MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 7 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — अ – I, ब – II, क – III, ड – IV. चारही रोमन नोंदी काळजीपूर्वक वाचणे आवश्यक आहे, कारण II आणि III मुद्दाम एकमेकांच्या अगदी जवळ ठेवलेले आहेत आणि हीच जवळीक या प्रश्नाचा गाभा आहे. अपराजीत हा काची येथील पल्लव राजघराण्याचा शेवटचा सत्ताधीश राजा होता, जो इ.स. सुमारे 897 मध्ये चोळ सैन्याकडून पराभूत होऊन मारला गेला — त्यामुळे विधान अ हा I म्हणजे पल्लव याच्याशी जोडला जातो. विजयालय चोळ याने नवव्या शतकाच्या मध्यास तंजावर काबीज करून मध्ययुगीन (शाही) चोळ राजघराण्याची स्थापना केली, म्हणून विधान क हा विशेषतः III म्हणजे 'चोळ राजघराण्याचा संस्थापक' याच्याशी जोडला जातो — ही उपाधी प्रश्नाने मुद्दाम II या सर्वसाधारण 'चोळ' उपाधीपासून वेगळी ठेवलेली आहे. आदित्य – I, विजयालयचा मुलगा, याने हे नवे राज्य बळकट व विस्तारित केले, अपराजीतचा पराभव करून पल्लव प्रदेश जोडला, आणि त्याचे वर्णन नुसते चोळ शासक असे केले जाते, राजघराण्याचा संस्थापक असे नव्हे — म्हणून विधान ब हा III ऐवजी II याच्याशी जोडला जातो. भोज – I, गुर्जर-प्रतिहार घराण्यातील सर्वांत मोठा शासक, हा विधान ड व IV, गुर्जर, याच्याशी जोडला जातो. हा प्रश्न मुळात हेच तपासतो — 'चोळ' आणि 'चोळ राजघराण्याचा संस्थापक' या एकाच घराण्याच्या दोन वेगवेगळ्या पिढ्यांना लावलेल्या दोन वेगळ्या उपाधी आहेत हे उमेदवाराला लक्षात येते का — विजयालयने घराणे स्थापन केले, त्याचा मुलगा आदित्य – I याने फक्त त्यावर राज्य केले, हा फरक पर्याय (2) वगळता इतर कोणत्याच पर्यायात बरोबर राखलेला नाही.

• (1)अ – II, ब – III, क – I, ड – IV — हा पर्याय अपराजीत व विजयालय यांच्या उपाध्या पूर्णपणे अदलाबदल करतो — अपराजीतला चोळ शासक (II) बनवतो, प्रत्यक्षात तो पल्लव होता आणि चोळांनी ज्याचा पराभव केला तोच पल्लव राजा होता — आणि विजयालय, प्रत्यक्ष चोळ राजघराण्याचा संस्थापक, यालाच पल्लव (I) बनवतो. या दोन्ही गोष्टी ऐतिहासिक नोंदींच्या अगदी उलट आहेत — अपराजीत संपत चाललेल्या राजघराण्याचा होता, विजयालय नव्याने सुरू होणाऱ्या राजघराण्याचा होता — आणि या पर्यायाने केवळ या दोन संस्थापक-पिढीच्या व्यक्तींची अदलाबदल केली आहे.
• (3)अ – IV, ब – III, क – II, ड – I — ही संपूर्ण मालिका ऐतिहासिक भूमिकांच्या अगदी उलट दिशेने चालवली आहे — अपराजीत, पल्लव राजा, याला गुर्जर (IV) कडे पाठवते; भोज – I, गुर्जर-प्रतिहार राजा, याला पल्लव (I) कडे पाठवते; आणि आदित्य – I व विजयालय यांच्या उपाध्या II व III मध्ये पर्याय (1) प्रमाणेच अदलाबदल करते. यातील चारपैकी प्रत्येक जोडी चुकीची आहे — हाच आकार एखादा चुकीचा पर्याय तेव्हा घेतो जेव्हा तो कोणत्याही एका राजघराण्याचा नेमका मागोवा न घेता, त्याच चार उपाध्यांना केवळ वेगळ्या, तितक्याच खरे भासणाऱ्या क्रमात फेरफार करून तयार केलेला असतो.
• (4)अ – I, ब – II, क – IV, ड – III — हा पर्याय अपराजीत व आदित्य – I बाबत बरोबर आहे — अ ते I, पल्लव; ब ते II, चोळ — आणि नेमके यामुळेच तो धोकादायक ठरतो, कारण दोन बरोबर जोड्या खोटा विश्वास निर्माण करतात. त्यानंतर तो विजयालय, प्रत्यक्ष राजघराण्याचा संस्थापक, यालाच गुर्जर (IV) कडे पाठवतो, आणि भोज – I, गुर्जर-प्रतिहार शासक, याला 'चोळ राजघराण्याचा संस्थापक' (III) असे लेबल लावतो — हा अंतर्गत विरोधाभास आहे, कारण भोज – I याने कधीही कोणतेही चोळ घराणे स्थापन केले नाही. शेवटच्या दोन जोड्या प्रत्येक राजा नेमके कशासाठी ओळखला जातो याच्याशी पडताळून पाहिल्या की हा पर्याय कोसळतो.

हा प्रश्न दक्षिण भारतातील दोन प्रमुख मध्ययुगीन राजघराण्यांच्या सत्तांतराच्या नेमक्या बिंदूवर उभा आहे. काची येथील पल्लव राजघराणे, ज्याने तोंडईमंडलम प्रदेशावर शतकानुशतके वर्चस्व राखले होते, त्याचा सत्ताधीश म्हणून अंत तेव्हा झाला जेव्हा त्याचा शेवटचा राजा अपराजीत हा उदयाला येणाऱ्या चोळ सत्तेकडून इ.स. सुमारे 897 मध्ये पराभूत झाला. हे चोळ राजघराणे स्वतःच केवळ एका पिढीपूर्वी सुरू झाले होते — जेव्हा विजयालयने नवव्या शतकाच्या मध्यास मुत्तरैयार सरदारांकडून तंजावर हिसकावून घेतले आणि पुढे त्याचा मुलगा व नातू — आदित्य–I आणि प्रसिद्ध राजराज–I — यांनी या घराण्याचे साम्राज्यात रूपांतर केले. गुर्जर-प्रतिहार, भोज–I (मिहिर भोज) यांसारख्या शासकांच्या नेतृत्वाखाली, हे उत्तर भारतातील समकालीन पण भौगोलिकदृष्ट्या पूर्णपणे वेगळे सत्ताकेंद्र होते, जे गंगेच्या मैदानी प्रदेशाच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण ठेवत होते.

एमपीएससीचे मध्ययुगीन राजघराण्यांवरील जोडणी प्रश्न अनेकदा त्यांची खरी अवघडता एखाद्या नावात नव्हे, तर एखाद्या उपाधीत लपवतात — इथे 'चोळ' आणि 'चोळ राजघराण्याचा संस्थापक' यांतील फरक हाच या प्रश्नाचा गाभा आहे, कारण ज्या उमेदवाराला फक्त इतकेच माहीत आहे की 'विजयालय आणि आदित्य–I हे दोघेही सुरुवातीचे चोळ होते', त्याला कोणता कोणत्या उपाधीशी जोडायचा हे नेमके स्थापक कोण हे माहीत असल्याशिवाय ठरवता येत नाही. उजव्या स्तंभातील प्रत्येक उपाधी ही एक ढोबळ वर्ग नव्हे तर स्वतःचा नेमका दावा आहे असे वाचण्याची सवय बाळगणे हेच इथे उपयुक्त आहे.

• अपराजीत हा काची येथील पल्लव राजघराण्याचा शेवटचा राजा होता, जो इ.स. सुमारे 897 मध्ये चोळ सैन्याकडून पराभूत होऊन तोंडईमंडलमवरील पल्लव सत्तेचा अंत झाला.
• विजयालय चोळ याने नवव्या शतकाच्या मध्यास मुत्तरैयार सरदारांकडून तंजावर काबीज करून मध्ययुगीन (शाही) चोळ राजघराण्याची स्थापना केली.
• आदित्य – I, विजयालयचा मुलगा, याने नव्या राज्याचा विस्तार केला, अपराजीतचा पराभव करून पल्लव प्रदेश जोडला — तो चोळ शासक होता, पण घराण्याचा संस्थापक नव्हता.
• भोज – I (मिहिर भोज), गुर्जर-प्रतिहार राजघराण्यातील सर्वांत मोठा शासक, याने नवव्या शतकात उत्तर भारताच्या मोठ्या भागावर राज्य केले.
• मध्ययुगीन चोळ राजघराणे आदित्य – I नंतर दोन पिढ्यांनी, राजराज–I व राजेंद्र–I यांच्या काळात, सत्तेच्या शिखरावर पोहोचले.

• 'राजघराण्याचा संस्थापक' आणि त्याच घराण्यातील नंतरचा शासक यांना जोडणी प्रश्नात एकसारखे मानणे
• एका राजवंश-संक्रमणाच्या दोन्ही बाजूंचे संस्थापक-पिढीचे शासक (इथे शेवटचा पल्लव व पहिला चोळ) ऐतिहासिकदृष्ट्या जोडलेले आहेत म्हणून ते एकाच राजघराण्याचे आहेत असे गृहीत धरणे
• भोज – I आणि गुर्जर-प्रतिहार हे दक्षिणेतील पल्लव-चोळ सत्तांतरापासून पूर्णपणे वेगळ्या उत्तर भारतीय राजकीय रंगमंचाशी संबंधित आहेत हे विसरणे

एमपीएससीचे मध्ययुगीन राजघराणे प्रश्न दोन सत्ताधारी घराण्यांमधील सत्तांतराचा नेमका क्षण वारंवार तपासतात, कारण नेमक्या याच बिंदूवर 'कोणी स्थापन केले' आणि 'कोणी फक्त राज्य केले' यांतील काटेकोर फरक तयारी असलेल्या उमेदवाराला केवळ नावांची सर्वसाधारण ओळख असलेल्या उमेदवारापासून वेगळे करतो. प्रत्येक प्रमुख मध्ययुगीन घराण्यासाठी संस्थापक-ते-राजघराणे अशी एक छोटी तक्ता, त्या घराण्यातील इतर उल्लेखनीय शासकांच्या वेगळ्या यादीपासून वेगळी ठेवून बाळगणे हाच यावरचा उपाय आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  विजयालय चोळ याने नवव्या शतकाच्या मध्यास तंजावर काबीज करून कोणत्या राजघराण्याची स्थापना केली?

  • (a)पल्लव
  • (b)चोळ (मध्ययुगीन)
  • (c)गुर्जर-प्रतिहार
  • (d)राष्ट्रकूट

  उत्तर(b) चोळ (मध्ययुगीन) राजघराणे — विजयालयने मुत्तरैयार सरदारांकडून तंजावर काबीज करून हे राजघराणे स्थापन केले; त्याचा मुलगा आदित्य–I याने अपराजीत या शेवटच्या पल्लव राजाचा पराभव करून त्याचा विस्तार केला, पण घराण्याचा संस्थापक विजयालयच होता.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भोज–I (मिहिर भोज), जो पश्चिमेकडून येणाऱ्या अरब आक्रमणांना प्रतिकार करणारा एक बलाढ्य शासक होता, तो कोणत्या राजघराण्याशी संबंधित होता?

  • (a)पल्लव
  • (b)चोळ
  • (c)गुर्जर-प्रतिहार
  • (d)राष्ट्रकूट

  उत्तर(c) गुर्जर-प्रतिहार — भोज–I याने नवव्या शतकात गंगेच्या मैदानी प्रदेशाच्या मोठ्या भागावर राज्य केले. पल्लव व चोळ ही समकालीन पण वेगळी दक्षिण भारतीय सत्ताकेंद्रे होती, तर राष्ट्रकूट हे प्रतिहारांचे कनौजसाठीच्या संघर्षातील प्रतिस्पर्धी होते.