स्पायरोगायरा या शैवालासंबंधी खालीलपैकी कोणती विधाने अचूक आहेत ? अ. सामान्यतः त्याला तलावातील घाण असे म्हणतात. ब. ते सागरी पाण्यात वाढते. क. त्याच्या पेशीमध्ये सर्पिलाकार हरितलवके असतात. ड. ते झिग्नेमाटेसी कुटुंबातील आहे.
- (1)अ, ब आणि क
- (2)ब, क आणि ड
- (3)अ, क आणि ड
- (4)अ, ब आणि ड
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — अ, क आणि ड (विधाने अ, क व ड). स्पायरोगायरा हे गोड्या पाण्यात — तलाव, खड्डे, तळ्यांच्या काठांसारख्या स्थिर वा संथ वाहणाऱ्या जलाशयांत — आढळणारे धाग्यांसारखे हरित शैवाल (क्लोरोफायटा) आहे, जिथे त्याचे धागे तेजस्वी हिरव्या, बुळबुळीत, तरंगत्या थरांच्या स्वरूपात दिसतात, ज्यांना सामान्यपणे 'तलावातील घाण' किंवा 'तलावातील रेशीम' असे म्हटले जाते — नेमके हेच विधान अ वर्णन करते. विधान क हे स्पायरोगायराचे सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण ओळख-चिन्ह आहे — प्रत्येक दंडगोलाकार पेशीत एक किंवा अधिक फितीसारखे हरितलवके पेशीच्या लांबीभर सर्पिलाकार (हेलिकल) मार्गाने गुंडाळलेले असतात, त्यांच्यावर पायरेनॉइड्स (स्टार्च साठवणारी संरचना) विखुरलेली असतात — हाच सर्पिलाकार हरितलवक या वंशाला त्याचे नाव देतो (ग्रीक 'स्पेइरा', म्हणजे वेटोळे) आणि बहुतेक परीक्षा-प्रश्न या वंशाला ओळखण्यासाठी हेच वैशिष्ट्य वापरतात. विधान ड देखील बरोबर आहे — स्पायरोगायराला झिग्नेमाटेसी कुळात, झिग्नेमॅटेल्स गणात, हरित शैवालांच्या चॅरोफायसी/झिग्नेमॅटोफायसी वर्गात वर्गीकृत केले जाते — हे कुळ धाग्यासारख्या, फांदी न फुटणाऱ्या, संयोगाने (conjugation) लैंगिक प्रजोत्पादन करणाऱ्या शैवालाच्या शरीर-रचनेने परिभाषित होते. विधान ब हेच येथील एकमेव चुकीचे विधान आहे — स्पायरोगायरा हा पूर्णतः गोड्या पाण्याचा वंश आहे, सागरी नव्हे, आणि त्याची पेशी-भिंत व परासरण-नियमन समुद्राच्या अधिक क्षारतेऐवजी गोड्या पाण्याच्या परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले आहे.
- (1)अ, ब आणि क — हा संच चुकीचे विधान ब (स्पायरोगायरा सागरी पाण्यात वाढते) खरे दोन विधाने अ व क सोबत ठेवतो, पण बरोबर असलेले विधान ड वगळतो. स्पायरोगायरा हे गोड्या पाण्याचे शैवाल आहे, आणि ब ला बरोबर मानणारा कोणताही पर्याय एक तथ्यतः चुकीचा दावा समाविष्ट करतो, त्यासोबतच त्याच्या बरोबर कुळ-वर्गीकरणालाही चुकीने वगळतो.
- (2)ब, क आणि ड — हा संच पुन्हा चुकीचे विधान ब (सागरी वाढ) समाविष्ट करतो, आणि त्याचसोबत बरोबर विधान अ ('तलावातील घाण' हे सामान्य नाव) वगळतो. स्पायरोगायराची गोड्या पाण्यातील, स्थिर-जलाशयातील राहणी हीच त्याला 'तलावातील घाण' हे सामान्य नाव मिळवून देते, त्यामुळे चुकीचा सागरी दावा समाविष्ट करताना अ वगळल्याने पर्यायाचे दोन्ही भाग चुकतात.
- (4)अ, ब आणि ड — हा संच बरोबर विधाने अ व ड ठेवतो, पण पुन्हा चुकीचे विधान ब समाविष्ट करतो, आणि त्याचसोबत विधान क — या वंशाचे नाव ज्यावरून पडले ते सर्पिलाकार हरितलवक हे परिभाषित वैशिष्ट्य — वगळतो. चुकीचा दावा स्वीकारणारा व वंशाचे सर्वांत निदान-सूचक खरे वैशिष्ट्य वगळणारा संच पूर्णतः बरोबर संच ठरू शकत नाही.
स्पायरोगायरा हा फांदी न फुटणाऱ्या, धाग्यासारख्या गोड्या-पाण्यातील हरित शैवालांचा वंश आहे, झिग्नेमाटेसी कुळात (झिग्नेमॅटेल्स गणात), सूक्ष्मदर्शकाखाली प्रत्येक दंडगोलाकार पेशीतील एक किंवा अधिक फितीसारख्या, सर्पिलाकार गुंडाळलेल्या हरितलवकांवरून तात्काळ ओळखता येण्याजोगा, प्रत्येक हरितलवकावर स्टार्च साठवणारे पायरेनॉइड्स विखुरलेले असतात. त्याचे अलैंगिक प्रजोत्पादन धाग्याच्या साध्या तुकडे पडण्याने होते, आणि लैंगिक प्रजोत्पादन संयोगाने होते, ज्यात दोन समांतर धागे जोडणाऱ्या नलिका तयार करतात व एका पेशीतील जीवद्रव्य नलिकेतून दुसऱ्या धाग्याच्या पेशीत स्थलांतरित होऊन युग्मबीज (झायगोस्पोर) तयार करते — गतिशील युग्मक नसलेली ही प्रक्रिया इतर अनेक हरित शैवालांहून वेगळी आहे. पोषकद्रव्य-समृद्ध स्थिर वा संथ गोड्या पाण्यात स्पायरोगायरा दाट थरांत वाढत असल्याने ते तलाव वा खड्ड्याचे स्पष्ट, दृश्य लक्षण ठरते, ज्यातूनच त्याचे रोजच्या वापरातील नाव, तलावातील घाण किंवा तलावातील रेशीम, आले आहे.
एमपीएससीचे वनस्पतिशास्त्र प्रश्न एखाद्या सुपरिचित सजीवाबद्दल अनेक सुसंगत भासणारे दावे यादी करून त्यांतील कोणता उपसंच बरोबर आहे असे वारंवार विचारतात, आणि यातून उमेदवार खरोखर निदान-सूचक वैशिष्ट्य (सर्पिलाकार हरितलवक, ज्यावरून वंशाचे नाव पडले) व वरवर सुसंगत पण चुकीचा दावा (सागरी अधिवास, स्पायरोगायरा प्रत्यक्षात पूर्णतः गोड्या पाण्याचे असताना) यांत फरक करू शकतो का, आणि नेमके कुळ-वर्गीकरण (झिग्नेमाटेसी) बरोबर आठवू शकतो का हे तपासले जाते.
- स्पायरोगायरा हे धाग्यासारखे गोड्या-पाण्यातील हरित शैवाल आहे, सामान्यतः 'तलावातील घाण' किंवा 'तलावातील रेशीम' म्हणून ओळखले जाते, स्थिर वा संथ जलाशयांत आढळते.
- त्याचे सर्वांत निदान-सूचक वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक पेशीत एक किंवा अधिक फितीसारखी, सर्पिलाकार (हेलिकल) पद्धतीने मांडलेली हरितलवके, पायरेनॉइड्सने विखुरलेली — हेच वंशाच्या नावाचे मूळ आहे.
- स्पायरोगायरा झिग्नेमाटेसी कुळात, झिग्नेमॅटेल्स गणात मोडतो, आणि गतिशील युग्मकांशिवाय संयोगाने लैंगिक प्रजोत्पादन करतो, युग्मबीज तयार करतो.
- स्पायरोगायरा सागरी (खाऱ्या) पाण्यात आढळत नाही; ते विशेषतः गोड्या-पाण्याच्या परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले आहे.
अ, क आणि ड खरी आहेत; फक्त सागरी-वस्तीचा दावा (ब) चूक आहे.
- दृश्य तलाव-थर तयार करणारे कोणतेही शैवाल सागरी असणार असे गृहीत धरणे, जेव्हा स्पायरोगायराचे वैशिष्ट्यपूर्ण थर विशेषतः गोड्या-पाण्याची घटना आहेत
- स्पायरोगायराचे सर्पिलाकार हरितलवक (वंशाचे परिभाषित वैशिष्ट्य) क्लॅमिडोमोनासच्या कप-आकाराच्या हरितलवकाशी किंवा ओइडोगोनियमच्या जाळीसदृश हरितलवकाशी गल्लत करणे, जेव्हा प्रश्न अनेक शैवाल-वंश एकत्र मिसळतो
- कुळाचे नाव झिग्नेमाटेसी व गणाचे नाव झिग्नेमॅटेल्स यांत गल्लत करणे, किंवा नेमके वर्गीकरण आठवताना असंबंधित शैवाल-कुळांच्या नावांशी मिसळणे
एमपीएससीचा जीवशास्त्र विभाग वारंवार एखाद्या सुपरिचित सजीवाविषयी चार लहान तथ्यात्मक दावे 'अ, ब, क, ड' विधान-यादीत बांधून त्यांतील कोणता उपसंच बरोबर आहे असे विचारतो, आणि यातून जो उमेदवार प्रत्येक दावा स्वतंत्रपणे पडताळू शकतो — किती विधाने 'बरोबर वाटतात' यावरून अंदाज न लावता — त्याला बक्षीस मिळते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
'स्पायरोगायरा' हे वंशाचे नाव या शैवालाच्या कोणत्या विशिष्ट संरचनात्मक वैशिष्ट्याकडे थेट निर्देश करते ?
- (a)त्याचे सर्पिलाकार गुंडाळलेले, फितीसारखे हरितलवक
- (b)त्याची सर्पिलाकार पेशी-भिंत
- (c)त्याची वेटोळ्यासारखी, स्प्रिंगसदृश धाग्याची रचना
- (d)त्याचे सर्पिलाकार मांडलेले कशाभिका (फ्लॅजेला)
उत्तर(a) त्याचे सर्पिलाकार गुंडाळलेले, फितीसारखे हरितलवक — हे नाव ग्रीक 'स्पेइरा' (वेटोळे) या शब्दावरून आले आहे, आणि ते विशेषतः हरितलवकाच्या आकाराकडे निर्देश करते, पेशी-भिंतीच्या आकाराकडे, धाग्याच्या रचनेकडे किंवा कशाभिकांकडे नव्हे (स्पायरोगायरा पेशी अचल असतात व त्यांना कशाभिका नसतात).
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
स्पायरोगायरा कोणत्या प्रक्रियेने लैंगिक प्रजोत्पादन करतो, ज्यात गतिशील युग्मकांचा सहभाग नसतो ?
- (a)संयोग (कॉन्जुगेशन), युग्मबीज तयार करणारा
- (b)समयुग्मन (आयसोगॅमी), दोन एकसारख्या गतिशील युग्मकांसह
- (c)विषमयुग्मन (ऊगॅमी), मोठे अचल अंड व लहान गतिशील शुक्राणू यांसह
- (d)मूळ धाग्याचे मुकुलायन (बडिंग)
उत्तर(a) संयोग (कॉन्जुगेशन), युग्मबीज तयार करणारा — दोन समांतर धागे जोडणाऱ्या नलिका तयार करतात, ज्यातून एका पेशीचे जीवद्रव्य दुसऱ्या धाग्याच्या पेशीत स्थलांतरित होते, कोणत्याही गतिशील युग्मकाशिवाय.