MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 68 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — फक्त ड. पॅरासिटामॉल (अ‍ॅसिटामिनोफेन) हे खरोखरच एकाच वेळी वेदनाशामक व ज्वरशामक असणाऱ्या सर्वाधिक ओळखीच्या औषधांपैकी एक आहे: ते मध्यवर्ती चेतासंस्थेतील वेदना-मार्गांवर कार्य करून सौम्य ते मध्यम वेदना (डोकेदुखी, स्नायुदुखी, दातदुखी) कमी करते, आणि हायपोथॅलॅमसमधील उष्णता-नियमन केंद्रावर कार्य करून शरीराचा तापमान-निर्धारबिंदू पुन्हा सामान्य पातळीवर आणून ताप उतरवते — हे मुख्यतः मेंदूतील प्रोस्टाग्लँडिन संश्लेषणाच्या प्रतिबंधाद्वारे घडते. हीच दुहेरी वेदनाशामक-आणि-ज्वरशामक क्रिया पॅरासिटामॉलला वेदना कमी करण्यासाठी व ताप उतरवण्यासाठी दोन्हीसाठी प्रथम पसंतीचे औषध बनवते, आणि म्हणूनच प्रश्नातील 'दोन्ही' या निकषाला केवळ हेच औषध जुळते. विधान अ, वेरोनल, हे बार्बिटल असून सर्वांत आधीच्या बार्बिट्युरेट औषधांपैकी एक आहे, जे झोप आणण्यासाठी किंवा शमनासाठी (सेडेटिव्ह-हिप्नॉटिक) वापरले जाते — ते वेदनाशामक किंवा ज्वरशामक म्हणून बनवलेले किंवा वापरले जात नाही. विधान ब, बेनेड्रील, हे डायफेनहायड्रामीन या अँटीहिस्टामिनिकचे व्यापारी नाव आहे, जे अॅलर्जीच्या लक्षणांसाठी व जास्त मात्रेत शामक/झोपेसाठी वापरले जाते — हेही मुख्य क्रियेनुसार वेदनाशामक किंवा ज्वरशामक नाही. विधान क, पेनिसिलिन, हे प्रतिजैविक असून जीवाणू मारते किंवा त्यांची वाढ रोखते; ते ज्या जिवाणुसंसर्गामुळे ताप येतो त्यावर उपचार करते, पण त्याची स्वतःची कोणतीही थेट वेदनाशामक किंवा ज्वरशामक क्रिया नाही — जिवाणुसंसर्गाचा ताप उतरतो कारण संसर्ग बरा होतो, पेनिसिलिन स्वतः शरीराचा तापमान-निर्धारबिंदू खाली आणत नाही म्हणून नव्हे. केवळ पॅरासिटामॉलच खऱ्या अर्थाने वेदनाशामक व ज्वरशामक दोन्ही म्हणून कार्य करत असल्याने, बरोबर संच 'फक्त ड' आहे.

• (1)फक्त अ — हा पर्याय केवळ वेरोनल (बार्बिटल) निवडतो, पण बार्बिटल हे बार्बिट्युरेट प्रकारचे शामक-निद्राकारी औषध असून मध्यवर्ती चेतासंस्थेला दाबून झोप व शमन घडवण्यासाठी ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरले गेले — त्याला कोणतीही प्रस्थापित वेदनाशामक किंवा ज्वरशामक क्रिया नाही, आणि केवळ याची निवड केल्याने दोन्ही निकष पूर्ण करणारे खरे औषध, पॅरासिटामॉल, वगळले जाते.
• (2)अ आणि ड दोन्ही — यात ड (पॅरासिटामॉल, जे खऱ्या अर्थाने वेदनाशामक व ज्वरशामक दोन्ही आहे) बरोबर समाविष्ट आहे, पण त्याला अ, वेरोनल याच्याशी चुकीने जोडले आहे — वेरोनल हा बार्बिट्युरेट शामक-निद्राकारी असून त्याला वेदनाशामक किंवा ज्वरशामक कार्य नाही. खऱ्या दुहेरी-क्रिया औषधाला शामक जोडल्याने जोडी बरोबर होत नाही; उलट त्यातून शामक औषधाचे चुकीचे वर्गीकरण दिसते.
• (3)ब आणि क दोन्ही — यात बेनेड्रील (डायफेनहायड्रामीन, अॅलर्जी व झोपेसाठी वापरले जाणारे अँटीहिस्टामिनिक/शामक) व पेनिसिलिन (जिवाणुसंसर्गावर उपचार करणारे प्रतिजैविक) यांची जोडी दिली आहे, आणि यांपैकी कोणतेही औषध स्वतःच्या औषधशास्त्रीय क्रियेनुसार वेदनाशामक किंवा ज्वरशामक नाही. पेनिसिलिन संसर्ग बरा करून अप्रत्यक्षपणे ताप संपवू शकते, पण हे शरीराच्या तापमान-नियमन केंद्रावरील थेट ज्वरशामक क्रियेसारखे नाही, आणि हा पर्याय पॅरासिटामॉल, जे प्रत्यक्षात पात्र ठरते तेच, पूर्णपणे वगळतो.

औषधांचे वर्गीकरण त्यांच्या प्रमुख औषधशास्त्रीय क्रियेनुसार केले जाते: वेदनाशामक वेदना कमी करतात, ज्वरशामक ताप उतरवतात, प्रतिजैविक जीवाणू मारतात किंवा रोखतात, अँटीहिस्टामिनिक अॅलर्जीजन्य (हिस्टामीन-प्रेरित) प्रतिक्रियांना प्रतिकार करतात, आणि शामक-निद्राकारी शांतता किंवा झोप आणतात. काही औषधे, विशेषतः पॅरासिटामॉल आणि अ‍ॅस्पिरिन व आयबुप्रोफेनसारखी अस्टेरॉइडल प्रतिशोथ (एनएसएआयडी) औषधे, एकाच अंतर्निहित जैवरासायनिक मार्गावर — सायक्लोऑक्सिजिनेज (सीओएक्स) या एन्झाइमद्वारे प्रोस्टाग्लँडिन संश्लेषणाच्या प्रतिबंधावर — कार्य करतात, ज्यामुळे त्यांना एकत्रित वेदनाशामक व ज्वरशामक प्रभाव मिळतो, आणि एनएसएआयडींच्या बाबतीत प्रतिशोथ (अँटी-इन्फ्लेमेटरी) प्रभावही मिळतो. पॅरासिटामॉलची क्रिया प्रामुख्याने मध्यवर्ती चेतासंस्थेत केंद्रित असते, म्हणूनच ते प्रबळ वेदनाशामक व ज्वरशामक असूनही एनएसएआयडींच्या तुलनेत केवळ सौम्य प्रतिशोथ प्रभावी असते. बार्बिटलसारखी शामके, डायफेनहायड्रामीनसारखी अँटीहिस्टामिनिके व पेनिसिलिनसारखी प्रतिजैविके ही सर्वस्वी वेगळ्या वर्गातील असून त्यांना हा प्रोस्टाग्लँडिन-आधारित मार्ग लागू होत नाही, त्यामुळे त्यांना स्वतःचे वेदनाशामक किंवा ज्वरशामक गुणधर्म नाहीत.

एमपीएससीचे औषधशास्त्राशी निगडित सामान्य विज्ञान प्रश्न, औषधाची प्रत्यक्ष क्रिया आणि 'आजारपणात उपयोगी पडणारे औषध' या वरवरच्या सर्वसाधारण कल्पनेतील फरक उमेदवार ओळखू शकतो का, हे तपासण्यासाठी बनवलेले असतात. पेनिसिलिन इथे विशेषतः प्रभावी विचलक ठरते कारण ते खरोखरच जिवाणुसंसर्गामुळे येणारा ताप बरा करते, ज्यामुळे उमेदवाराला त्याला क्रियेऐवजी परिणामावरून 'ज्वरशामक' म्हणण्याचा मोह होतो; हा प्रश्न संसर्ग बरा करणे आणि शरीराचा तापमान-निर्धारबिंदू थेट पुन्हा सेट करणे — जे खऱ्या ज्वरशामकाचे काम आहे — यांतील फरक ओळखण्याला बक्षीस देतो.

• पॅरासिटामॉल (अ‍ॅसिटामिनोफेन) हे वेदनाशामक (वेदना कमी करणारे) व ज्वरशामक (ताप उतरवणारे) दोन्ही आहे, मुख्यतः मध्यवर्ती प्रोस्टाग्लँडिन प्रतिबंधाद्वारे कार्य करते.
• वेरोनल (बार्बिटल) हे बार्बिट्युरेट शामक-निद्राकारी आहे, झोप किंवा शमनासाठी वापरले जाते, वेदना किंवा ताप यासाठी नव्हे.
• बेनेड्रील (डायफेनहायड्रामीन) हे अॅलर्जीच्या लक्षणांसाठी वापरले जाणारे अँटीहिस्टामिनिक आहे, जास्त मात्रेत शामक म्हणूनही वापरले जाते.
• पेनिसिलिन हे जिवाणुसंसर्गावर उपचार करणारे प्रतिजैविक आहे; ते संसर्गजन्य ताप अप्रत्यक्षपणे संपवू शकते, पण त्याला थेट ज्वरशामक क्रिया नाही.
• पॅरासिटामॉलसारखी वेदनाशामक-ज्वरशामक औषधे सायक्लोऑक्सिजिनेज (सीओएक्स) मार्गाद्वारे प्रोस्टाग्लँडिन संश्लेषण रोखून कार्य करतात.

• प्रतिजैविक अखेरीस ताप बरा करते म्हणून त्याला ज्वरशामक समजणे, जेव्हा त्याची प्रत्यक्ष क्रिया जीवाणुविरोधी आहे, तापमान-नियमन नव्हे
• घरगुती औषध-पेटीत सामान्यतः असणारे कोणतेही औषध वेदनाशामक/ज्वरशामकच असावे असे गृहीत धरणे
• अँटीहिस्टामिनिकाच्या शामक दुष्परिणामाला त्याची प्रत्यक्ष वेदनाशामक किंवा ज्वरशामक क्रिया समजून गल्लत करणे
• 'आजारपणात वापरले जाणारे' हे वेदनाशामक किंवा ज्वरशामक यासारख्या विशिष्ट औषधशास्त्रीय वर्गीकरणाशी समान मानणे

एमपीएससीचे औषधशास्त्राशी संबंधित प्रश्न सामान्यतः वेदनाशामक/ज्वरशामक, प्रतिजैविक, अँटीहिस्टामिनिक, शामक अशा वेगवेगळ्या वर्गांतील औषधांची यादी देऊन कोणते औषध विशिष्ट दुहेरी वर्गीकरणात बसते हे विचारतात, आणि प्रत्येक औषधाची प्रत्यक्ष क्रिया माहीत असलेल्या उमेदवारांना बक्षीस देतात, केवळ 'आजारपणात उपयोगी' या सर्वसाधारण भावनेला नव्हे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पॅरासिटामॉल आपली वेदनाशामक व ज्वरशामक क्रिया प्रामुख्याने कोणत्या जैवरासायनिक मार्गावर कार्य करून घडवते ?

  • (a)हिस्टामीन-मुक्ती प्रतिबंध
  • (b)सायक्लोऑक्सिजिनेज (सीओएक्स) मार्गाद्वारे प्रोस्टाग्लँडिन संश्लेषण प्रतिबंध
  • (c)जिवाणू कोशिका-भित्तिका संश्लेषण प्रतिबंध
  • (d)गॅबा ग्राहक उद्दीपन

  उत्तर(2) सायक्लोऑक्सिजिनेज (सीओएक्स) मार्गाद्वारे प्रोस्टाग्लँडिन संश्लेषण प्रतिबंध — पॅरासिटामॉल मुख्यतः मध्यवर्ती चेतासंस्थेत प्रोस्टाग्लँडिन पातळी कमी करून वेदना उतरवते आणि हायपोथॅलॅमसचा ताप-निर्धारबिंदू पुन्हा सेट करते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पेनिसिलिन संसर्गजन्य ताप संपवू शकते, तरीही त्याचे वर्गीकरण ज्वरशामक म्हणून केले जात नाही, कारण ?

  • (a)त्याचा शरीरावर काहीच परिणाम होत नाही म्हणून
  • (b)ते फक्त संसर्ग निर्माण करणाऱ्या जीवाणूंना मारून/रोखून ताप कमी करते, शरीराच्या तापमान-नियमन केंद्रावर थेट कार्य करून नव्हे
  • (c)ते फक्त विषाणुसंसर्गावर कार्य करते म्हणून
  • (d)तापावर उपचारासाठी त्यावर बंदी आहे म्हणून

  उत्तर(2) ते फक्त संसर्ग निर्माण करणाऱ्या जीवाणूंना मारून/रोखून ताप कमी करते, शरीराच्या तापमान-नियमन केंद्रावर थेट कार्य करून नव्हे — पॅरासिटामॉलसारखे खरे ज्वरशामक हायपोथॅलॅमसच्या ताप-निर्धारबिंदूवर थेट कार्य करते, पेनिसिलिन तसे करत नाही.