MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 78 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — फक्त अ, ब. बी. पट्टाभी सीतारामय्या, मद्रास प्रांतातून निवडून आलेले घटना समितीचे सदस्य व काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते, यांनी सभागृह समिती व मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती या दोन्हींचे अध्यक्षपद भूषवले. सभागृह समिती घटना समिती सदस्यांच्या निवास व सुविधांसंबंधीचे व्यवहार हाताळत असे, तर मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती ही सात-सदस्यीय समिती होती, जी त्यावेळी थेट केंद्रीय नियंत्रणाखाली असलेल्या क्षेत्रांच्या — अजमेर-मेरवाडा, कूर्ग, दिल्ली, पंथ-पिपलोदा व अंदमान आणि निकोबार बेटे — राजकीय व प्रशासकीय व्यवस्थेचा अभ्यास करण्यासाठी स्थापन झाली होती, व तिने 21 ऑक्टोबर 1947 रोजी घटना समितीला आपला अहवाल सादर केला. त्यामुळे अ व ब दोन्ही बरोबर आहेत. क, नागरिकत्वाबाबत तदर्थ समिती, व ड, सर्वोच्च न्यायालयाबाबत तदर्थ समिती, या स्वतंत्र संस्था होत्या ज्यांचे अध्यक्षपद इतर सदस्यांनी भूषवले होते — नागरिकत्वाबाबत तदर्थ समितीचे श्रेय एस. वरदाचारियार यांना दिले जाते, आणि सर्वोच्च न्यायालयाबाबत तदर्थ समितीही त्यांच्याच माजी न्यायाधीश म्हणून असलेल्या तज्ज्ञतेशी जोडली जाते, सीतारामय्यांशी नव्हे. या चार समित्यांपैकी सीतारामय्यांचे निश्चित अध्यक्षपद असलेल्या समित्या म्हणजे विशेषतः सभागृह समिती व मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती, नागरिकत्व किंवा सर्वोच्च न्यायालय समित्या नव्हेत, त्यामुळे बरोबर संच 'फक्त अ, ब' आहे.

• (2)फक्त क, ड — हा पर्याय सीतारामय्यांनी अध्यक्षपद न भूषवलेल्या दोन समित्या — नागरिकत्वाबाबत तदर्थ समिती व सर्वोच्च न्यायालयाबाबत तदर्थ समिती — नमूद करतो, तर सभागृह समिती व मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती, ज्यांचे अध्यक्षपद त्यांनी प्रत्यक्षात भूषवले होते, त्यांना पूर्णपणे वगळतो. यामुळे बरोबर जोडणी पूर्णपणे उलटी होते.
• (3)फक्त अ, ड — हा पर्याय अ, सभागृह समिती, बरोबर समाविष्ट करतो, जिचे अध्यक्षपद सीतारामय्यांनी खरोखर भूषवले होते, पण ड, सर्वोच्च न्यायालयाबाबत तदर्थ समिती, चुकीने जोडतो, जी घटना समितीच्या दुसऱ्याच सदस्याशी संबंधित आहे. तो ब, मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती, हेही वगळतो, जी सीतारामय्यांच्या प्रत्यक्ष अध्यक्षपदांपैकी एक आहे.
• (4)फक्त ब, क — हा पर्याय ब, मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती, बरोबर समाविष्ट करतो, जिचे अध्यक्षपद सीतारामय्यांनी खरोखर भूषवले होते, पण क, नागरिकत्वाबाबत तदर्थ समिती, चुकीने जोडतो, जी त्यांनी भूषवली नव्हती. तो अ, सभागृह समिती, हेही वगळतो, जी सीतारामय्यांच्या प्रत्यक्ष अध्यक्षपदांपैकी दुसरी एक आहे.

घटना समितीने संविधानाचा मसुदा तयार करण्याचे व स्वतःचे कामकाज सांभाळण्याचे प्रचंड काम मोठ्या संख्येने समित्यांमध्ये विभागले — काही समित्या नागरिकत्व, न्यायव्यवस्थेची रचना, मूलभूत हक्क यांसारख्या प्रत्यक्ष घटनात्मक प्रश्नांशी संबंधित होत्या, तर सभागृह समितीसारख्या इतर काही समित्या घटना समितीच्या स्वतःच्या व्यावहारिक, कामकाजविषयक गरजा हाताळत, आणि मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समितीसारख्या आणखी काही, प्रांतिक किंवा संस्थानिक श्रेणीत सहज न बसणाऱ्या लहान थेट-केंद्रीय-प्रशासित प्रदेशांच्या विशिष्ट प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करत. बी. पट्टाभी सीतारामय्या, मद्रास प्रांतातील ज्येष्ठ काँग्रेस नेते जे नंतर मध्य प्रदेशचे पहिले मुख्यमंत्री बनले, यांच्याकडे अशाच दोन संस्थांची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती: सभागृह समिती व मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती, ज्यांपैकी दुसरी अजमेर-मेरवाडा, कूर्ग, दिल्ली, पंथ-पिपलोदा व अंदमान आणि निकोबार बेटे यांच्यासाठी आवश्यक प्रशासकीय व्यवस्थेवर अहवाल देत होती.

एमपीएससीचे घटना समितीच्या समिती-रचनेवरील राज्यशास्त्र प्रश्न वारंवार एका नामांकित सदस्याने नेमक्या कोणत्या समित्यांचे अध्यक्षपद भूषवले हे विचारतात, अनेक अशा समित्यांच्या यादीतून, ज्यात खऱ्या व खोट्या श्रेय-वाक्यांची सरमिसळ असते, आणि एखादा प्रमुख नेता 'अनेक समित्यांशी संबंधित होता' अशा ढोबळ भावनेपेक्षा नेमक्या स्मरणशक्तीला बक्षीस दिले जाते. घटना समितीत डझनावारी परस्परव्यापी विषय असलेल्या समित्या व उप-समित्या होत्या, त्यामुळे सीतारामय्यांच्या भूमिकेबद्दल केवळ ढोबळ जाणीव असलेला उमेदवार नागरिकत्व किंवा सर्वोच्च न्यायालय समित्यांसारखे खरे-वाटणारे पण चुकीचे श्रेय स्वीकारण्याची शक्यता जास्त असते.

• बी. पट्टाभी सीतारामय्या हे मद्रास प्रांतातून घटना समितीचे सदस्य व भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते होते.
• त्यांनी सभागृह समितीचे अध्यक्षपद भूषवले, जी घटना समिती सदस्यांच्या निवास व सुविधांची जबाबदारी सांभाळत असे.
• त्यांनी मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समितीचेही अध्यक्षपद भूषवले, ही सात-सदस्यीय समिती अजमेर-मेरवाडा, कूर्ग, दिल्ली, पंथ-पिपलोदा व अंदमान आणि निकोबार बेटे यांचा अभ्यास करून 21 ऑक्टोबर 1947 रोजी घटना समितीला अहवाल देत होती.
• नागरिकत्वाबाबत तदर्थ समिती व सर्वोच्च न्यायालयाबाबत तदर्थ समिती या स्वतंत्र संस्था होत्या, सीतारामय्यांच्या अध्यक्षतेखाली नव्हत्या.
• स्वातंत्र्यानंतर सीतारामय्या मध्य प्रदेशचे पहिले मुख्यमंत्री बनले.

• एखाद्या प्रमुख घटना समिती सदस्याने त्याच्या सर्वसाधारण कार्यक्षेत्राशी संबंधित प्रत्येक समितीचे अध्यक्षपद भूषवले असावे असे गृहीत धरणे
• सभागृह समिती व मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती यांसारख्या सारख्याच नोकरशाहीसदृश नावाच्या समित्यांना असंबंधित तदर्थ समित्यांशी गल्लत करणे
• नागरिकत्वाबाबत तदर्थ समिती किंवा सर्वोच्च न्यायालयाबाबत तदर्थ समिती केवळ त्या घटना समितीच्याच सत्र-कालावधीत कार्यरत होत्या म्हणून सीतारामय्यांशी जोडणे
• समिती-अध्यक्ष प्रश्न केवळ नाव 'बरोबर वाटते' का हे तपासतात असे मानणे, नेमक्या पडताळलेल्या जुळणीऐवजी

एमपीएससीचे घटना समितीच्या समित्यांवरील राज्यशास्त्र प्रश्न सामान्यतः एका सदस्याविरुद्ध चार समित्यांची नावे देऊन त्यातील कोणत्या समित्यांचे अध्यक्षपद तो सदस्य प्रत्यक्षात भूषवत होता हे विचारतात, खरी अध्यक्षपदे खरी-वाटणाऱ्या पण चुकीच्या अध्यक्षपदांत मिसळून, आणि उमेदवाराकडे नेमका समिती-ते-अध्यक्ष तक्ता पाठ आहे का, समितीत 'महत्त्वाचे' कोण होते या ढोबळ छापेपेक्षा, हे तपासतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  बी. पट्टाभी सीतारामय्यांच्या अध्यक्षतेखालील मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समितीने कोणत्या थेट-केंद्रीय-प्रशासित क्षेत्रांच्या प्रशासकीय व्यवस्थेचा अभ्यास केला ?

  • (a)फक्त दिल्ली व कूर्ग
  • (b)अजमेर-मेरवाडा, कूर्ग, दिल्ली, पंथ-पिपलोदा व अंदमान आणि निकोबार बेटे
  • (c)फक्त संस्थानिक राज्ये
  • (d)ब्रिटिश भारताचे सर्व प्रांत

  उत्तर(2) अजमेर-मेरवाडा, कूर्ग, दिल्ली, पंथ-पिपलोदा व अंदमान आणि निकोबार बेटे — सीतारामय्यांच्या अध्यक्षतेखालील या सात-सदस्यीय समितीने या पाच थेट-केंद्रीय-प्रशासित क्षेत्रांबाबत 21 ऑक्टोबर 1947 रोजी घटना समितीला अहवाल दिला.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  घटना समिती सदस्यांच्या निवास व सुविधांशी संबंधित व्यवहार सांभाळणाऱ्या समितीचे, ज्याचे अध्यक्षपद बी. पट्टाभी सीतारामय्यांनी भूषवले होते, नाव काय ?

  • (a)मसुदा समिती
  • (b)सभागृह समिती
  • (c)सुकाणू समिती
  • (d)कामकाजाचा क्रम समिती

  उत्तर(2) सभागृह समिती — सीतारामय्यांच्या अध्यक्षतेखालील या समितीने घटना समिती सदस्यांच्या निवास व सुविधांसारखी कामकाजविषयक जबाबदारी सांभाळली.