MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 69 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — अ – iii, ब – iv, क – i, ड – ii. इथे प्रत्येक जोडी, तो कर्बोदक किती साध्या शर्करा (मोनोसॅकराइड) एककांपासून जोडून बनतो यावर थेट आधारित आहे: अ, मोनोसॅकराइड, हे iii, ग्लुकोज याच्याशी जुळते, कारण ग्लुकोज स्वतःच एक सहा-कार्बनी साधी शर्करा (अल्डोहेक्सोज) आहे व तिचे आणखी लहान शर्करा-एककांत विघटन होऊ शकत नाही — ती याच यादीतील इतर तीन कर्बोदकांचा मूळ बांधणी-घटक आहे. ब, डायसॅकराइड, हे iv, सुक्रोज याच्याशी जुळते, कारण साधी टेबल-साखर बरोबर दोन मोनोसॅकराइड एककांपासून — एक ग्लुकोज व एक फ्रुक्टोज — ग्लायकोसिडिक बंधाने जोडून बनते. क, ट्रायसॅकराइड, हे i, रॅफिनोज याच्याशी जुळते, कारण रॅफिनोज ही गॅलॅक्टोज, ग्लुकोज व फ्रुक्टोज या तीन एककांपासून जोडून बनणारी शर्करा आहे, जी सामान्यतः कडधान्ये, कोबी व संपूर्ण धान्यांत आढळते. ड, पॉलीसॅकराइड, हे ii, स्टार्च याच्याशी जुळते, कारण स्टार्च हे शेकडो ते हजारो ग्लुकोज एककांनी बनलेले (शाखीय अ‍ॅमिलोज व अ‍ॅमिलोपेक्टिन साखळ्यांच्या रूपात) मोठे बहुवारिक आहे, जे वनस्पतींसाठी प्रमुख ऊर्जा-साठवण कर्बोदक ठरते. एक ग्लुकोज एकक, दोन एकके, तीन एकके, अनेक एकके — ही चढती मालिका म्हणजेच मोनो-/डाय-/ट्राय-/पॉलीसॅकराइड हे वर्गीकरण जे या प्रश्नात तपासले जात आहे, आणि केवळ पर्याय (4) हीच मांडणी प्रत्येक कर्बोदकाला त्याच्या बरोबर एकक-संख्या वर्गाशी जोडते.

• (1)अ – iii, ब – ii, क – i, ड – iv — हा पर्याय अ ला iii शी बरोबर जोडतो (ग्लुकोज खरोखरच मोनोसॅकराइड आहे), पण नंतर डायसॅकराइड व पॉलीसॅकराइडची अदलाबदल करतो: तो ब, डायसॅकराइड, याला ii, स्टार्च याच्याशी जोडतो — पण स्टार्च हे अनेक ग्लुकोज एककांचे मोठे बहुवारिक आहे, दोन-एककी शर्करा नव्हे — आणि ड, पॉलीसॅकराइड, याला iv, सुक्रोज याच्याशी जोडतो — पण सुक्रोज ही केवळ दोन-एककी डायसॅकराइड आहे, पॉलीसॅकराइड म्हणण्याइतकी मोठी नाही. ट्रायसॅकराइड जोडी (क आणि i, रॅफिनोज) इथे बरोबर आहे, पण डायसॅकराइड/पॉलीसॅकराइडच्या अदलाबदलीमुळे संपूर्ण संच चुकीचा ठरतो.
• (2)अ – ii, ब – i, क – iii, ड – iv — हा पर्याय जवळजवळ प्रत्येक जोडी विस्कळीत करतो: तो अ, मोनोसॅकराइड, याला ii, स्टार्च याच्याशी जोडतो, जरी स्टार्च हे एक मोठे पॉलीसॅकराइड आहे, एकच साधी शर्करा नव्हे; तो ब, डायसॅकराइड, याला i, रॅफिनोज याच्याशी जोडतो, जरी रॅफिनोज ही तीन-एककी ट्रायसॅकराइड आहे, दोन-एककी शर्करा नव्हे; तो क, ट्रायसॅकराइड, याला iii, ग्लुकोज याच्याशी जोडतो, जरी ग्लुकोज हीच एकल-एककी मोनोसॅकराइड आहे; आणि ड, पॉलीसॅकराइड, हे iv, सुक्रोज याच्याशीच जोडलेले राहते, जी केवळ दोन-एककी डायसॅकराइड आहे, पॉलीसॅकराइड होण्याइतकी मोठी नाही. यातील प्रत्येक जोडी प्रत्यक्ष एकक-संख्येच्या संबंधाच्या उलट दिशेने आहे.
• (3)अ – iv, ब – iii, क – ii, ड – i — हा पर्यायही प्रत्येक जोडी उलट करतो: अ, मोनोसॅकराइड, हे iv, सुक्रोज याच्याशी जोडले आहे, जी एकल साधी शर्करा नसून दोन-एककी डायसॅकराइड आहे; ब, डायसॅकराइड, हे iii, ग्लुकोज याच्याशी जोडले आहे, जी स्वतःच केवळ एकल-एककी मोनोसॅकराइड आहे, दुसरे एकक नसल्याने ती डायसॅकराइड ठरू शकत नाही; क, ट्रायसॅकराइड, हे ii, स्टार्च याच्याशी जोडले आहे, जे हजारो-एककी पॉलीसॅकराइड आहे, तीन-एककी शर्करा नव्हे; आणि ड, पॉलीसॅकराइड, हे i, रॅफिनोज याच्याशी जोडले आहे, जी केवळ तीन-एककी ट्रायसॅकराइड आहे, पॉलीसॅकराइडसाठी आवश्यक असलेल्या अनेक-एककी साखळीहून खूपच लहान आहे. प्रत्येक जोडी प्रत्यक्ष एकक-संख्येनुसार असायला हवी त्या वर्गापासून एक किंवा अधिक पायऱ्या दूर आहे.

कर्बोदकांचे वर्गीकरण त्यांच्यात ग्लायकोसिडिक बंधांनी किती मोनोसॅकराइड (साधी शर्करा) एकके जोडलेली आहेत यावर आधारित असते. मोनोसॅकराइड, जसे ग्लुकोज, फ्रुक्टोज किंवा गॅलॅक्टोज, हे एकल शर्करा एकक असून त्याचे आणखी साध्या शर्करेत जलविच्छेदन (हायड्रोलिसिस) होऊ शकत नाही. डायसॅकराइड दोन मोनोसॅकराइड एकके जोडल्यावर तयार होते — सुक्रोज (ग्लुकोज+फ्रुक्टोज), लॅक्टोज (ग्लुकोज+गॅलॅक्टोज) व माल्टोज (ग्लुकोज+ग्लुकोज) ही ठराविक उदाहरणे आहेत. ट्रायसॅकराइड तीन मोनोसॅकराइड एकके जोडल्यावर तयार होते, जसे रॅफिनोज (गॅलॅक्टोज+ग्लुकोज+फ्रुक्टोज), जी कडधान्ये, कोबी, ब्रोकोली व संपूर्ण धान्यांत आढळते, आणि जी मानवी पचनसंस्थेत अंशतः न पचल्यामुळे या पदार्थांच्या सेवनानंतर गॅस निर्मितीस कारणीभूत ठरते. पॉलीसॅकराइड हे अनेक — बहुधा शेकडो किंवा हजारो — मोनोसॅकराइड एककांच्या लांब साखळ्यांनी बनलेले मोठे बहुवारिक असते; स्टार्च (अ‍ॅमिलोज व अ‍ॅमिलोपेक्टिनने बनलेले वनस्पतींतील ग्लुकोज-साठवण बहुवारिक), ग्लायकोजेन (त्याचा प्राणी-समकक्ष) व सेल्युलोज (वनस्पतींतील संरचनात्मक पॉलीसॅकराइड) ही प्रमाणित उदाहरणे आहेत.

एमपीएससीचे जैवरसायनशास्त्रावरील प्रश्न या मोनोसॅकराइड-डायसॅकराइड-ट्रायसॅकराइड-पॉलीसॅकराइड श्रेणीची जोड्या-लावा स्वरूपात वारंवार तपासणी करतात, कारण हे वर्गीकरण निःसंदिग्ध असून अंतःप्रेरणेपेक्षा नेमक्या स्मरणशक्तीला बक्षीस देते: उमेदवाराला केवळ सुक्रोज व स्टार्च दोन्ही 'कर्बोदके' आहेत हे माहीत असून चालत नाही, तर प्रत्येक नेमक्या किती शर्करा-एककांनी बनते हेही माहीत असावे लागते. रॅफिनोज, ट्रायसॅकराइड उदाहरण म्हणून, एक उपयुक्त भेदक ठरते कारण ती सुक्रोज किंवा स्टार्चइतकी सामान्यपणे शिकवली जात नाही, त्यामुळे ज्या उमेदवाराने केवळ दोन सर्वाधिक ओळखीची उदाहरणे (एक डायसॅकराइड व एक पॉलीसॅकराइड) पाठ केलेली आहेत, त्याच्याकडून तिची चुकीची जागा निवडली जाण्याची शक्यता जास्त असते.

• ग्लुकोज ही मोनोसॅकराइड आहे — एकल साधी शर्करा एकक, जिचे आणखी लहान शर्करेत विघटन होऊ शकत नाही.
• सुक्रोज ही डायसॅकराइड आहे, एक ग्लुकोज एकक व एक फ्रुक्टोज एकक ग्लायकोसिडिक बंधाने जोडून बनते.
• रॅफिनोज ही ट्रायसॅकराइड आहे, गॅलॅक्टोज, ग्लुकोज व फ्रुक्टोज एककांपासून बनते, कडधान्ये, कोबी व संपूर्ण धान्यांत आढळते.
• स्टार्च हे पॉलीसॅकराइड आहे, अनेक ग्लुकोज एककांचे अ‍ॅमिलोज व अ‍ॅमिलोपेक्टिन स्वरूपातील मोठे बहुवारिक, वनस्पतींचा ऊर्जासाठा.
• कर्बोदकांचे वर्गीकरण (मोनो-/डाय-/ट्राय-/पॉलीसॅकराइड) पूर्णपणे जोडलेल्या मोनोसॅकराइड एककांच्या संख्येवर आधारित असते.

• रॅफिनोजसारखे 'मोठे-वाटणारे' शर्करा-नाव आपोआप पॉलीसॅकराइड असावे असे गृहीत धरणे, त्याची प्रत्यक्ष एकक-संख्या न तपासता
• समान साधे किंवा ओळखीचे वाटणाऱ्या डायसॅकराइड (दोन एकके) व मोनोसॅकराइड (एक एकक) यांत गल्लत करणे
• स्टार्चसारख्या मोठ्या बहुवारिकाला 'वनस्पती-शर्करा' या ओळखीच्या भावनेवर विसंबून डायसॅकराइड वर्गात टाकणे
• ग्लुकोजसारखी मोनोसॅकराइड ही स्वतःच डाय-, ट्राय- व पॉलीसॅकराइड यांचा बांधणी-घटक आहे हे विसरणे

एमपीएससीचे जैवरसायनशास्त्र प्रश्न सामान्यतः जोड्या-लावा स्वरूपात कर्बोदक-वर्गीकरण तपासतात, ओळखीच्या व कमी-ओळखीच्या शर्करा-नावांना मोनो-/डाय-/ट्राय-/पॉलीसॅकराइड वर्गांशी जोडून, आणि प्रत्येक शर्करेची प्रत्यक्ष एकक-रचना माहीत असलेल्या उमेदवारांना बक्षीस देतात, कोणत्या शर्करा 'साध्या' किंवा 'गुंतागुंतीच्या' आहेत याच्या सर्वसाधारण भावनेला नव्हे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कडधान्ये व कोबीत आढळणारी रॅफिनोज ही कोणत्या प्रकारची सॅकराइड मानली जाते ?

  • (a)मोनोसॅकराइड
  • (b)डायसॅकराइड
  • (c)ट्रायसॅकराइड
  • (d)पॉलीसॅकराइड

  उत्तर(3) ट्रायसॅकराइड — रॅफिनोज ही गॅलॅक्टोज, ग्लुकोज व फ्रुक्टोज या तीन मोनोसॅकराइड एककांपासून ग्लायकोसिडिक बंधांनी जोडून बनते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सामान्य टेबल-साखर असलेली सुक्रोज कोणत्या दोन मोनोसॅकराइड एककांपासून जोडून बनते ?

  • (a)ग्लुकोज व गॅलॅक्टोज
  • (b)ग्लुकोज व फ्रुक्टोज
  • (c)फ्रुक्टोज व गॅलॅक्टोज
  • (d)ग्लुकोज व ग्लुकोज

  उत्तर(2) ग्लुकोज व फ्रुक्टोज — सुक्रोज ही एक ग्लुकोज एकक व एक फ्रुक्टोज एकक ग्लायकोसिडिक बंधाने जोडून बनणारी डायसॅकराइड आहे.