MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 67 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — पॉलीअॅक्रिलोनायट्राईल. पॉलीअॅक्रिलोनायट्राईल (पीएएन) हे अॅक्रिलोनायट्राईल या एकलकाच्या (मोनोमर) संकलन बहुवारिकीकरणातून (अॅडिशन पॉलिमरायझेशन) तयार होणारे संश्लेषित बहुवारिक असून, ऑर्लॉन व अॅक्रिलन यांसारख्या व्यापारी नावाखाली विकले जाणारे त्याचे तंतू खास लोकरीला पर्याय म्हणून वापरले जावेत यासाठीच विकसित केले गेले आहेत. पीएएन तंतू लोकरीचे सर्वाधिक मौल्यवान गुणधर्म बऱ्याच अंशी उचलतो — तो स्पर्शाला मऊ, फुगीर, उबदार (चांगला औष्णिक निरोधक) असतो, रंग चांगला धरतो, आणि नैसर्गिक लोकरीपेक्षा किडे व बुरशीला अधिक चांगला प्रतिकार करतो, शिवाय मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन केल्यास त्याची किंमतही सामान्यतः कमी असते. या जवळच्या स्पर्श व कार्यक्षमतेच्या साम्यामुळे, पीएएन आधारित अॅक्रिलिक तंतू दीर्घकाळापासून स्वेटर, ब्लँकेट, गालिचे व थंडीच्या कपड्यांसाठी 'कृत्रिम लोकर' म्हणून विकले व वापरले गेले आहेत — जे प्रश्नात विचारलेले लोकरी-पर्यायाचे नेमके काम आहे. उरलेल्या तीन पर्यायांपैकी कोणताही हे काम करत नाही — ते खरे, उपयुक्त संश्लेषित पदार्थ आहेत, पण प्रत्येक लोकरीव्यतिरिक्त इतर कशाला तरी पर्याय ठरतो.

• (1)डॅक्रॉन — डॅक्रॉन हे इथिलीन ग्लायकॉल व टेरेफ्थॅलिक आम्लापासून (PET च्याच रासायनिक कुटुंबातील) बनणाऱ्या पॉलिएस्टर तंतूचे व्यापारी नाव आहे. त्याची सुरकुती-प्रतिरोधकता, टिकाऊपणा व आकार टिकवण्याची क्षमता मौल्यवान मानली जाते, आणि तो सुरकुती-प्रतिरोधक कापड बनवण्यासाठी सामान्यतः कापसाबरोबर मिसळला जातो, किंवा शिडाच्या कापडात, दोऱ्यांत, इतकेच काय डॅक्रॉन शस्त्रक्रिया-कलमांतही (सर्जिकल ग्राफ्ट्स) वापरला जातो — पण तो लोकरीला पर्याय म्हणून बाजारात आणला किंवा वापरला जात नाही; त्याची मुख्य व्यावसायिक भूमिका कापूस-मिश्रण व सर्वसाधारण वस्त्र/औद्योगिक तंतू म्हणून आहे, लोकरीसदृश तंतू म्हणून नव्हे.
• (2)टेफ्लॉन — टेफ्लॉन हे पॉलिटेट्राफ्ल्युओरोइथिलीन (पीटीएफई) या बहुवारिकाचे व्यापारी नाव आहे, जे टेट्राफ्ल्युओरोइथिन या एकलकापासून बनते आणि त्याच्या अत्यंत रासायनिक अक्रियता, उष्णता-प्रतिरोधकता व अतिशय कमी घर्षण (नॉन-स्टिक) पृष्ठभागासाठी मौल्यवान मानले जाते. त्याचे प्रमुख उपयोग म्हणजे नॉन-स्टिक स्वयंपाकभांडी, रसायन-प्रतिरोधक अस्तर, गॅस्केट्स व काही वैद्यकीय कलमे — यांपैकी कशाचाही वस्त्रोद्योगात लोकरीला पर्याय होण्याशी संबंध नाही. पीटीएफई तंतू विशिष्ट औद्योगिक गाळणी (फिल्ट्रेशन) व संरक्षक कापडांसाठी अस्तित्वात असला, तरी सर्वसाधारण लोकरीसदृश व्यावसायिक तंतू म्हणून त्याची काहीच भूमिका नाही.
• (4)कॅप्रोलॅक्टम — कॅप्रोलॅक्टम हे वर्तुळाकार एकलक असून त्याच्या वलय-खुल्या बहुवारिकीकरणातून नायलॉन 6 हा सर्वांत जुन्या व सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या संश्लेषित तंतूंपैकी एक तयार होतो. नायलॉन तंतू आपल्या ताकद, लवचिकता व घर्षण-प्रतिरोधकतेसाठी मौल्यवान मानला जातो आणि दोऱ्या, टायर-कॉर्ड, पॅराशूट, मोजे व सर्वसाधारण वस्त्रांत सामान्यपणे वापरला जातो — ऐतिहासिकदृष्ट्या तो रेशमाला पर्याय म्हणून विकसित व विकला गेला, लोकरीला नव्हे. कॅप्रोलॅक्टम स्वतः केवळ आरंभिक एकलक आहे, लोकरी-पर्याय नव्हे, आणि त्यापासून बनणारा बहुवारिक पूर्णपणे वेगळ्या नैसर्गिक तंतूशी स्पर्धा करतो.

संश्लेषित तंतू हे नैसर्गिक तंतूंचे गुणधर्म पुनरुत्पादित करण्यासाठी किंवा सुधारण्यासाठी अभियांत्रिकीकृत बहुवारिक असतात, आणि प्रत्येक प्रमुख संश्लेषित तंतू परंपरेने ज्या नैसर्गिक तंतूला पर्याय किंवा स्पर्धक ठरण्यासाठी बनवला गेला त्याच्याशी जोडलेला असतो: नायलॉन (कॅप्रोलॅक्टमपासून, किंवा नायलॉन 6,6 साठी अ‍ॅडिपिक आम्ल व हेक्झामिथिलीनडायअमाईनपासून) रेशमाला पर्याय म्हणून विकसित करण्यात आले; पॉलिएस्टर (डॅक्रॉन/टेरिलीन) सुरकुती-प्रतिरोधकतेसाठी मौल्यवान असून सामान्यतः कापसाबरोबर मिसळला जातो; आणि पॉलीअॅक्रिलोनायट्राईल (पीएएन), ऑर्लॉन किंवा अॅक्रिलन नावाने विकले जाणारे, विशेषतः लोकरीची उब, फुगीरपणा व मऊ स्पर्श कमी किमतीत व किड्यांना अधिक चांगल्या प्रतिकारासह पुनर्निर्मित करण्यासाठी विकसित केले गेले, ज्यामुळे ते व्यावसायिक संश्लेषित तंतूंमधील प्रमाणित लोकरी-पर्याय ठरते. टेफ्लॉन (पीटीएफई) हेही एक बहुवारिक असले तरी ते पूर्णपणे वेगळ्या उपयोग-वर्गात मोडते — ते वस्त्र-तंतूच्या भूमिकेपेक्षा रासायनिक अक्रियता व नॉन-स्टिक, कमी-घर्षण पृष्ठभागासाठी मौल्यवान मानले जाते.

एमपीएससीचे बहुवारिक रसायनशास्त्रावरील प्रश्न या नैसर्गिक-तंतू-ते-कृत्रिम-पर्याय जोडणी-तक्त्याची — कोणता संश्लेषित बहुवारिक कोणत्या नैसर्गिक तंतूला पर्याय ठरतो — वारंवार तपासणी करतात, कारण हा एक संक्षिप्त, पाठांतरयोग्य तथ्यसंच आहे (रेशीम→नायलॉन, कापूस→पॉलिएस्टर/डॅक्रॉन, लोकर→पीएएन) जो पडताळणे सोपे असले तरी परीक्षेच्या दडपणाखाली गोंधळण्याजोगाही आहे. टेफ्लॉनचा इथे समावेश एक प्रशंसनीय-वाटणारा पण असंबंधित बहुवारिक म्हणून केला आहे, जेणेकरून उमेदवार खरा लोकरी-पर्याय आठवतो की केवळ ओळखीचे संश्लेषित नाव निवडतो हे तपासले जाते.

• पॉलीअॅक्रिलोनायट्राईल (पीएएन), ऑर्लॉन किंवा अॅक्रिलन नावाने विकले जाणारे, व्यावसायिक तंतू-उत्पादनात लोकरीला पर्याय म्हणून वापरले जाते.
• डॅक्रॉन (पॉलिएस्टर, इथिलीन ग्लायकॉल व टेरेफ्थॅलिक आम्लापासून) सुरकुती-प्रतिरोधकतेसाठी मौल्यवान असून सामान्यतः कापसाबरोबर मिसळले जाते.
• टेफ्लॉन (पीटीएफई, टेट्राफ्ल्युओरोइथिनपासून) रासायनिक अक्रियता व नॉन-स्टिक पृष्ठभागासाठी मौल्यवान आहे, वस्त्रातील लोकरी-पर्याय म्हणून नव्हे.
• कॅप्रोलॅक्टम हे एकलक आहे जे बहुवारिकीकरणातून नायलॉन 6 बनवते, जो ऐतिहासिकदृष्ट्या रेशमाला पर्याय म्हणून विकसित झाला.
• प्रत्येक प्रमुख संश्लेषित तंतू ज्या नैसर्गिक तंतूला पर्याय ठरण्यासाठी बनवला गेला त्याच्याशी परंपरेने जोडला जातो: नायलॉन-रेशीम, पॉलिएस्टर-कापूस मिश्रण, पीएएन-लोकर.

• टेफ्लॉनसारखे ओळखीचे बहुवारिक नाव केवळ प्रसिद्ध आहे म्हणून त्याचा प्रत्यक्ष उपयोग-वर्ग न तपासता निवडणे
• कोणता संश्लेषित तंतू कोणत्या नैसर्गिक तंतूला पर्याय ठरतो हे गल्लत करणे — नायलॉन/रेशीम, पॉलिएस्टर/कापूस, पीएएन/लोकर हे परीक्षेच्या दडपणाखाली सहज बदलले जातात
• कॅप्रोलॅक्टम (एक एकलक) यालाच स्वतः पूर्ण लोकरी-पर्याय तंतू समजणे, प्रत्यक्षात तो नायलॉन 6 चा पूर्वगामी आहे हे न ओळखणे
• तंतू-उपयोग असणारा कोणताही बहुवारिक लोकरी-पर्यायच असावा असे गृहीत धरणे, त्याची नेमकी व्यापारी भूमिका न तपासता

एमपीएससीचे साहित्य-रसायनशास्त्रावरील प्रश्न वारंवार प्रमाणित नैसर्गिक-तंतू-ते-कृत्रिम-पर्याय जोडण्यांची (रेशीम→नायलॉन, कापूस→पॉलिएस्टर, लोकर→पीएएन/अॅक्रिलिक) तपासणी करतात, आणि अनेकदा टेफ्लॉनसारखा ओळखीचा पण असंबंधित बहुवारिक पर्यायांमध्ये समाविष्ट करून उमेदवार तंतू-पर्याय व वस्त्रेतर औद्योगिक बहुवारिकांत फरक करू शकतो का हे तपासतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कॅप्रोलॅक्टमच्या वलय-खुल्या बहुवारिकीकरणातून तयार होणारा नायलॉन 6 हा ऐतिहासिकदृष्ट्या कोणत्या नैसर्गिक तंतूला पर्याय म्हणून विकसित करण्यात आला ?

  • (a)कापूस
  • (b)लोकर
  • (c)रेशीम
  • (d)ज्यूट

  उत्तर(3) रेशीम — नायलॉन हे 1930 च्या दशकापासून मजबूत, लवचिक संश्लेषित रेशीम-पर्याय म्हणून विकसित व विकले गेले, विशेषतः मोज्यांत व पॅराशूटमध्ये.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ऑर्लॉन किंवा अॅक्रिलन नावाने विकल्या जाणाऱ्या पीएएन (पॉलीअॅक्रिलोनायट्राईल) या लोकरी-पर्याय तंतूच्या निर्मितीसाठी कोणता एकलक वापरला जातो ?

  • (a)इथिलीन ग्लायकॉल
  • (b)अॅक्रिलोनायट्राईल
  • (c)टेट्राफ्ल्युओरोइथिन
  • (d)कॅप्रोलॅक्टम

  उत्तर(2) अॅक्रिलोनायट्राईल — पॉलीअॅक्रिलोनायट्राईल हे अॅक्रिलोनायट्राईल या एकलकाच्या संकलन बहुवारिकीकरणातून तयार होते, आणि कृत्रिम लोकर म्हणून विकले जाते.