MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 61 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — एफ.एस.एच., एल.एच., इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन. मासिक पाळी ही हायपोथॅलॅमस-पीयूषिका-अंडाशय या साखळीवर चालते आणि हेच चार हार्मोन्स तिचे संपूर्ण नियमन करणारा संच आहेत. हायपोथॅलॅमसमधून येणाऱ्या जीएनआरएच या स्रावामुळे पीयूषिका ग्रंथी दोन गोनॅडोट्रॉपिन हार्मोन्स सोडते — फॉलिकल-स्टिम्युलेटिंग हार्मोन (एफ.एस.एच.) आणि ल्युटिनायझिंग हार्मोन (एल.एच.). पाळीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात वाढणारे एफ.एस.एच. अंडाशयातील काही फॉलिकल्सना वाढीस चालना देते आणि त्यांतील एक प्रमुख फॉलिकल पूर्ण परिपक्व करते; हा फॉलिकल इस्ट्रोजेन स्रवतो, जो गर्भाशयाचे अंतःस्तर घट्ट व वाढवतो आणि ठराविक पातळी गाठल्यावर पीयूषिकेला चेतावून एल.एच.चा अचानक स्राव (एल.एच. सर्ज) घडवतो. हाच एल.एच. सर्ज प्रत्यक्ष अंडविमोचन (ओव्ह्युलेशन) घडवतो आणि फुटलेल्या फॉलिकलचे रूपांतर कॉर्पस ल्युटियममध्ये करतो. त्यानंतरच्या ल्युटियल टप्प्यात कॉर्पस ल्युटियम प्रोजेस्टेरॉन स्रवते, जे गर्भाशयाचे अंतःस्तर गर्भधारणेसाठी सज्ज करते. फलन न झाल्यास कॉर्पस ल्युटियम क्षीण होते, इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉनची पातळी घसरते आणि अंतःस्तर मासिक स्रावाच्या रूपात गळून पडते. या प्रश्नातील इतर प्रत्येक पर्याय यांपैकी एखादा खरा हार्मोन वगळतो किंवा त्याऐवजी असंबंधित हार्मोन घालतो, म्हणून केवळ पर्याय (1) हाच खरा नियमन-संच देतो.

• (2)इस्ट्रोजेन, टेस्टोस्टेरॉन, एल.एच. व कॉर्टीकोस्टेरॉन — या संचात एल.एच. व इस्ट्रोजेन कायम आहेत, पण बाकीचे दोन हार्मोन्स पूर्णपणे वेगळ्या यंत्रणेतून आणले आहेत. टेस्टोस्टेरॉन हा प्रामुख्याने पुरुष प्रजनन संस्थेचा मुख्य अँड्रोजन आहे; स्त्रीच्या शरीरात अंडाशय व अधिवृक्क ग्रंथीतून त्याचे अल्प प्रमाण तयार होते, पण मासिक पाळीच्या फॉलिक्युलर-ते-ल्युटियल क्रमात त्याची कोणतीही नियामक भूमिका नाही. कॉर्टीकोस्टेरॉन हा अधिवृक्क ग्रंथीच्या ताण-प्रतिसाद साखळीतील (हायपोथॅलॅमस-पीयूषिका-अधिवृक्क अक्ष) एक ग्लुकोकॉर्टिकॉइड आहे, त्याचा अंडविमोचन किंवा गर्भाशयाच्या अंतःस्तराशी काही संबंध नाही. शिवाय या संचात एफ.एस.एच.च नाही, त्यामुळे फॉलिकल्सची निवडच होऊ शकत नाही.
• (3)कॉर्टीसोल, इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉन व एफ.एस.एच. — यांतील तीन हार्मोन्स खरोखर पाळीचे हार्मोन्स आहेत, पण कॉर्टीसोल त्यांत बसत नाही. कॉर्टीसोल हा शरीराचा मुख्य ग्लुकोकॉर्टिकॉइड असून तो अधिवृक्क ग्रंथीतून एसीटीएचच्या नियंत्रणाखाली स्रवतो व ताण-प्रतिसाद अक्षाचा भाग आहे — त्याचा फॉलिकल-वाढ किंवा अंडविमोचनाशी संबंध नाही. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे या संचात एल.एच.च नाही; एल.एच.च्या मध्य-चक्र स्रावाशिवाय अंडविमोचन कधीच घडत नाही आणि कॉर्पस ल्युटियमही तयार होत नाही, त्यामुळे एफ.एस.एच., इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन असूनही हा संच पूर्ण चक्र चालवू शकत नाही.
• (4)डायहायड्रोटेस्टोस्टेरॉन, इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉन व एफ.एस.एच. — डायहायड्रोटेस्टोस्टेरॉन (डीएचटी) हा टेस्टोस्टेरॉनच्या एंझाइमॅटिक रूपांतरातून तयार होणारा शक्तिशाली अँड्रोजन असून पुरुषी दुय्यम लैंगिक लक्षणांसाठी (चेहऱ्यावरील केस, प्रोस्टेट वाढ) जबाबदार आहे — स्त्री प्रजनन चक्रात त्याची कोणतीही नियामक भूमिका नाही. पर्याय (3) प्रमाणेच यातही एल.एच. गहाळ आहे, त्यामुळे डीएचटी बाजूला ठेवला तरी उरलेले तीन हार्मोन्स (एफ.एस.एच., इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉन) स्वतःहून अंडविमोचन घडवू शकत नाहीत, कारण फॉलिकल फुटण्याचे नेमके कारण एल.एच. सर्जच असते.

मासिक पाळी ही एकाच वेळी अंडाशयीन चक्र आणि गर्भाशयीन चक्र असते, आणि हेच चार हार्मोन्स एका क्रमाने कार्य करत दोन्ही चक्रांचा ताळमेळ राखतात. हायपोथॅलॅमस स्पंदनशील जीएनआरएचद्वारे गती ठरवतो; पीयूषिका ग्रंथी त्याचे रूपांतर एफ.एस.एच. व एल.एच. मध्ये करते; आणि अंडाशय गोनॅडोट्रॉपिन्सचे रूपांतर इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन या दोन स्टेरॉइड हार्मोन्समध्ये करते, जे प्रत्यक्ष गर्भाशयाचे अंतःस्तर घडवतात. फॉलिक्युलर टप्प्यात वाढते एफ.एस.एच. प्रमुख फॉलिकल परिपक्व करते, तो इस्ट्रोजेन स्रवतो; इस्ट्रोजेन अंतःस्तर वाढवतो (प्रोलिफरेटिव्ह टप्पा) आणि ठराविक पातळीनंतर पीयूषिकेला दाबण्याऐवजी चेतावतो, त्यातून एल.एच. सर्ज घडतो. एल.एच. शिखरानंतर साधारण एक दिवसाने अंडविमोचन होते. ल्युटियल टप्प्यात कॉर्पस ल्युटियमचे प्रोजेस्टेरॉन अंतःस्तराला स्रावी, रोपणासाठी सज्ज बनवते, आणि नव्या फॉलिक्युलर लाटेला अडवण्यासाठी जीएनआरएच/एफ.एस.एच./एल.एच.चा पुढील स्राव दाबूनही ठेवते. फलन व एचसीजीचा आधार न मिळाल्यास कॉर्पस ल्युटियमचे आयुष्य सुमारे दोन आठवडेच असते, त्यानंतर हार्मोन पातळी घसरून पुढच्या चक्रात मासिक स्राव सुरू होतो.

एमपीएससीचा जीवशास्त्र भाग शालेय अभ्यासक्रमातील प्रजनन व अंतःस्रावी प्रकरणांवर मोठ्या प्रमाणात आधारित असतो, आणि हा प्रश्न उमेदवार अंडाशयीन चक्राशी खरोखर संबंधित हार्मोन्स आणि तशाच वाटणाऱ्या इतर स्टेरॉइड किंवा पीयूषिकालगतच्या हार्मोन्समध्ये फरक करू शकतो का, हे तपासतो. चुकीचे पर्याय बनवताना एक-दोन खऱ्या अंतःस्रावी हार्मोन्सच्या — अँड्रोजन, अधिवृक्क कॉर्टिकोस्टेरॉइड — जागी खरा पाळी-हार्मोन बदलला आहे, त्यामुळे केवळ व्याख्या माहीत असणे पुरेसे नसून प्रत्येक हार्मोन नेमक्या कोणत्या अक्षात कार्य करतो हेही माहीत असावे लागते.

• एफ.एस.एच. व एल.एच. हे पीयूषिका ग्रंथीतून हायपोथॅलॅमसच्या जीएनआरएच नियंत्रणाखाली स्रवणारे गोनॅडोट्रॉपिन्स आहेत.
• एफ.एस.एच. फॉलिकलची निवड व परिपक्वता घडवते, आणि वाढत्या फॉलिकलमधून इस्ट्रोजेन स्रावाला चालना देते.
• मध्य-चक्र एल.एच. सर्ज अंडविमोचन घडवतो आणि फुटलेल्या फॉलिकलचे कॉर्पस ल्युटियममध्ये रूपांतर करतो.
• कॉर्पस ल्युटियम ल्युटियल टप्प्यात प्रोजेस्टेरॉन स्रवते, जे गर्भाशयाच्या अंतःस्तराला स्रावी व रोपणासाठी सज्ज बनवते.
• फलन न झाल्यास कॉर्पस ल्युटियम क्षीण होते, इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन घसरतात, आणि अंतःस्तर मासिक स्रावाच्या रूपात गळून पडते.

• टेस्टोस्टेरॉन, डीएचटी, कॉर्टीसोल किंवा कॉर्टीकोस्टेरॉन हे केवळ स्टेरॉइड हार्मोन्स आहेत म्हणून त्यांना पाळी-हार्मोन मानणे
• एफ.एस.एच., इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन कायम ठेवूनही एल.एच. वगळणारा संच निवडणे, ज्यामुळे अंडविमोचनाचे स्पष्टीकरण देता येत नाही
• प्रोजेस्टेरॉनला सर्वांत परिचित 'गर्भधारणा-हार्मोन' मानून त्यालाच सर्वस्व मानणे व एफ.एस.एच.ची सुरुवातीची भूमिका दुर्लक्षित करणे
• 'इस्ट्रोजेन' किंवा स्टेरॉइड-सदृश नाव असलेला कोणताही हार्मोन आपोआप प्रजनन अक्षाचा आहे असे गृहीत धरणे, अधिवृक्क अक्षाचा नव्हे

एमपीएससीचे प्रजनन संस्थेवरील जीवशास्त्र प्रश्न सामान्यतः एका हार्मोनच्या कार्याऐवजी पूर्ण, बरोबर रचना असलेल्या हार्मोन-संचाची मागणी करतात, आणि चुकीचे पर्याय शेजारच्या अक्षांतील खरे हार्मोन्स — पुरुष प्रजनन अक्षातील अँड्रोजन्स किंवा अधिवृक्क ताण-अक्षातील कॉर्टिकोस्टेरॉइड्स — वापरून तयार केलेले असतात, त्यामुळे केवळ हार्मोन ओळखून प्रश्न सुटत नाही; प्रत्येक हार्मोन नेमक्या कोणत्या अक्षाचा आहे हे माहीत असावे लागते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  स्त्रीच्या प्रजनन चक्रात मध्य-चक्रात होणारा कोणत्या हार्मोनचा अचानक स्राव थेट अंडविमोचन घडवतो ?

  • (a)फॉलिकल-स्टिम्युलेटिंग हार्मोन (एफ.एस.एच.)
  • (b)ल्युटिनायझिंग हार्मोन (एल.एच.)
  • (c)प्रोजेस्टेरॉन
  • (d)इस्ट्रोजेन

  उत्तर(b) ल्युटिनायझिंग हार्मोन (एल.एच.) — परिपक्व फॉलिकलमधून शिखरावर पोहोचणाऱ्या इस्ट्रोजेनमुळे चेतावला जाणारा मध्य-चक्र एल.एच. सर्ज फॉलिकल फोडतो व अंडे मुक्त करतो, आणि फुटलेल्या फॉलिकलचे कॉर्पस ल्युटियममध्ये रूपांतरही करतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अंडविमोचनानंतर अंडाशयात तयार होणारा कॉर्पस ल्युटियम, संभाव्य रोपणासाठी गर्भाशयाचे अंतःस्तर टिकवण्यासाठी प्रामुख्याने कोणता हार्मोन स्रवतो ?

  • (a)फॉलिकल-स्टिम्युलेटिंग हार्मोन (एफ.एस.एच.)
  • (b)प्रोजेस्टेरॉन
  • (c)टेस्टोस्टेरॉन
  • (d)कॉर्टीसोल

  उत्तर(b) प्रोजेस्टेरॉन — कॉर्पस ल्युटियमचे प्रोजेस्टेरॉन ल्युटियल टप्प्यात गर्भाशयाच्या अंतःस्तराला स्रावी, रोपणासाठी सज्ज अवस्थेत रूपांतरित करते; फलन न झाल्यास त्याची पातळी घसरून मासिक स्राव सुरू होतो.