''मानवी जीनोम प्रकल्प 1990'' चे मुख्य उद्दिष्ट/ष्टे हे होते ___________. अ. मानवातील 20,000 ते 25,000 जनुके ओळखणे. ब. डी.एन.ए. मधील 5 बिलीयन बेस पेअरचा क्रम निश्चीत करणे. क. नव्याने प्राप्त जीनोमीक ज्ञानाचा संशोधन व औषधी शास्त्रात समावेश करणे. ड. प्राण्यांचे क्लोनिंग विकसित करणे.
- (1)फक्त ब आणि ड
- (2)फक्त अ आणि क
- (3)फक्त अ
- (4)फक्त ब
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — फक्त अ. मानवी जीनोम प्रकल्प (एचजीपी) हा ऑक्टोबर 1990 मध्ये औपचारिकपणे सुरू झालेला व 2003 मध्ये पूर्ण झालेला तेरा वर्षांचा आंतरराष्ट्रीय प्रयत्न होता, आणि त्याची स्वतःची सांगितलेली उद्दिष्टे होती; या चार विधानांपैकी फक्त विधान अ त्यांतील एक उद्दिष्ट अचूकपणे मांडते. विधान अ — मानवातील 20,000 ते 25,000 जनुके ओळखणे — हे प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट होते. प्रकल्पापूर्वी पाठ्यपुस्तकीय अंदाज मानवी जनुकसंख्या 80,000-100,000 पर्यंत मांडत; एचजीपीच्या स्वतःच्या क्रमनिर्धारण व भाष्यीकरण कामाने हा आकडा मोठ्या प्रमाणात खाली आणला, आणि 2000च्या दशकाच्या सुरुवातीस-मध्यास साधारण 20,000-25,000 प्रथिन-कोडिंग जनुकांवर एकमत झाले, हाच आकडा या प्रकल्पाची ओळख बनला. एकमेव सुस्पष्ट, पडताळता येणारा हाच दावा असल्याने विधान अ टिकते. विधान ब चुकते ते आकड्यामुळे, कल्पनेमुळे नव्हे: एचजीपीचे उद्दिष्ट मानवी डी.एन.ए.मधील सर्व बेस पेअरचा क्रम निश्चित करणे हेच होते, पण प्रत्यक्ष आकडा सुमारे 3 बिलीयन बेस पेअर आहे, 5 बिलीयन नव्हे — प्रश्नात छापलेला हा आकडा चुकीचा आहे, आणि नेमक्या याच कारणासाठी विधान ब आयोगाच्या उत्तरातून वगळले गेले आहे. विधान क, नवीन जीनोमीक ज्ञानाचा संशोधन व औषधी शास्त्रात समावेश, हा प्रकल्पाचा एक खरा परिणाम आहे — त्यातून जीनोमिक्स व अचूक-वैद्यकशास्त्राचे युग सुरू झाले — पण एचजीपीने औपचारिकपणे नोंदवलेल्या उद्दिष्टांत (जनुके ओळखणे; 3 बिलीयन बेस पेअरचे क्रमनिर्धारण; माहिती साठवण्यासाठी डेटाबेस; विश्लेषण साधने सुधारणे; तंत्रज्ञान खासगी क्षेत्राकडे हस्तांतरित करणे; आणि कामाचे नैतिक, कायदेशीर व सामाजिक परिणाम अर्थात ईएलएसआय हाताळणे) त्याचा समावेश नाही. एमपीएससी येथे प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष जगातील परिणामाऐवजी त्याची स्वतःची सांगितलेली उद्दिष्टे तपासत असल्याने विधान क वगळले जाते. विधान ड, प्राण्यांचे क्लोनिंग विकसित करणे, हे एचजीपीचे उद्दिष्टच कधी नव्हते — क्लोनिंग (उदा. 1996 मधील डॉली मेंढीचा सोमॅटिक सेल न्यूक्लियर ट्रान्सफरद्वारे जन्म) ही जनुक-क्रमनिर्धारणाशी संबंध नसलेली, वेगळी प्रजनन-जीवशास्त्र तंत्रज्ञान आहे. ब, क व ड ही तिन्ही स्वतंत्र कारणांनी वगळली जात असल्याने विधान अ एकटेच उरते, जे पर्याय (3) शी जुळते.
- (1)फक्त ब आणि ड — हा संच नेमकी तीच दोन विधाने ठेवतो जी चुकतात: ब स्वतःच्याच आकड्यामुळे चुकते (मानवी जीनोम सुमारे 3 बिलीयन बेस पेअरचा आहे, विधानात दिलेला 5 बिलीयनचा आकडा नव्हे), आणि ड मानवी जीनोम प्रकल्पाला असे उद्दिष्ट देते — प्राण्यांचे क्लोनिंग — जे त्याच्याकडे कधीच नव्हते. क्लोनिंग व जनुक-क्रमनिर्धारण हे जैवतंत्रज्ञानाचे पूर्णपणे वेगळे मार्ग आहेत; एचजीपीने जीनोमचा नकाशा तयार करून तो वाचला, जीवांची प्रतिकृती बनवण्याचा प्रयत्न केला नाही. हा संच निवडल्यास विधान अ, या प्रश्नातील एकमेव सत्य व प्रकल्पाच्या सर्वांत ओळखीच्या दाव्याशी संबंधित विधानही वगळले जाते.
- (2)फक्त अ आणि क — हा संच एकमेव सिद्ध बरोबर विधान अ ला क सोबत जोडतो; क हे भावनेने चुकीचे नाही — एचजीपीपासूनच जीनोमीक ज्ञानाचा समावेश खरोखर संशोधन व वैद्यकशास्त्रात झाला आहे — पण ते प्रकल्पाचे स्वतःचे औपचारिकपणे सांगितलेले उद्दिष्ट नाही (जनुके ओळखणे, बेस पेअरचे क्रमनिर्धारण, डेटाबेस उभारणे, विश्लेषण साधने सुधारणे, तंत्रज्ञान हस्तांतरण, व नैतिक/कायदेशीर/सामाजिक परिणाम हाताळणे). एक सामान्य, खरा वाटणारा परिणाम हा प्रकल्पाचे मूळ 'उद्दिष्ट' आहे असे मानणे हाच या पर्यायाचा नेमका सापळा आहे — तो प्रकल्पाच्या स्वतःच्या नोंदलेल्या उद्दिष्ट-यादीऐवजी विश्वासार्ह वाटणाऱ्या वाक्याला बक्षीस देतो.
- (4)फक्त ब — हा संच चुकीचा आकडा असलेले विधान एकटेच निवडतो. मानवी जीनोम प्रकल्पाचे क्रमनिर्धारण लक्ष्य मानवी डी.एन.ए.चे सुमारे 3 बिलीयन बेस पेअर होते, 5 बिलीयन नव्हे; विधान ब मागील कल्पना (प्रकल्पाचे उद्दिष्ट संपूर्ण जीनोमचे क्रमनिर्धारण होते) खरी आहे, पण त्यात दिलेला नेमका आकडा नाही, आणि नेमक्या, पडताळता येण्याजोग्या उद्दिष्टांवर बेतलेल्या या प्रश्नात हे विधान अपात्र ठरवण्यास पुरेसे आहे. हा पर्याय निवडल्यास अचूक आकड्यासह मांडलेले एकमेव उद्दिष्ट, विधान अ, वगळले जाते.
मानवी जीनोम प्रकल्प हा अमेरिकेच्या ऊर्जा विभाग व राष्ट्रीय आरोग्य संस्थांनी आंतरराष्ट्रीय भागीदारांसह समन्वयित केलेला, मानवी जीनोममधील संपूर्ण डी.एन.ए.चा नकाशा व क्रम तयार करण्याचा आंतरराष्ट्रीय प्रयत्न होता. तो ऑक्टोबर 1990 मध्ये औपचारिकपणे सुरू झाला आणि एप्रिल 2003 मध्ये पूर्ण झाल्याचे जाहीर करण्यात आले. समन्वयक संस्थांनी प्रसिद्ध केलेली स्वतःची सांगितलेली उद्दिष्टे सहा होती: मानवी डी.एन.ए.मधील सर्व जनुके ओळखणे, त्या वेळी अंदाजे 20,000 ते 25,000 इतकी; मानवी डी.एन.ए. बनवणाऱ्या सुमारे 3 बिलीयन रासायनिक बेस पेअरचा क्रम निश्चित करणे; ही माहिती सुलभ डेटाबेसमध्ये साठवणे; डेटा-विश्लेषणाची साधने सुधारणे; संबंधित तंत्रज्ञान खासगी क्षेत्राकडे हस्तांतरित करणे; आणि प्रकल्पाच्या निष्कर्षांतून उद्भवू शकणाऱ्या नैतिक, कायदेशीर व सामाजिक मुद्द्यांना (ईएलएसआय) हाताळणे. उंदीर, फळमाशी यांसारख्या तुलनात्मक जीनोमिक्ससाठी उपयुक्त प्रारूप जीवांपर्यंतही क्रमनिर्धारणाचे काम विस्तारले. एकेकाळी गृहीत धरलेल्या सहा-आकडी जनुकसंख्येहून अंदाजित मानवी जनुकसंख्या मोठ्या प्रमाणात कमी करणे, हीच या प्रकल्पाची मध्यवर्ती तांत्रिक कामगिरी होती, कारण जीनोमचा फार मोठा भाग प्रथिन-कोडिंग नसतो.
एमपीएससी अशा प्रश्नांतून उमेदवाराने मानवी जीनोम प्रकल्पाची सांगितलेली उद्दिष्टे प्रत्यक्ष वाचली आहेत का, की केवळ वर्गाबाहेर फिरणारी लोकप्रिय-विज्ञान आवृत्ती — 'आम्ही मानवी जीनोमचा नकाशा तयार केला' — आत्मसात केली आहे, हे तपासते. चार विधाने एकाच वेळी तीन वेगळ्या चुकांची चाचणी घेण्यासाठी रचली आहेत: सूक्ष्मपणे चुकीचा आकडा (3 बिलीयनऐवजी 5 बिलीयन बेस पेअर), खरा वाटणारा पण औपचारिक उद्दिष्ट नसलेला दावा (संशोधन व वैद्यकशास्त्रातील उपयोजन, जो परिणाम आहे, नोंदलेले उद्दिष्ट नव्हे), आणि याच प्रकल्पाचा भाग असल्यासारखे भासवलेले पूर्णपणे असंबंधित तंत्रज्ञान (क्लोनिंग). 'जीनोम प्रकल्प म्हणजे जनुके व डी.एन.ए.' इतकीच धूसर कल्पना असलेला उमेदवार यांतील अनेक विधाने स्वीकारण्याची शक्यता असते; प्रकल्पाच्या स्वतःच्या सहा उद्दिष्टांशी निकटचा परिचय असल्यासच विधान अ हे न बदलता टिकणारे एकमेव विधान म्हणून ओळखता येते.
- मानवी जीनोम प्रकल्प ऑक्टोबर 1990 ते एप्रिल 2003 या तेरा वर्षांच्या आंतरराष्ट्रीय कालावधीत चालला.
- प्रकल्पापूर्वीच्या अंदाजांहून खूपच कमी असलेली, मानवी डी.एन.ए.तील सुमारे 20,000 ते 25,000 प्रथिन-कोडिंग जनुके प्रकल्पाने ओळखली.
- प्रकल्पाने मानवी डी.एन.ए.च्या अंदाजे 3 बिलीयन बेस पेअरचे क्रमनिर्धारण केले, 5 बिलीयन नव्हे — या प्रश्नात छापलेला 5 बिलीयनचा आकडा चुकीचा आहे.
- प्रकल्पाच्या औपचारिकपणे सांगितलेल्या उद्दिष्टांत डेटाबेस उभारणी, विश्लेषण साधने सुधारणे, उद्योगाकडे तंत्रज्ञान हस्तांतरण, आणि नैतिक, कायदेशीर व सामाजिक परिणाम (ईएलएसआय) हाताळणे यांचाही समावेश होता.
- प्राण्यांचे क्लोनिंग (उदा. 1996 मधील डॉली मेंढी) हे असंबंधित प्रजनन-जीवशास्त्र तंत्रज्ञान आहे, एचजीपीचे उद्दिष्ट नव्हे.
फक्त विधान अ टिकते — बाकीची आकड्यावर, व्याप्तीवर किंवा पूर्णतः चुकतात.
- एखाद्या प्रकल्पाचा खरा वाटणारा परिणाम (जसे 'वैद्यकशास्त्रातील उपयोजन') हेच त्याचे स्वतःचे सांगितलेले उद्दिष्ट मानणे
- अन्यथा अचूक वाटणाऱ्या विधानातील बदललेला आकडा चुकवणे, जसे 3 बिलीयनऐवजी 5 बिलीयन बेस पेअर
- जनुक-क्रमनिर्धारणाला क्लोनिंगसारख्या असंबंधित जैवतंत्रज्ञानाशी गल्लत करणे, केवळ दोन्ही 'आनुवंशिकी'खाली येतात म्हणून
- वैज्ञानिक शब्दावलीभोवती रचलेले प्रत्येक विधान स्वतःच खरा, स्रोतित दावा असावाच असे गृहीत धरणे
मानवी जीनोम प्रकल्पासारख्या ऐतिहासिक वैज्ञानिक प्रकल्पांवरील एमपीएससीचे जीवशास्त्र/जैवतंत्रज्ञान प्रश्न सामान्यतः अनेक विधाने देतात, त्यांतील केवळ काही खरी असतात, आणि अचूक उद्दिष्टे संख्याबदल केलेल्या किंवा पूर्णपणे असंबंधित दाव्यांत मिसळलेली असतात; कोणता उपसंच बरोबर हे विचारले जाते — प्रकल्पाची सामान्य कीर्ती नव्हे तर त्याची स्वतःची नोंदलेली उद्दिष्टे माहीत असणाऱ्या उमेदवारांना बक्षीस देत.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मानवी जीनोम प्रकल्पाने मानवी डी.एन.ए.च्या अंदाजे किती बेस पेअरचे क्रमनिर्धारण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले होते ?
- (a)1 बिलीयन
- (b)3 बिलीयन
- (c)5 बिलीयन
- (d)10 बिलीयन
उत्तर(b) 3 बिलीयन — मानवी जीनोम प्रकल्पाचे क्रमनिर्धारण लक्ष्य मानवी डी.एन.ए. बनवणारे सुमारे 3 बिलीयन रासायनिक बेस पेअर होते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मानवी जीनोम प्रकल्पाच्या स्वतःच्या सांगितलेल्या उद्दिष्टांपैकी खालीलपैकी कोणते उद्दिष्ट नव्हते ?
- (a)मानवी डी.एन.ए.तील सर्व जनुके ओळखणे
- (b)डेटा-विश्लेषणाची साधने सुधारणे
- (c)प्राण्यांसाठी क्लोनिंग तंत्र विकसित करणे
- (d)जीनोमिक संशोधनाचे नैतिक, कायदेशीर व सामाजिक परिणाम (ईएलएसआय) हाताळणे
उत्तर(c) प्राण्यांसाठी क्लोनिंग तंत्र विकसित करणे — क्लोनिंग हे असंबंधित प्रजनन-जीवशास्त्र तंत्रज्ञान असून जनुके ओळखणे, विश्लेषण-साधन विकास व ईएलएसआय कार्यक्रम यांच्याप्रमाणे ते मानवी जीनोम प्रकल्पाच्या सांगितलेल्या उद्दिष्टांत कधीच नव्हते.