MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 62 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — कॅनाबीस सॅटीव्हा. मारीजुआना हे कॅनाबीस सॅटीव्हा या वनस्पतीच्या वाळवलेल्या फुलांच्या शेंड्या, पाने आणि प्रश्नात नमूद केल्याप्रमाणे बियांपासून तयार केलेल्या पदार्थाचे सर्वसाधारण नाव आहे, जो त्याच्या मनोविकारक (सायकोअॅक्टिव्ह) परिणामासाठी सेवन केला जातो. ही वनस्पती तिच्या राळ-स्रावी ग्रंथीय केसांमध्ये (ट्रायकोम्स) कॅनाबिनॉइड्स नावाचा घटकसमूह तयार करते, जो मादी फुलांच्या शेंड्यांवर सर्वाधिक असतो; यातील मुख्य नशा आणणारे रसायन डेल्टा-9-टेट्राहायड्रोकॅनाबिनॉल (टीएचसी) आहे. याच वनस्पतीच्या वेगवेगळ्या भागांपासून व प्रक्रियांतून भारतात वेगवेगळी उत्पादने मिळतात — पानांपासून भांग, वाळवलेल्या फुलांच्या/फळांच्या शेंड्यांपासून गांजा, आणि राळेपासून चरस किंवा हशीश — ही सर्व अंतिमतः कॅनाबीस सॅटीव्हा (किंवा तिच्या जवळच्या जातीच्या कॅनाबीस इंडिका) पासूनच मिळतात. प्रश्नात फुले, पाने व बिया हे तिन्ही भाग एकत्र नमूद केले आहेत, आणि नेमके हेच तीन भाग एकत्र वापरून तयार होणारे नशायुक्त उत्पादन इतर कोणत्याही पर्यायातील वनस्पतीपासून मिळत नाही, म्हणून पर्याय (1) हाच वनस्पतिशास्त्रीय व औषधशास्त्रीयदृष्ट्या बरोबर आहे.

• (2)निकोटियाना टबॅकम — निकोटियाना टबॅकम हे तंबाखूचे झाड आहे, आणि त्याची पाने — फुले किंवा बिया नव्हेत — वाळवून व प्रक्रिया करून सिगारेट, बिडी, सिगार व चघळण्याच्या तंबाखूत रूपांतरित केली जातात. त्याचे सक्रिय द्रव्य निकोटीन हे उत्तेजक अल्कलॉइड असून ते निकोटिनिक अॅसिटिलकोलीन रिसेप्टर्सवर परिणाम करते, कॅनाबिनॉइड्सपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या औषधशास्त्रीय मार्गाने अवलंबित्व निर्माण करते. भारतात तंबाखू ही कायदेशीर परंतु नियमन-अधीन ग्राहकोपयोगी वस्तू आहे, तर कॅनाबीसच्या फुलांच्या शेंड्या व राळेपासून तयार मारीजुआना उत्पादने ही अंमली पदार्थ म्हणून नियंत्रित केली जातात, त्यामुळे दोन्ही वनस्पती कायदेशीर व रासायनिकदृष्ट्या पूर्णपणे भिन्न वर्गात मोडतात.
• (3)ओपीयम पॉपी — ओपीयम पॉपी म्हणजे पॅपाव्हर सोम्निफेरम या वनस्पतीचे अंमली उत्पादन तिच्या न पिकलेल्या बीजकोशाला चीर दिल्यावर स्रवणाऱ्या दुधाळ रसातून (लॅटेक्स) मिळते — फुले, पाने किंवा पक्व बियांतून नव्हे. हा वाळवलेला व प्रक्रिया केलेला रस म्हणजेच अफू (ओपियम), ज्यापासून मॉर्फिन, कोडीन व हेरॉईनसारखी अर्धसंश्लेषित द्रव्ये तयार होतात — ही सर्व कॅनाबिनॉइड्सपेक्षा वेगळ्या ओपिएट/ओपिऑइड गटातील आहेत. खसखसीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पक्व बियांमध्ये नशायुक्त अल्कलॉइडचे प्रमाण नगण्य असते, त्यामुळे या वनस्पतीची नशा-अर्थव्यवस्था प्रश्नातील फूले-पाने-बिया या तिन्ही भागांच्या संयोगापासून वेगळी ठरते.
• (4)मेंथा स्पिकाटा — मेंथा स्पिकाटा म्हणजे पुदिना, हे एक स्वयंपाकात व औषधी उपयोगात येणारे झाड असून त्याच्या पानांतील सुगंधी तेलासाठी ते उगवले जाते; या तेलात कार्व्होन व लिमोनीनसारखी संयुगे प्रमुख असतात, कोणतेही मनोविकारक अल्कलॉइड किंवा कॅनाबिनॉइड त्यात नसते. याचा उपयोग स्वाद, च्युईंगगम, चहा व पचनाच्या पारंपरिक उपचारांत होतो, आणि त्याला कोणतेही अंमली वर्गीकरण किंवा नशायुक्त वापराचा इतिहास नाही, त्यामुळे तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी हा वनस्पतिशास्त्रीयदृष्ट्या सर्वांत असंबंधित आहे.

कॅनाबीस सॅटीव्हा ही कॅनाबेसी कुटुंबातील फुलझाडांची जात असून तिच्या मादी फुलांच्या शेंड्यांवर केंद्रित असलेल्या ग्रंथीय केसांतून (ट्रायकोम्स) कॅनाबिनॉइड्सने समृद्ध राळ स्रवते — यातील प्रमुख नशायुक्त डेल्टा-9-टेट्राहायड्रोकॅनाबिनॉल (टीएचसी) आणि नशारहित कॅनाबिडायोल (सीबीडी). वनस्पतीचा कोणता भाग काढला जातो व त्यावर कशी प्रक्रिया होते यावर अवलंबून, एकाच जातीपासून वेगवेगळ्या तीव्रतेची अनेक उत्पादने मिळतात — भारतातील काही भागांत पारंपरिक व धार्मिक तयारींत वापरली जाणारी वाळवलेल्या पानांपासूनची भांग; लक्षणीय अधिक तीव्र असणारी, वाळवलेल्या फुलांच्या व फळांच्या शेंड्यांपासूनची गांजा; आणि या तिघांतील सर्वाधिक संहत असलेली, शुद्ध राळेपासूनची चरस किंवा हशीश. मारीजुआना हे रोजच्या वापरातील इंग्रजी नाव सर्वसाधारणपणे वाळवलेली पाने व फुले यांच्या तयारीसाठी वापरले जाते.

एमपीएससीचा विज्ञान भाग सर्वसामान्य अंमली व मनोविकारक पदार्थांचा नेमका वनस्पतिशास्त्रीय स्रोत नियमितपणे तपासतो, एका सुपरिचित अंमली पदार्थाच्या नावासह असे स्रोत-वनस्पती पर्याय देऊन, जे सर्व सामान्य भाषेत 'व्यसन'शी सैलपणे जोडलेले असले तरी रासायनिक व कायदेशीरदृष्ट्या पूर्णपणे भिन्न असतात. या प्रश्नाची सवय अशी आहे की प्रत्येक अंमली पदार्थ त्याच्या नेमक्या वनस्पती-भागाशी व सक्रिय द्रव्य-वर्गाशी — कॅनाबिनॉइड, अल्कलॉइड ओपिएट, किंवा निकोटीन अल्कलॉइड — जोडायला शिकवते, सर्व अंमली वनस्पती एकसारख्या मानण्याऐवजी.

• मारीजुआना प्रामुख्याने कॅनाबीस सॅटीव्हाच्या वाळवलेल्या फुलांच्या शेंड्या व पानांपासून तयार होते; बियांचाही उल्लेख वनस्पतीच्या वापरात्मक भागांच्या काही वर्णनांत येतो.
• कॅनाबीसमधील प्रमुख मनोविकारक घटक डेल्टा-9-टेट्राहायड्रोकॅनाबिनॉल (टीएचसी) असून तो मादी फुलांवर केंद्रित राळ-स्रावी ट्रायकोम्समध्ये तयार होतो.
• भांग (पाने), गांजा (फुलांच्या/फळांच्या शेंड्या) व चरस/हशीश (राळ) ही सर्व एकाच कॅनाबीस वनस्पतीची उत्पादने आहेत, फक्त वापरलेला भाग व तीव्रता वेगळी.
• निकोटियाना टबॅकम (तंबाखू) त्याच्या पानांपासून निकोटीन देते, हे कॅनाबिनॉइड्सशी असंबंधित व्यसनकारी अल्कलॉइड आहे.
• पॅपाव्हर सोम्निफेरम (ओपीयम पॉपी) तिच्या न पिकलेल्या बीजकोशाच्या रसातून अफू, मॉर्फिन व कोडीन देते — फुले किंवा पक्व बियांतून नव्हे.

• 'अंमली पदार्थाचा स्रोत' म्हणून लोकप्रिय असलेली कोणतीही वनस्पती कॅनाबीसशी अदलाबदल करता येते असे गृहीत धरणे, प्रश्नात नमूद केलेल्या नेमक्या वनस्पती-भागाशी व सक्रिय द्रव्याशी न ताडता
• अफू ही पॉपीच्या बीजकोशाच्या रसातून मिळते, फुले, पाने किंवा बियांतून नव्हे — याकडे दुर्लक्ष करणे, तेच तीन भाग या प्रश्नात मारीजुआनासाठी नमूद आहेत
• तंबाखू 'खूपच कायदेशीर' आहे म्हणून तिला अंमली पदार्थांच्या प्रश्नात संभाव्य चुकीचा पर्याय मानण्यास नाकारणे, जेव्हा निकोटीन हा स्वतः एक गंभीर व्यसनकारी अल्कलॉइड आहे

एमपीएससीचे नशायुक्त पदार्थांवरील विज्ञान प्रश्न सामान्यतः सुपरिचित अंमली उत्पादनाचे नाव देऊन त्याची स्रोत-वनस्पती विचारतात, आणि चुकीच्या पर्यायांतील वनस्पती अशा निवडलेल्या असतात ज्या नशा किंवा व्यसनाशी लोकप्रियरीत्या जोडल्या जातात — तंबाखू, ओपीयम पॉपी — जरी त्यांचे सक्रिय द्रव्य व वापरलेला वनस्पती-भाग बरोबर उत्तरापेक्षा पूर्णपणे वेगळा असला तरी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कॅनाबीस सॅटीव्हापासून मिळणारे, मारीजुआनाच्या मनोविकारक परिणामासाठी प्रामुख्याने जबाबदार असणारे रसायन कोणते ?

  • (a)निकोटीन
  • (b)मॉर्फिन
  • (c)टेट्राहायड्रोकॅनाबिनॉल (टीएचसी)
  • (d)कॅफीन

  उत्तर(c) टेट्राहायड्रोकॅनाबिनॉल (टीएचसी) — कॅनाबीसच्या फुलांच्या शेंड्यांतील राळेत स्रवणारे हे मुख्य मनोविकारक कॅनाबिनॉइड मारीजुआनाच्या नशायुक्त परिणामासाठी जबाबदार आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अफू व तिच्यापासून मिळणारी मॉर्फिन, कोडीनसारखी उत्पादने पॅपाव्हर सोम्निफेरम या ओपीयम पॉपीच्या कोणत्या भागापासून मिळतात ?

  • (a)वाळवलेली फुले
  • (b)न पिकलेल्या बीजकोशाचा दुधाळ रस (लॅटेक्स)
  • (c)मुळे
  • (d)पक्व बिया

  उत्तर(b) न पिकलेल्या बीजकोशाचा दुधाळ रस (लॅटेक्स) — पॉपीच्या न पिकलेल्या बीजकोशाला चीर देऊन वाळवलेला रस म्हणजे अफू; स्वयंपाकात वापरल्या जाणाऱ्या पक्व खसखशीत नशायुक्त अल्कलॉइडचे प्रमाण नगण्य असते.