), बिल ऑफ राइट्स (1689) — तरीही ती सर्वांत जुनी अखंड संवैधानिक परंपरा आहे.
• फ्रान्सने 1791 पासून लिखित संविधाने स्वीकारण्यास सुरुवात केली, अमेरिकन उदाहरणानंतरच्या काही वर्षांतच.
• भारताचे स्वतःचे संविधान, 1949 मध्ये स्वीकारलेले व 26 जानेवारी 1950 पासून अंमलात आलेले, हे त्याच आधुनिक, लिखित संविधानवादाचे नंतरचे उदाहरण आहे, अनेक प्रारूपांपैकी अमेरिकन प्रारूपावरही आधारित.

• 'सर्वांत जुनी संवैधानिक परंपरा' (इंग्लंड) आणि 'आधुनिक, लिखित संविधानवादाचा उगम' (अमेरिका) हे एकच तथ्य मानणे — प्रश्न विशेषतः आधुनिक, संहिताबद्ध स्वरूपाबद्दल विचारतो
• राजसत्तेच्या अधिकारांना मर्यादा घालण्याची प्राचीन परंपरा असलेला देश हाच लिखित-संविधान-तंत्राचाही उगम असला पाहिजे असे गृहीत धरणे
• भारताचे स्वतःचे संविधान — आधुनिक संविधानवादाचे नंतरचे व साधित उदाहरण — त्या परंपरेच्या उगमस्थानाशी गल्लत करणे

आधुनिक संविधानवादाचा उगम MPSC व UPSC दोन्ही एकच, भेद करणाऱ्या तथ्यात्मक-स्मरणाच्या प्रश्नाच्या स्वरूपात विचारतात, आणि चुकीचे पर्याय जवळपास नेहमी खऱ्याखुऱ्या संवैधानिक वारशाचे इतर देश असतात — वयासाठी इंग्लंड, क्रांतिकारी लिखित संविधानांसाठी फ्रान्स, आणि पेपरचाच स्वतःचा विषय म्हणून भारत. बचाव म्हणजे व्याख्या स्वतःच लक्षात ठेवून उत्तर देणे: प्रश्न विशेषतः लिखित, सर्वोच्च-दस्तऐवज तंत्राच्या उगमाबद्दल आहे, कोणत्या देशाने मर्यादित शासनाचा सराव सर्वांत जास्त काळ केला याबद्दल नाही.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आधुनिक संविधानवादाचे मूळ उदाहरण मानले जाणारे अमेरिकेचे संविधान फिलाडेल्फिया परिषदेत कोणत्या वर्षी तयार करण्यात आले ?

  • (a)1776
  • (b)1787
  • (c)1791
  • (d)1789

  उत्तर(b) 1787 — फिलाडेल्फिया परिषदेने त्या वर्षी संविधान तयार केले; ते 1789 पासून अंमलात आले, आणि बिल ऑफ राइट्सच्या दुरुस्त्या 1791 मध्ये जोडल्या गेल्या. 1776 हे स्वातंत्र्याच्या जाहीरनाम्याचे वर्ष आहे, हा वेगळा दस्तऐवज आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  इंग्लंडची संवैधानिक परंपरा शतकानुशतकांची जुनी असूनही, आधुनिक संविधानवादाचा उगम इंग्लंडला दिला जात नाही, याचे मुख्य कारण खालीलपैकी कोणते आहे ?

  • (a)इंग्लंडने कधीच आपल्या सरकारच्या अधिकारांना मर्यादा घातलेली नाही
  • (b)इंग्लंडचे संविधान एकाच सर्वोच्च दस्तऐवजाऐवजी अलिखित व असंहिताबद्ध आहे
  • (c)इंग्लंडने अमेरिकेनंतर आपले संविधान स्वीकारले
  • (d)इंग्लंडच्या संविधानात संसदेची तरतूदच नाही

  उत्तर(b) इंग्लंडचे संविधान एकाच सर्वोच्च दस्तऐवजाऐवजी अलिखित व असंहिताबद्ध आहे — आधुनिक संविधानवाद विशेषतः लिखित, संहिताबद्ध, सर्वोच्च संविधानाला सूचित करतो, हे तंत्र इंग्लंडने कधीच अंगीकारले नाही, जरी मॅग्ना कार्टा व 1689 च्या बिल ऑफ राइट्ससारख्या दस्तऐवजांद्वारे सरकारी अधिकारांना मर्यादा घालण्याची सर्वांत जुनी परंपरा तिच्याकडेच आहे.