26 जून, 1975 रोजी जाहीर केलेल्या 20 कलमी कार्यक्रमाचा मुख्य हेतु पुढीलपैकी कोणता होता ? अ. राहणीमानाच्या दर्जात सुधारणा करणे. ब. दारिद्र्य रेषेखालील लोकांना साहाय्य करणे (दारिद्र्य निर्मूलन).
- (1)फक्त अ बरोबर आहे
- (2)फक्त ब बरोबर आहे
- (3)अ आणि ब दोन्हीही बरोबर आहेत
- (4)वरीलपैकी नाही
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — विधाने अ व ब दोन्हीही बरोबर आहेत. वीस कलमी कार्यक्रम (टीपीपी) पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी 26 जून 1975 रोजी, आणीबाणीच्या सुरुवातीच्या दिवसांत, कोणत्याही एका क्षेत्रापुरता मर्यादित नसून थेट ग्रामीण दारिद्र्य व मूलभूत कल्याणाला लक्ष्य करणाऱ्या निर्देशांचा संच म्हणून जाहीर केला. त्याची वीस कलमे एकत्रितपणे सिंचन विस्तार, ग्रामीण रोजगार वाढ, अतिरिक्त-सीलिंग जमीन व घरबांधणीसाठीचे भूखंड भूमिहीनांना वाटप, किमान शेती-वेतन निश्चित करणे व अंमलात आणणे, वेठबिगार मजुरांचे पुनर्वसन, सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेचा विस्तार, ग्रामीण गृहनिर्माण, प्राथमिक आरोग्य व कुटुंब-नियोजन सेवांचा विस्तार, आणि साक्षरता व स्त्रिया-मुलांसाठीच्या कल्याणकारी योजनांना चालना अशा बाबी व्यापतात. हे मिश्रण दोन्ही विधानांना एकाच वेळी पुष्टी देते — अ ला, कारण सिंचन, गृहनिर्माण, आरोग्य, शिक्षण व कार्यक्षम सार्वजनिक वितरण व्यवस्था ही सर्व ग्रामीण लोकसंख्येच्या राहणीमानातील थेट सुधारणा आहेत; आणि ब ला, कारण जमीन-पुनर्वाटप, किमान वेतन, वेठबिगार-मुक्ती व सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेचा प्रवेश हे विशेषतः दारिद्र्य रेषेखालील लोकांना लक्ष्य करतात, म्हणजे संकुचित अर्थाने दारिद्र्य निर्मूलन. यातील एकही विधान कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या, प्रतिस्पर्धी उद्दिष्टाचे वर्णन करत नाही — 'राहणीमान उंचावणे' व 'दारिद्र्य निर्मूलन' ही कार्यक्रमाच्या एकाच मूळ हेतूची दोन मांडणी होती, म्हणूनच योग्य वाचन असे आहे की एक दुसऱ्याला बाजूला सारत नसून दोन्ही एकत्र टिकतात.
- (1)फक्त अ बरोबर आहे — यासाठी ब खोटे असणे आवश्यक आहे, पण कार्यक्रमाच्या मूळ वीस कलमांपैकी अनेक — भूमिहीनांना जमीन-पुनर्वाटप, शेतमजुरांसाठी किमान वेतन, वेठबिगार मजुरांचे पुनर्वसन, आणि सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेचा विस्तार — विशेषतः दारिद्र्य रेषेखालील लोकसंख्येला लक्ष्य करतात, सर्वसाधारण राहणीमानाला नव्हे. दारिद्र्य निर्मूलनाला कार्यक्रमाच्या उद्दिष्टातून वगळणे त्याच्या प्रत्यक्ष मजकुराशी जुळत नाही.
- (2)फक्त ब बरोबर आहे — यासाठी अ खोटे असणे आवश्यक आहे, पण सिंचन विस्तार, ग्रामीण गृहनिर्माण, प्राथमिक आरोग्य सुविधा, पिण्याचे पाणी व शिक्षण यांसारखी कलमे केवळ सर्वांत गरीब वर्गापुरती नव्हे तर सर्वसाधारण राहणीमान उंचावण्यासाठी लागू होतात. कार्यक्रमाला केवळ दारिद्र्य निर्मूलनापुरता संकुचित करणे वीस कलमांत स्पष्टपणे समाविष्ट असलेल्या या व्यापक कल्याण-सामग्रीला वगळते.
- (4)वरीलपैकी नाही — हा पर्याय दोन्ही नमूद उद्दिष्टे नाकारतो, पण वीस कलमी कार्यक्रम तेव्हापासून आजतागायत नेमक्या याच कल्याण व दारिद्र्य-केंद्री उपायांच्या संयोगाचा दस्तऐवजीकृत आहे — तो स्वतंत्र भारताच्या सर्वांत सुपरिचित दारिद्र्यविरोधी व कल्याणकारी उपक्रमांपैकी एक आहे, आजही सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयामार्फत (टीपीपी-2006 या सुधारित स्वरूपात) निरीक्षित होणारा. दोन्ही उद्दिष्टे नाकारणारा पर्याय कार्यक्रमाच्या सुदस्तऐवजीकृत मजकुराशी वा हेतूशी जुळत नाही.
वीस कलमी कार्यक्रम (टीपीपी) हा भारत सरकारचा एक छत्र-कार्यक्रम आहे, 26 जून 1975 रोजी प्रथम सुरू झालेला, जो शेती, ग्रामीण रोजगार, भूमि-सुधारणा, गृहनिर्माण, आरोग्य, शिक्षण व समाजकल्याण या क्षेत्रांतील कल्याण व दारिद्र्य-निर्मूलन उपायांना एकाच निरीक्षित संचात एकत्र आणतो, एखाद्या एकाच क्षेत्रीय योजनेऐवजी. बदलत्या प्राधान्यक्रमांनुसार त्याची वेळोवेळी पुनर्रचना झाली आहे — सर्वांत अलीकडे टीपीपी-2006 म्हणून — तरीही मूलभूत गरजांच्या यादीची मूळ ओळख राज्य व जिल्हा पातळीवर निरीक्षित होत असल्याने कायम आहे.
एमपीएससीचा अर्थव्यवस्था विभाग वारंवार वैशिष्ट्यपूर्ण विकास-कार्यक्रमांची सुरुवात-तारीख, सुरुवात करणारी संस्था व उद्दिष्टांची व्याप्ती तपासतो, कारण टीपीपीसारखे कार्यक्रम अनेक दशकांच्या पंचवार्षिक योजना व दारिद्र्य-निर्मूलन धोरणांत उद्धृत होत राहतात. हा प्रश्न ओळखण्याजोगी सवय बक्षीस देतो — अशा व्यापक छत्र-कार्यक्रमांची रचना क्वचितच एकाच उद्दिष्टाभोवती असते, सर्वसाधारण कल्याण उंचावणे व विशेषतः गरिबांना लक्ष्य करणे ही दोन्ही सहसा एकत्रच असतात, त्यामुळे अशा कार्यक्रमाबाबतचा विधान-जोडी प्रश्न वाचताना कोणत्याही अर्ध्याला खरोखर वगळले आहे का हे तपासावे लागते, एक दुसऱ्याविरुद्ध निवडण्याऐवजी.
- वीस कलमी कार्यक्रम पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी 26 जून 1975 रोजी, आणीबाणी जाहीर झाल्यानंतर लगेचच जाहीर केला.
- त्याची मूळ वीस कलमे सिंचन, ग्रामीण रोजगार, जमीन-सीलिंग व पुनर्वाटप, किमान शेती-वेतन, वेठबिगार-पुनर्वसन, गृहनिर्माण, पिण्याचे पाणी, आरोग्य, कुटुंब-नियोजन, शिक्षण व स्त्रिया-मुलांचे कल्याण अशी क्षेत्रे व्यापतात.
- हा कार्यक्रम कालांतराने सुधारित झाला आहे, सर्वांत अलीकडे टीपीपी-2006 म्हणून पुनर्रचित, आणि सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयामार्फत (एमओएसपीआय) अजूनही निरीक्षित होत आहे.
दोन्ही विधाने टिकतात — 'राहणीमान उंचावणे' आणि 'दारिद्र्य निर्मूलन' हे मूळ एकाच उद्दिष्टाचे दोन पैलू होते.
- 'राहणीमान उंचावणे' व 'दारिद्र्य निर्मूलन' ही परस्पर-अनन्य उद्दिष्टे मानणे, जेव्हा टीपीपीसारखा व्यापक छत्र-कार्यक्रम दोन्ही एकाच वेळी साधतो
- 1975 चा वीस कलमी कार्यक्रम व राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण किंवा जमीन-सीलिंग सुधारणांसारख्या इतर आणीबाणी-काळातील स्वतंत्र उपायांत गल्लत करणे
- आणीबाणी-काळातील जुना कार्यक्रम आता संपला असेल असे गृहीत धरणे, जेव्हा टीपीपी प्रत्यक्षात सुधारित स्वरूपात (टीपीपी-2006) सुरू आहे व अधिकृतपणे निरीक्षित होत आहे
एमपीएससी वारंवार वैशिष्ट्यपूर्ण विकास-कार्यक्रमांची सुरुवात-तारीख, सुरुवात-संदर्भ व उद्दिष्टांची व्याप्ती दोन-विधान वा तीन-विधान प्रश्नांतून तपासते, आणि यातून हे बक्षीस मिळते की व्यापक छत्र-योजना सहसा एकच उद्दिष्ट संकुचितपणे साधण्याऐवजी अनेक नमूद उद्दिष्टे एकत्र साधतात हे उमेदवाराला माहीत आहे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
26 जून 1975 रोजी वीस कलमी कार्यक्रम कोणत्या पंतप्रधानांनी जाहीर केला ?
- (a)लालबहादूर शास्त्री
- (b)इंदिरा गांधी
- (c)मोरारजी देसाई
- (d)राजीव गांधी
उत्तर(b) इंदिरा गांधी — त्याच वर्षी आधी जाहीर झालेल्या आणीबाणीच्या सुरुवातीच्या दिवसांत त्यांनी हा कार्यक्रम जाहीर केला.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मूळ 1975 च्या वीस कलमी कार्यक्रमाची सध्याची, पुनर्रचित आवृत्ती, जी अजूनही सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयामार्फत निरीक्षित होते, तिला अधिकृतपणे काय म्हणतात ?
- (a)टीपीपी-1986
- (b)टीपीपी-1995
- (c)टीपीपी-2006
- (d)टीपीपी-2014
उत्तर(c) टीपीपी-2006 — मूळ 1975 च्या कार्यक्रमाची सर्वांत अलीकडची पुनर्रचना.