खालील विधाने विचारात घ्या : अ. लिंगाधारित मानव विकास निर्देशांक हा आरोग्य, शिक्षण, सबलीकरण आणि श्रम बाजार यांचा संयुक्त निर्देशांक आहे. ब. वरील चार घटकाचा विचार केल्यास स्त्री-पुरुषातील असमानतेमुळे मानव विकासावर प्रतिकूल परिणाम होतो.
- (1)फक्त अ बरोबर आहे
- (2)फक्त ब बरोबर आहे
- (3)अ आणि ब दोन्हीही बरोबर आहेत
- (4)अ आणि ब दोन्हीही चूक आहेत
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — विधाने अ व ब दोन्हीही बरोबर आहेत, उत्तरतालिकेनुसार. विधान ब स्वतंत्रपणे सुरक्षितपणे बरोबर आहे: आरोग्य, शिक्षण, आर्थिक साधनसंपत्तीवरील नियंत्रण व सार्वजनिक-आर्थिक जीवनातील सहभाग या पैलूंतील स्त्री-पुरुष असमानता एखाद्या देशाच्या एकूण मानव विकास साध्यतेला खीळ घालते हे मानव विकास अहवाल साहित्यात सुस्थापित आहे — यूएनडीपीने साध्या मानव विकास निर्देशांकासोबत (एचडीआय) लिंगसापेक्ष-समायोजित मापे प्रकाशित करण्यास सुरुवात करण्यामागील हेच मूळ कारण आहे, जेणेकरून एखाद्या देशाच्या एचडीआयच्या शीर्षक-आकड्याखाली स्त्रिया व पुरुष प्रत्यक्षात कसे जगतात यातील मोठा, पद्धतशीर फरक लपून राहू नये. विधान अ ला मात्र एक बारकावा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. यूएनडीपीचा लिंगाधारित विकास निर्देशांक (जीडीआय) स्वतः तीन आयामांवर उभा आहे, चारांवर नव्हे — आरोग्य (जन्मावेळचे स्त्री व पुरुष अपेक्षित आयुर्मान), शिक्षण (लिंगनिहाय अपेक्षित व सरासरी शालेय शिक्षण-वर्षे) आणि आर्थिक साधनसंपत्तीवरील नियंत्रण (लिंगनिहाय अंदाजित कमावलेले उत्पन्न) — म्हणजे साध्या एचडीआयच्याच तीन स्तंभांचे स्त्री व पुरुषांसाठी स्वतंत्र गणित करून त्यांचे गुणोत्तर काढणे. 'सबलीकरण' व 'श्रम बाजार' हे यूएनडीपीच्याच चौकटीत एका साथीदार मापाचे — 2010 मध्ये सुरू झालेल्या लिंग असमानता निर्देशांकाचे (जीआयआय) — आयाम आहेत, जो पुनरुत्पादक आरोग्य, सबलीकरण व श्रम-बाजार सहभाग वापरतो. जीडीआय व जीआयआय मानव विकास अहवालाच्या याच लिंग-विकास प्रकरणात एकत्रच प्रकाशित होतात आणि परीक्षा-साहित्यात अनेकदा एकत्रच शिकवले-सारांशित केले जातात, आणि याच कारणामुळे या प्रश्नातील विधान अ चारही आयाम एकाच 'लिंगाधारित मानव विकास निर्देशांक' या नावाखाली बांधून टाकते — जीडीआयला त्याच्या स्वतःच्या तीन-आयामी सूत्राऐवजी संपूर्ण यूएनडीपी लिंग-मापांच्या कुटुंबाचे शॉर्टहँड म्हणून सैलपणे वापरणे. उत्तरतालिका जरी येथे अनुसरली गेली आहे, तरी हा बारकावा जीडीआयबाबत नेमके मानसिक चित्र बांधणाऱ्या कोणासाठीही नोंदवण्याजोगा आहे.
- (1)फक्त अ बरोबर आहे — यासाठी विधान ब चूक असणे आवश्यक आहे, पण ब चा दावा — आरोग्य, शिक्षण, सबलीकरण व श्रम-बाजार सहभागातील स्त्री-पुरुष असमानतेचा एकूण मानव विकासावर प्रतिकूल परिणाम होतो — हा सुस्थापित आहे: यूएनडीपीने मुळात लिंग-समायोजित निर्देशांक प्रकाशित करण्यामागील हेच संपूर्ण औचित्य आहे, जेणेकरून एखाद्या देशाच्या साध्या एचडीआय गुणांखाली स्त्रिया व पुरुषांतील निकालांमधील मोठा अंतर्गत फरक लपून राहू नये. मुख्य विकास-साहित्यात हे प्रतिकूल नाते खोटे मानले जात नाही, त्यामुळे अ ठेवून ब वगळणारा पर्याय बरोबर ठरू शकत नाही.
- (2)फक्त ब बरोबर आहे — यासाठी विधान अ पूर्णतः खोटे असणे आवश्यक आहे, पण उत्तरतालिका अ ला ब सोबत बरोबर मानते. उदार दृष्टीने पाहिल्यास, अ ला जीडीआयच्या स्वतःच्या तीन-भागी सूत्राचे (आरोग्य, शिक्षण, उत्पन्न) तंतोतंत पुनर्कथन म्हणून तपासले जात नसून, यूएनडीपी प्रकाशित करत असलेल्या लिंग-विकास मापांच्या संपूर्ण कुटुंबाचे सर्वसाधारण वर्णन म्हणून घेतले जात आहे — जीडीआय व त्याचा साथीदार लिंग असमानता निर्देशांक (जीआयआय) मिळून खरोखरच आरोग्य, शिक्षण, सबलीकरण व श्रम-बाजार सहभाग व्यापतात. अ ला संपूर्णपणे खोटे मानणे या व्यापक, सामान्यतः शिकवल्या जाणाऱ्या मांडणीकडे दुर्लक्ष करते.
- (4)अ आणि ब दोन्हीही चूक आहेत — हा पर्याय दोन्ही विधाने टाकून देतो, पण विशेषतः ब हा विकास-अर्थशास्त्रातील सुस्थापित मुद्दा आहे — आरोग्य, शिक्षण, सबलीकरण व श्रम-बाजार निकालांतील टिकून राहणारी स्त्री-पुरुष असमानता एखाद्या देशाच्या प्रत्यक्ष साध्य मानव विकासाला त्याच्या केवळ कच्चे उत्पन्न व सरासरी निकाल सुचवतील त्याहून खाली खेचते. दोन्ही विधाने खोटी मानल्याने काहीच टिकत नाही, जे उत्तरतालिकेच्या कोणत्याही विधानाबाबतच्या मूल्यमापनाशी जुळत नाही.
साधा मानव विकास निर्देशांक (एचडीआय) आरोग्य (आयुर्मान), शिक्षण (शालेय शिक्षण-वर्षे) व राहणीमान (उत्पन्न) यांतील एखाद्या देशाच्या साध्यतेची सरासरी काढतो, पण हे साध्य स्त्रिया व पुरुषांत कसे वाटले गेले आहे याबद्दल तो काहीच सांगत नाही. यूएनडीपीने 2010 पासून एकत्रच प्रकाशित होणाऱ्या दोन साथीदार मापांनी ही उणीव भरून काढली — लिंगाधारित विकास निर्देशांक (जीडीआय), जो त्याच तीन आयामांवर — आरोग्य, शिक्षण, उत्पन्न — स्त्रियांसाठी व पुरुषांसाठी स्वतंत्रपणे एचडीआयची पुनर्रचना करून निकाल स्त्री-पुरुष गुणोत्तर म्हणून मांडतो; आणि लिंग असमानता निर्देशांक (जीआयआय), तीन वेगळ्या आयामांवर उभा असलेला स्वतंत्र संयुक्त निर्देशांक — पुनरुत्पादक आरोग्य, सबलीकरण (महिलांनी व्यापलेल्या संसदीय जागा, माध्यमिक-शिक्षण साध्यता) व श्रम-बाजार सहभाग — जो स्त्री-पुरुष असमानतेची मानव-विकासावरील किंमत थेट, 0 ते 1 या श्रेणीत मोजतो, जिथे 0 म्हणजे पूर्ण समानता.
एमपीएससीचा अर्थव्यवस्था विभाग तपासतो की उमेदवार यूएनडीपीच्या परस्परसंबंधित लिंग-निर्देशांकांना त्यांच्या प्रत्यक्ष घटक-आयामांनुसार वेगळे ओळखू शकतो का, केवळ 'लिंग' व 'विकास निर्देशांक' या शब्दांना एकसारखे वापरण्याजोगे शब्द मानण्याऐवजी. जीडीआय/जीआयआयच्या नेमक्या सूत्रांपलीकडे जाऊन, हा प्रश्न हा सर्वसाधारण मुद्दाही बक्षीस देतो की निकालांतील स्त्री-पुरुष असमानता — केवळ कच्च्या उत्पन्नातील नव्हे — एखाद्या देशाच्या साध्य मानव विकासाला खीळ घालते असे मानले जाते, हेच या निर्देशांकांना मुळात प्रकाशित करण्यामागील धोरणात्मक औचित्य आहे.
- यूएनडीपीचा लिंगाधारित विकास निर्देशांक (जीडीआय) म्हणजे स्त्री एचडीआय व पुरुष एचडीआय यांचे गुणोत्तर, दोन्ही त्याच तीन एचडीआय आयामांवरून — आरोग्य, शिक्षण व आर्थिक साधनसंपत्तीवरील नियंत्रण — पण लिंगनिहाय विभागून काढलेले.
- यूएनडीपीचा लिंग असमानता निर्देशांक (जीआयआय), 2010 च्या मानव विकास अहवालात सुरू झालेला, तीन वेगळ्या आयामांवर उभा आहे — पुनरुत्पादक आरोग्य, सबलीकरण व श्रम-बाजार सहभाग.
- जीडीआय व जीआयआय हे मानव विकास अहवालाच्या लिंग-विकास प्रकरणात एकत्रच प्रकाशित होतात, म्हणूनच परीक्षा-साहित्यात कधी त्यांचे एकत्रित चार-अधिक आयाम एकाच सैल लेबलखाली वर्णिले जातात.
- दोन्ही निर्देशांक अस्तित्वात आहेत कारण एखाद्या देशाच्या एकूण एचडीआय गुणांखाली स्त्रिया व पुरुषांच्या मानव-विकास निकालांतील मोठा अंतर्गत फरक लपून राहू शकतो.
दोन्ही यूएनडीपीचे खरे मापदंड आहेत, पण या प्रश्नातील चार-घटकांची यादी GDI व GII च्या वेगळ्या सूत्रांची सरमिसळ करते.
- 'लिंगाधारित विकास निर्देशांक' या शब्दाला यूएनडीपीच्या प्रत्येक लिंग-आकड्यासाठीचा सर्वसमावेशक लेबल मानणे, त्याऐवजी तो नेमकेपणाने आरोग्य, शिक्षण व उत्पन्नावरील स्त्री-पुरुष एचडीआय गुणोत्तर आहे हे ओळखण्याऐवजी
- जीआयआयचे आयाम (सबलीकरण, श्रम बाजार, पुनरुत्पादक आरोग्य) जीडीआयला जोडणे, किंवा उलट, जेव्हा प्रश्न एखाद्या विशिष्ट निर्देशांकाचे नाव घेतो
- अधिक 'घटक' नमूद केलेला संयुक्त निर्देशांक आपोआप अधिक व्यापक किंवा अधिक बरोबर आहे असे गृहीत धरणे, कोणते आयाम कोणत्या नामांकित निर्देशांकाचे आहेत हे न तपासता
एमपीएससीचा अर्थव्यवस्था विभाग वारंवार एखाद्या यूएनडीपी वा भारत सरकारच्या संयुक्त निर्देशांकाविषयी दोन विधाने जोडून त्यांतील कोणते बरोबर आहे असे विचारतो, आणि यातून 'विकास निर्देशांक' या कल्पनेशी सर्वसाधारण परिचय नव्हे तर कोणते आयाम कोणत्या नामांकित निर्देशांकाचे आहेत याची नेमकी आठवण तपासली जाते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
2010 च्या मानव विकास अहवालात सुरू झालेला यूएनडीपीचा लिंग असमानता निर्देशांक (जीआयआय) कोणत्या तीन आयामांवर उभा आहे ?
- (a)आरोग्य, शिक्षण व उत्पन्न
- (b)पुनरुत्पादक आरोग्य, सबलीकरण व श्रम-बाजार सहभाग
- (c)आयुर्मान, साक्षरता व दरडोई जीडीपी
- (d)पोषण, स्वच्छता व गृहनिर्माण
उत्तर(b) पुनरुत्पादक आरोग्य, सबलीकरण व श्रम-बाजार सहभाग — हे जीआयआयचे तीन आयाम आहेत, लिंगाधारित विकास निर्देशांकाच्या (जीडीआय) आरोग्य-शिक्षण-उत्पन्न या आयामांहून वेगळे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
लिंगाधारित विकास निर्देशांक (जीडीआय) कसा काढला जातो ?
- (a)देशाच्या स्त्री मानव विकास निर्देशांकाचे तिच्या पुरुष मानव विकास निर्देशांकाशी गुणोत्तर
- (b)महिलांनी व्यापलेल्या संसदीय जागांची टक्केवारी
- (c)स्त्री श्रम-सहभाग दराला पुरुष दराने भागून
- (d)उत्पन्नानुसार समायोजित केलेला देशाचा माता मृत्युदर
उत्तर(a) देशाच्या स्त्री मानव विकास निर्देशांकाचे तिच्या पुरुष मानव विकास निर्देशांकाशी गुणोत्तर — दोन्ही आरोग्य, शिक्षण व उत्पन्न या एचडीआयच्या तीन आयामांवरून लिंगनिहाय स्वतंत्रपणे काढलेले.