MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 60 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — अ, ब आणि ड (विधाने अ, ब व ड). स्क्लेराईड्स हे स्क्लेरेन्कायमा या ऊतीच्या — यांत्रिक आधार देणाऱ्या, परिपक्वतेवेळी मृत, जाड, लिग्निनयुक्त भिंतींच्या वनस्पती-ऊतीच्या — दोन पेशी-प्रकारांपैकी एक आहेत; दुसरा प्रकार म्हणजे तंतू (फायबर्स), जे लांब व अरुंद असतात, तर स्क्लेराईड्स सामान्यतः लहान व आकाराने अधिक विविध असतात. वनस्पतिशास्त्रज्ञ स्क्लेराईड्सचे त्यांच्या आकारानुसार अनेक नामांकित उपप्रकारांत वर्गीकरण करतात, आणि यात समाविष्ट आहेत — ब्रॅकीस्क्लेराईड्स किंवा स्टोन सेल्स (साधारण समव्यास, नाशपाती व पेरूच्या गरात आढळणारे), मॅक्रोस्क्लेराईड्स (लांबट, दांडी-आकाराचे, कडधान्य वनस्पतींच्या बीजावरणात एका स्तंभाकार थरासारखे मांडलेले) — विधान अ — ओस्टिओस्क्लेराईड्स किंवा हाडासारख्या पेशी (हाडासारख्या वा डम्बेल-आकाराच्या, पसरट, अनेकदा खंडित टोकांच्या, पाने व बीजावरणात आढळणाऱ्या) — विधान ब — अॅस्ट्रोस्क्लेराईड्स किंवा अॅस्टेरोस्क्लेराईड्स (शाखायुक्त, ताऱ्याच्या आकाराच्या, निंफिया (कमळ) यांसारख्या अनेक जलवनस्पतींच्या पाने व देठांत आढळणाऱ्या) — विधान ड — आणि अधिक लांबट, केसासारखे ट्रायकोस्क्लेराईड्स व फिलिफॉर्म स्क्लेराईड्स. विधान क, ट्रॅकिड्स, या यादीत मोडत नाही: ट्रॅकिड ही जल-वहन करणारी झायलम-वाहिनी घटक आहे, लांब, निमुळता होत जाणारा, खड्डायुक्त भिंतींचा, परिपक्वतेवेळी मृत पेशी, वनस्पतीच्या संवहनी (जल-वहन) ऊती-व्यवस्थेचा भाग आहे, स्क्लेरेन्कायमाच्या स्क्लेराईड कुटुंबाचा सदस्य मुळीच नाही — या दोन्ही परिपक्वतेवेळी मृत व लिग्निनयुक्त असल्या तरी संरचनात्मक, कार्यात्मक व विकासात्मकदृष्ट्या स्पष्टपणे वेगळ्या पेशी-प्रकार आहेत, आणि नेमके यामुळेच प्रश्नात त्याला चुकीचा पर्याय म्हणून वापरले गेले आहे.

• (1)फक्त अ — हा पर्याय केवळ मॅक्रोस्क्लेराईड्स बरोबर मानतो, पण ओस्टिओस्क्लेराईड्स व अॅस्टेरोस्क्लेराईड्स ही प्रमाणभूत वनस्पती-आकारशास्त्रातील तितकीच सुस्थापित, नामांकित स्क्लेराईड श्रेणी आहेत — बरोबर संच केवळ मॅक्रोस्क्लेराईड्सपुरता मर्यादित केल्याने दोन खऱ्याखुऱ्या स्क्लेराईड-प्रकारांना चुकीने वगळले जाते.
• (2)फक्त अ आणि ब — हा पर्याय मॅक्रोस्क्लेराईड्स व ओस्टिओस्क्लेराईड्स बरोबर मानतो, पण अॅस्टेरोस्क्लेराईड्स (विधान ड) — निंफियासारख्या जलवनस्पतींच्या पानांत व देठांत आढळणाऱ्या शाखायुक्त, ताऱ्याच्या आकाराच्या पेशी — तितकीच प्रमाणभूत नामांकित स्क्लेराईड श्रेणी वगळतो. एका खऱ्या श्रेणीला वगळणे संपूर्ण बरोबर संचाला कमी मोजते.
• (4)अ, ब आणि क — हा पर्याय दोन बरोबर श्रेणी, मॅक्रोस्क्लेराईड्स व ओस्टिओस्क्लेराईड्स, ठेवतो, पण अॅस्टेरोस्क्लेराईड्सच्या (विधान ड) जागी ट्रॅकिड्स (विधान क) आणतो. ट्रॅकिड्स ही झायलमची जल-वहन करणारी पेशी आहे, संवहनी ऊती-व्यवस्थेचा भाग, स्क्लेराईडचा प्रकार मुळीच नाही, त्यामुळे खऱ्याखुऱ्या स्क्लेराईड-प्रकारांसोबत तिला समाविष्ट करणे दोन असंबंधित वनस्पती-पेशी वर्गीकरणे एकत्र मिसळते.

स्क्लेरेन्कायमा हे वनस्पतींत यांत्रिक बळकटी देणाऱ्या दोन प्रमुख साध्या स्थायी ऊतींपैकी एक आहे (दुसरी कॉलेन्कायमा, जी जिवंत व लवचिक असते), आणि ती जाड, लिग्निनयुक्त द्वितीयक भिंती असलेल्या मृत पेशींनी बनलेली असते. स्क्लेरेन्कायमा स्वतःच दोन व्यापक पेशी-प्रकारांत विभागली जाते: तंतू (फायबर्स), जे लांब, अरुंद व निमुळते असून सामान्यतः संवहनी ऊतीसोबत बंडलमध्ये किंवा त्वक्षिका/परिवृतित पेशी-स्तरात आढळतात; आणि स्क्लेराईड्स (स्टोन सेल्स किंवा स्क्लेरोटिक पेशी असेही म्हणतात), जे आकाराने बरेच अधिक विविध असून त्यांच्या रूपानुसार नामांकित उपप्रकारांत वर्गीकृत केले जातात — ब्रॅकीस्क्लेराईड्स/स्टोन सेल्स, मॅक्रोस्क्लेराईड्स, ओस्टिओस्क्लेराईड्स, अॅस्ट्रोस्क्लेराईड्स (अॅस्टेरोस्क्लेराईड्स), ट्रायकोस्क्लेराईड्स व फिलिफॉर्म स्क्लेराईड्स. स्क्लेराईड्स अन्यथा मऊ ऊतींत विखुरलेल्या स्वरूपात किंवा गटांत आढळतात, नाशपाती व पेरूसारख्या फळांना खरबडीत पोत देतात, अनेक कडधान्यांच्या बीजावरणाचा कठीण थर तयार करतात, आणि जलवनस्पतींतील पाने बळकट करतात.

एमपीएससीचा वनस्पतिशास्त्र विभाग वारंवार तपासतो की उमेदवार एका वनस्पती-ऊती वर्गीकरणातील खरा नामांकित उपप्रकार (येथे स्क्लेराईड) आणि पूर्णतः वेगळ्या वर्गीकरणातील (ट्रॅकिड्स, जे झायलम घटक आहेत, स्क्लेरेन्कायमा नव्हे) सुसंगत भासणारा पण असंबंधित पेशी-प्रकार यांत फरक करू शकतो का. येथे बक्षीस मिळणारी सवय म्हणजे दिलेल्या यादीतील प्रत्येक संज्ञा प्रश्न प्रत्यक्षात ज्या वर्गीकरणाबद्दल विचारत आहे त्याविरुद्ध तपासणे, केवळ पृष्ठभागी सामायिक असलेल्या वैशिष्ट्यांमुळे (दोन्ही मृत, लिग्निनयुक्त, जाड-भिंतीच्या पेशी) एखादी संज्ञा 'यादीत बसते' असे गृहीत न धरणे.

• स्क्लेरेन्कायमा दोन पेशी-प्रकारांचे बनलेले असते: तंतू (लांब व अरुंद) आणि स्क्लेराईड्स (आकाराने विविध, स्टोन सेल्स असेही म्हणतात).
• नामांकित स्क्लेराईड श्रेणींत ब्रॅकीस्क्लेराईड्स/स्टोन सेल्स, मॅक्रोस्क्लेराईड्स, ओस्टिओस्क्लेराईड्स, अॅस्ट्रोस्क्लेराईड्स (अॅस्टेरोस्क्लेराईड्स), ट्रायकोस्क्लेराईड्स व फिलिफॉर्म स्क्लेराईड्स यांचा समावेश होतो, आकारानुसार वर्गीकृत.
• ओस्टिओस्क्लेराईड्स ('हाडासारख्या पेशी') यांची टोके पसरट व अनेकदा खंडित असतात, हाडासारखा आकार, पाने व बीजावरणात आढळतात; अॅस्ट्रोस्क्लेराईड्स शाखायुक्त व ताऱ्याच्या आकाराच्या असतात, निंफियासारख्या जलवनस्पतींत सामान्य.
• ट्रॅकिड्स ही झायलमची जल-वहन करणारी वाहिनी घटक आहेत — लांब, निमुळत्या, खड्डायुक्त भिंतींची — आणि ती संवहनी ऊती-व्यवस्थेचा भाग आहे, परिपक्वतेवेळी मृत व लिग्निनयुक्त असूनही स्क्लेराईडची श्रेणी नाही.

• मृत, जाड-भिंतीचा, लिग्निनयुक्त प्रत्येक वनस्पती-पेशी स्क्लेराईडच असणार असे गृहीत धरणे, जेव्हा ट्रॅकिड्स (झायलम) व तंतू (स्क्लेरेन्कायमाचा दुसरा प्रकार) हे गुणधर्म सामायिक करत असूनही वेगवेगळ्या वर्गीकरणांचे आहेत
• ओस्टिओस्क्लेराईड्स (हाडासारखे, खंडित टोकांचे) व अॅस्ट्रोस्क्लेराईड्स (शाखायुक्त, ताऱ्याच्या आकाराचे) यांत गल्लत करणे, जेव्हा प्रश्न दोन्ही पर्याय म्हणून देतो
• 'स्क्लेराईड' व 'स्क्लेरेन्कायमा' या संज्ञा समानार्थी मानणे, जेव्हा स्क्लेराईड्स हे स्क्लेरेन्कायमा ऊती बनवणाऱ्या दोन पेशी-प्रकारांपैकी विशेषतः एक प्रकार आहेत

एमपीएससीचा जीवशास्त्र विभाग वारंवार एका वनस्पती-ऊती वर्गीकरणाखालील अनेक नामांकित उपप्रकार यादी करतो व त्यात एक असंबंधित वर्गीकरणातील संज्ञा घुसडतो, आणि यातून कोणते नामांकित पेशी-प्रकार खरोखर एकत्र मोडतात याची नेमकी आठवण तपासली जाते, वरवरची पद्धत-ओळख नव्हे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणती स्क्लेराईडची श्रेणी नाही ?

  • (a)ब्रॅकीस्क्लेराईड
  • (b)ओस्टिओस्क्लेराईड
  • (c)वाहिनी घटक (व्हेसल एलिमेंट)
  • (d)ट्रायकोस्क्लेराईड

  उत्तर(c) वाहिनी घटक (व्हेसल एलिमेंट) — ट्रॅकिड्सप्रमाणेच वाहिनी घटकही झायलमचे जल-वहन करणारे घटक आहेत, संवहनी ऊती-व्यवस्थेचा भाग, स्क्लेरेन्कायमा-पेशी प्रकार असलेल्या स्क्लेराईडची श्रेणी नव्हे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पाने व देठ बळकट करणाऱ्या शाखायुक्त, ताऱ्याच्या आकाराच्या अॅस्ट्रोस्क्लेराईड्स सामान्यतः कोणत्या प्रकारच्या वनस्पतींत आढळतात ?

  • (a)जिरोफाइट्स (शुष्क-प्रदेश वनस्पती)
  • (b)हायड्रोफाइट्स (जलवनस्पती)
  • (c)एपिफाइट्स (आधारित वनस्पती)
  • (d)परजीवी वनस्पती

  उत्तर(b) हायड्रोफाइट्स (जलवनस्पती) — अॅस्ट्रोस्क्लेराईड्स निंफिया (कमळ) सारख्या जलवनस्पतींचे वैशिष्ट्य आहेत, जिथे त्या अन्यथा मऊ, तरंगणाऱ्या पान व देठाच्या ऊतीला आधार देण्यास मदत करतात.