''सुधारकांना आपले आईवडील, पत्नी, मुली आणि देशबांधव अशा सर्व निकटवर्तीयांचा विरोध पत्करून जगण्याचा प्रवास करावा लागतो.'' हे सांगणारे वामनराव माधवराव कोल्हटकर हे समाज सुधारक __________ येथील होते.
- (1)विदर्भ
- (2)मराठवाडा
- (3)पुणे
- (4)कोल्हापूर
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — विदर्भ. आयोगाच्या स्वतःच्या उत्तरतालिकेने वामनराव माधवराव कोल्हटकर यांना हाच प्रदेश जोडला आहे, आणि तो त्यांना एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रीय समाजसुधारणेच्या त्या प्रवाहात बसवतो जो मुंबई-पुणेकेंद्रित अभ्यासक्रमात सहज दुर्लक्षिला जातो : विदर्भ, हा पूर्वेकडील मराठीभाषिक प्रदेश या काळातील बहुतांश वेळ मुंबई प्रांताचा भाग म्हणून नव्हे तर मध्य प्रांत व वऱ्हाड म्हणून प्रशासित होत असे, आणि त्याने स्वतःचे सुधारक, स्वतःच्या स्थानिक संस्था आणि कुटुंब-समाजांतर्गतचा स्वतःचा विरोध निर्माण केला — जरी उमेदवार 'महाराष्ट्रीय सुधारणा' म्हटल्यावर सहसा जो प्रदेश डोळ्यासमोर आणतात तो हा नसतो. या प्रश्नातील अवतरण हेच अधिक टिकाऊ आहे : ते सुधारकाचे स्वतःचे घर — आईवडील, पत्नी, मुलगी — हेच सुधारणेला होणाऱ्या विरोधाचे पहिले व सर्वांत कठीण ठिकाण असल्याचे सांगते, हे निरीक्षण या काळातील सुधारणा-साहित्यात वारंवार येते, रानडे यांच्या स्वतःच्या पुनर्विवाहावरील कौटुंबिक अडचणींपासून ते कर्वे यांच्यापर्यंत. या पत्त्यासाठी तपासलेल्या स्रोतांत कोल्हटकर यांच्याविषयी, या अवतरण व प्रदेशापलीकडे, स्वतंत्रपणे पडताळता येणारा चरित्रात्मक तपशील अत्यल्प आहे, आणि ती पोकळी बनावट तपशिलाने भरण्याऐवजी हे पान कागदपत्रांतूनच मिळणारे अवतरण व प्रदेश एवढ्यापुरतेच मर्यादित राहते.
- (2)मराठवाडा — मराठवाडा हा 1948 साली भारतात विलीन होईपर्यंत निजामाच्या हैदराबाद संस्थानाचा भाग म्हणून प्रशासित होता — विदर्भाहून पूर्णपणे वेगळी राजकीय व प्रशासकीय परिस्थिती, जो ब्रिटिश भारताच्या मध्य प्रांत व वऱ्हादात होता. दोन्ही प्रदेश पूर्वेकडील, बिगर-किनारी उपप्रदेश आहेत, मुंबई-पुणे केंद्रापासून वेगळे, म्हणून त्यांची पटकन गल्लत होते — पण उत्तरतालिका हे अवतरण मराठवाड्याशी नव्हे तर विदर्भाशी जोडते.
- (3)पुणे — महाराष्ट्रीय समाजसुधारकाचे नाव दिल्यावर पुणे हा स्वाभाविक पहिला अंदाज असतो, कारण सर्वाधिक दस्तऐवजीकरण झालेला सुधारणा प्रवाह — रानडे, आगरकर, टिळक, डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी — तिथूनच होता, आणि कोल्हटकर यांची ओळख नसलेला उमेदवार सवयीने हाच पर्याय निवडू शकतो. हीच सवय इथला सापळा आहे : या प्रश्नपत्रिकेत नाव घेतलेला प्रत्येक सुधारक पुणे-वर्तुळाचाच असेल असे नाही, आणि एमपीएससीचे प्रादेशिक-श्रेय प्रश्न अंशतः उमेदवार सर्वांत प्रसिद्ध उदाहरणावरून अतिसाधारणीकरण करतो का हेच तपासण्यासाठी रचलेले असतात.
- (4)कोल्हापूर — कोल्हापूरची स्वतःची सुप्रसिद्ध सुधारणा-परंपरा आहे, प्रामुख्याने विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला छत्रपती शाहू महाराजांच्या जातिविरोधी व आरक्षणविषयक उपाययोजनांच्या आश्रयातून, आणि प्रश्नात महाराष्ट्रीय उपप्रदेशांची यादी दिल्यावर या संस्थानाचे नाव स्वाभाविक गल्लतीचे स्थान बनते. पण तो संबंध वेगळ्या सुधारकाचा व वेगळ्या यंत्रणेचा (व्यक्तिगत सुधारणा-वकिली ऐवजी संस्थानी आश्रय) आहे, आणि उत्तरतालिका हे विशिष्ट अवतरण कोल्हापूरशी जोडत नाही.
महाराष्ट्रातील एकोणिसाव्या शतकातील सुधारणा चळवळ अनेकदा एकसंध मुंबई-पुणे कथा म्हणून शिकवली जाते, पण प्रत्यक्षात ती प्रादेशिकदृष्ट्या विखुरलेली होती : विदर्भ (तेव्हा मध्य प्रांत व वऱ्हाडचा भाग), मराठवाडा (हैदराबाद संस्थानाच्या अंतर्गत), कोल्हापूर (स्वतःच्या सुधारक राजासह संस्थान) आणि खुद्द मुंबई प्रांत यांनी प्रत्येकाने वेगळी संस्थात्मक चौकट बाळगली, आणि प्रत्येकाने त्या-त्या चौकटीच्या विशिष्ट मर्यादांत घडलेले सुधारक निर्माण केले — प्रमाणित पुणे-मुंबई कथेत वर्चस्व गाजवणाऱ्या डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी किंवा प्रार्थना समाजाच्या मार्गाने नव्हे.
प्रश्नात दिलेली ओळ तिच्या स्वतःच्या हक्काने लक्षात ठेवण्यासारखी आहे, प्रादेशिक-श्रेयाच्या कोड्यापासून स्वतंत्रपणे : ती सरळ सांगते की सुधारकाचे घरच बहुधा सुधारणेला होणाऱ्या विरोधाचे पहिले ठिकाण असते, केवळ व्यापक समाज नव्हे. एमपीएससीचे कमी-प्रसिद्ध सुधारकांवरील प्रादेशिक-श्रेय प्रश्न नेमके हेच शिस्त बक्षीस देतात — अवतरण हेच आधार माना, आणि प्रत्येक नाव-घेतलेल्या सुधारकाला पुणे-केंद्रित कथेत सामावून घेण्याचा मोह टाळा, ती सर्वाधिक दस्तऐवजीकरण झालेली आहे म्हणून.
- विदर्भ, पूर्वेकडील मराठीभाषिक प्रदेश, वसाहती काळातील बहुतांश काळ मुंबई प्रांताऐवजी मध्य प्रांत व वऱ्हाडचा भाग म्हणून प्रशासित होत असे.
- मराठवाडा 1948 पर्यंत निजामाच्या राज्याखाली राहिला, ज्यामुळे ब्रिटिश-प्रशासित महाराष्ट्रापासून त्याचा राजकीय व समाजसुधारणा इतिहास वेगळा ठरतो.
- कोल्हापूरचा सर्वांत ठळक सुधारणा-संबंध म्हणजे छत्रपती शाहू महाराजांचे विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीचे जातिविरोधी उपाय व मागासवर्गीयांसाठीचे आरक्षण.
- पुणे हा सर्वाधिक दस्तऐवजीकरण झालेल्या महाराष्ट्रीय सुधारणा प्रवाहाचे केंद्र होते, रानडे, आगरकर व टिळक आणि डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीसारख्या संस्थांशी संबंधित.
- आईवडील, पती/पत्नी व मुलांकडून — म्हणजे कुटुंबाकडून — होणारा विरोध हा सुधारकाचा पहिला अडथळा असतो हे निरीक्षण या काळातील अनेक महाराष्ट्रीय सुधारकांच्या वैयक्तिक अनुभवांत, रानडे व कर्वे यांच्या स्वतःच्या पुनर्विवाहांसह, वारंवार येते.
पुणे हे गृहीत धरू नका — उत्तरतालिका हे अवतरण विदर्भाशी जोडते.
- कोणत्याही अपरिचित महाराष्ट्रीय सुधारकाच्या नावासाठी सवयीने पुणे हा पर्याय निवडणे, केवळ पुणे हे सर्वाधिक ज्ञात सुधारणा केंद्र आहे म्हणून
- विदर्भ व मराठवाडा या दोन खरोखर वेगळ्या वसाहतकालीन प्रशासनांची गल्लत करणे
- सुधारकाची प्रसिद्धी म्हणजेच त्याचे दस्तऐवजीकरण असे गृहीत धरणे — या प्रश्नपत्रिकेतील काही नावे पुणे-मुंबई सुधारकांहून कमी प्रकाशित प्रादेशिक किंवा स्थानिक इतिहासांतून घेतलेली आहेत
एमपीएससी जाणीवपूर्वक प्रमाणित पुणे-मुंबई सुधारणा-यादीच्या पलीकडे जाऊन विदर्भ, मराठवाडा व कोल्हापूरपर्यंत पोहोचते, कारण हेच प्रदेश तिच्या स्वतःच्या उमेदवार-आधाराचे मूळ आहेत आणि तिचा अभ्यासक्रम महाराष्ट्राचा प्रादेशिक इतिहास स्पष्टपणे समाविष्ट करतो. या प्रकारच्या प्रश्नावरील उपाय म्हणजे प्रत्येक सुधारकाचे चरित्र तपशीलवार लक्षात ठेवणे नव्हे, तर 1956 पूर्वी महाराष्ट्राचा कोणता घटक प्रदेश कोणत्या प्रशासकीय दर्जाखाली होता — संस्थानी, हैदराबाद-शासित, किंवा ब्रिटिश मध्य प्रांत — हे स्पष्ट ठेवणे, कारण बहुधा हाच दर्जा हा पर्याय प्रत्यक्षात तपासत असतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1956 च्या राज्य पुनर्रचनेपूर्वी, सध्याच्या महाराष्ट्रातील विदर्भ प्रदेश कोणत्या घटकाचा भाग म्हणून प्रशासित होत असे ?
- (a)मुंबई प्रांत
- (b)हैदराबाद संस्थान
- (c)मध्य प्रांत व वऱ्हाड
- (d)कोल्हापूर संस्थान
उत्तर(c) मध्य प्रांत व वऱ्हाड — विदर्भाचा स्वतंत्र वसाहतकालीन प्रशासकीय इतिहास, मुंबई प्रांतापासून (जो पुण्यासह पश्चिम महाराष्ट्र सामावत असे) व हैदराबाद संस्थानापासून (जो मराठवाडा सामावत असे) वेगळा — याचमुळे या प्रदेशात कमी केंद्रित दस्तऐवजीकरण झालेले, स्वतःचे सामाजिक सुधारणा प्रवाह निर्माण झाले.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
छत्रपती शाहू महाराज, ज्यांनी विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला मागासवर्गीयांसाठी प्रारंभिक आरक्षण उपाय लागू केले, ते कोणत्या संस्थानाचे राज्यकर्ते होते ?
- (a)कोल्हापूर
- (b)बडोदा
- (c)ग्वाल्हेर
- (d)इंदूर
उत्तर(a) कोल्हापूर — शाहू महाराजांचा 1902 चा त्यांच्या संस्थान-प्रशासनातील मागासवर्गीयांसाठी पदे राखीव ठेवण्याचा हुकूम भारतातील अशा सर्वांत आधीच्या उपायांपैकी एक आहे, ज्यामुळे कोल्हापूरचा सुधारणा-इतिहास इतर महाराष्ट्रीय उपप्रदेशांहून वेगळा ठरतो.