MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 40 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2), 'विधान ब बरोबर आहे' — हेच भारताच्या जागतिकीकरणोत्तर वृद्धीच्या अनुभवाचे सर्वसाधारणपणे मांडले जाणारे वाचन आहे. ट्रिकल डाऊन थिअरी असे सांगते की जेव्हा अर्थव्यवस्था वाढते — विशेषतः गुंतवणुकीद्वारे व सुरुवातीला व्यवसाय व तुलनेने अधिक सधन घटकांत केंद्रित होणाऱ्या वाढत्या उत्पन्नाद्वारे — तेव्हा त्याचे लाभ अखेरीस रोजगार, वेतन व व्यापक आर्थिक क्रियाकलापांद्वारे गरीब घटकांपर्यंत 'झिरपत' जातील, यासाठी लक्ष्यित पुनर्वितरणाची गरज नाही. विधान ब असे म्हणते की उदारीकरणानंतर, विशेषतः 2005 च्या सुमारास वृद्धी अनेक वर्षे वार्षिक सुमारे 8-9% पर्यंत वेगावली तेव्हापासून, भारताच्या उच्च विकास दराने या झिरपण्याच्या यंत्रणेवरच शंका उपस्थित केली आहे — आणि हे व्यापकपणे नोंदवलेल्या प्रारूपाचे योग्य वर्णन आहे: एकत्रित GDP वृद्धी मजबूत असतानाही, भारतात उत्पन्न व संपत्तीतील असमानता, ठळक नागरी-ग्रामीण दरी, आणि प्रदेश व सामाजिक गटांत वृद्धीच्या लाभांची असमान उपलब्धता सातत्याने दिसत राहिली, आणि संपत्ती-वाढीचा मोठा हिस्सा लोकसंख्येच्या तुलनेने लहान वरच्या थरातच केंद्रित राहिला. मजबूत एकंदर वृद्धी व व्यापक जीवनमानातील असमान सुधारणा यांतील हीच दरी नेमकी तो पुरावा आहे, ज्यामुळे अर्थतज्ज्ञ झिरपण्याच्या लागूतेवर प्रश्न उपस्थित करतात, आणि विधान ब हेच घडल्याचा दावा करते. याउलट, विधान अ याच्या नेमके उलट दावा करते — की ही थिअरी भारताला 'तंतोतंत' लागू होते — हा दावा त्याच पुराव्यांनी समर्थित होत नाही, आणि नेमके यामुळेच केवळ विधान ब बरोबर मानणारा पर्याय (2) हेच उत्तर ठरते, विधान अ लाही श्रेय देणारा पर्याय नव्हे.

• (1)विधान अ बरोबर आहे — विधान अ असा दावा करते की ट्रिकल डाऊन थिअरी जागतिकीकरणानंतर भारतीय अर्थव्यवस्थेला 'तंतोतंत' लागू होते, पण भारताच्या उच्च-वृद्धी वर्षांतही टिकून राहिलेली उत्पन्न-असमानता, व्यापक नागरी-ग्रामीण तफावत, आणि संपत्ती-वाढीचे केंद्रीकरण हेच अर्थतज्ज्ञ स्वच्छ, आपोआप घडणाऱ्या झिरपण-परिणामाविरुद्ध उद्धृत करतात. 'तंतोतंत' हा शब्द या विधानाला विशेषतः भक्कम दावा बनवतो, आणि 1991 नंतरचा भारताचा वृद्धी-अभिलेख असा दावा समर्थित करत नाही.
• (3)दोन्ही विधाने अ व ब बरोबर आहेत — दोन्ही विधाने एकाच अंतर्निहित पुराव्याबद्दल परस्परविरोधी दावे करतात — अ म्हणते थिअरी तंतोतंत लागू होते, ब म्हणते हाच वृद्धी-अनुभव थिअरीवर शंका उपस्थित करतो — त्यामुळे दोन्ही एकाच वेळी बरोबर असू शकत नाहीत. पुरावा विधान ब च्या अधिक सावध, शंका-उपस्थित करणाऱ्या दाव्याला समर्थन देतो, विधान अ च्या आत्मविश्वासपूर्ण समर्थनाला नव्हे, त्यामुळे हा पर्याय विशेषतः चुकीचा आहे कारण तो एका विरोधाभासाच्या दोन्ही बाजू खऱ्या मानण्याचा प्रयत्न करतो.
• (4)दोन्ही विधाने अ व ब चुकीची आहेत — हा पर्याय चूक आहे कारण विधान ब हा एक समर्थनीय, पुराव्याशी सुसंगत दावा आहे — 2005 पासूनच्या भारताच्या उच्च वृद्धीने, टिकून राहिलेली असमानता व वृद्धीच्या लाभांच्या असमान वितरणामुळे, झिरपण-परिणामकारकतेवर खरोखरच प्रश्न उपस्थित केला आहे — त्यामुळे त्याला विधान अ सोबत चूक ठरवता येत नाही.

ट्रिकल डाऊन थिअरी असा युक्तिवाद करते की सुरुवातीला गुंतवणूकदार, व्यवसाय व उच्च-उत्पन्न गटांत केंद्रित असलेली आर्थिक वृद्धी अखेरीस रोजगार, वेतन व विस्तारित आर्थिक क्रियाकलापांद्वारे कमी-उत्पन्न गटांपर्यंत लाभ पसरवेल, यासाठी थेट पुनर्वितरणात्मक हस्तक्षेपाची गरज नाही. 1991 च्या उदारीकरण सुधारणांपासूनचा, आणि विशेषतः 2000 च्या दशकाच्या मध्यापासूनच्या उच्च-वृद्धी वर्षांतील, भारताचा अनुभव या यंत्रणेवर प्रश्न उपस्थित झाल्याचे एक सामान्यपणे उद्धृत केले जाणारे उदाहरण आहे: मजबूत एकंदर GDP वृद्धी लोकसंख्येच्या मोठ्या घटकांतील टिकून राहिलेल्या गरिबीसह, रुंदावत जाणाऱ्या उत्पन्न व संपत्ती असमानतेसह, आणि असमान प्रादेशिक व ग्रामीण-नागरी विकासासह सहअस्तित्वात राहिली, जे सुचवते की वृद्धीने एकट्याने जीवनमानातील व्यापक-आधारित सुधारणेत आपोआप रूपांतर घडवले नाही.

एमपीएससी व यूपीएससी दोन्ही अशा दोन-विधानी, परस्परविरोधी-दाव्याच्या स्वरूपाचा वापर करतात हे तपासण्यासाठी की उमेदवार 'ट्रिकल डाऊन थिअरी' हा केवळ परिचित शब्द ओळखतो की, दोन बरोबर वाटणाऱ्या आर्थिक दाव्यांपैकी कोणता प्रत्यक्षात भारताच्या वृद्धी-अभिलेखाने समर्थित आहे हे ओळखू शकतो. विधान अ च्या आत्मविश्वासपूर्ण शब्दरचनेत ('तंतोतंत लागू होते') आणि विधान ब च्या अधिक मोजक्या, शंका-उपस्थित करणाऱ्या शब्दरचनेत ('प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतो') हाच सापळा आहे — या पात्रता-दर्शक शब्दांकडे दुर्लक्ष करून वाचणारा उमेदवार चुकीच्या विधानाला श्रेय देणारा पर्याय निवडू शकतो.

• ट्रिकल डाऊन थिअरी असे मानते की व्यवसाय व उच्च-उत्पन्न गटांत केंद्रित वृद्धी लक्ष्यित पुनर्वितरणाशिवाय अखेरीस कमी-उत्पन्न गटांना लाभ देईल.
• भारताची GDP वृद्धी 2005 च्या सुमारास लक्षणीयरीत्या वेगावली, 2008 च्या जागतिक वित्तीय संकटापूर्वी अनेक वर्षे सुमारे 8-9% पर्यंत पोहोचली.
• इतकी उच्च वृद्धी असूनही, याच काळात उत्पन्न व संपत्ती असमानता, नागरी-ग्रामीण तफावत, आणि असमान प्रादेशिक विकास टिकून राहिले, जो पुरावा भारतातील सरळसोट झिरपण-परिणामकारकतेविरुद्ध उद्धृत केला जातो.
• आर्थिक संशोधनाच्या मोठ्या भागाचे निष्कर्ष असे आहेत की झिरपण-परिणामांनी एकंदर वृद्धीच्या वेगाच्या तुलनेत भारतातील ग्रामीण गरिबी प्रमाणशीरपणे कमी करण्यात मोठ्या प्रमाणात अपयश आले.
• भारतातील झिरपण-परिणामकारकतेवरील वादविवाद वृद्धी-चालित रणनीतींना पूरक म्हणून लक्ष्यित कल्याणकारी योजना व पुनर्वितरणात्मक उपायांवरील धोरणात्मक चर्चेला थेट खतपाणी घालतो.

• 'तंतोतंत' किंवा 'प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतो' यांसारख्या पात्रता-दर्शक शब्दांकडे दुर्लक्ष करून वाचणे, जे एखाद्या विधानाला भक्कम तथ्यात्मक दाव्यापासून अधिक समर्थनीय, पुराव्याशी सुसंगत दाव्यात बदलतात, किंवा उलट
• सुप्रसिद्ध थिअरीचा (ट्रिकल डाऊन) उल्लेख करणारे विधान केवळ ती थिअरी खरी व व्यापकपणे चर्चिली जाते म्हणून बरोबर असावे असे गृहीत धरणे
• वृद्धी व समन्यायी वितरण आपोआप जोडलेले आहेत असे मानणे, तर भारताचा स्वतःचा अभिलेख या दोहोंना वेगळे करण्यासाठी वापरले जाणारे प्रमाण उदाहरण आहे

एमपीएससीचा पेपर-I अर्थव्यवस्था विभाग एका सुप्रसिद्ध आर्थिक थिअरीबाबत परस्परविरोधी परिणाम असलेली दोन विधाने वारंवार जोडतो आणि कोणते बरोबर आहे हे विचारतो, यातून उमेदवार थिअरीची नावे केवळ ओळखू शकतो की ती थिअरी भारताच्या प्रत्यक्ष अनुभवजन्य अभिलेखाशी जोडू शकतो हे तपासले जाते. ट्रिकल डाऊन थिअरी, तसेच संबंधित वृद्धी-विरुद्ध-समता वादविवाद, आवृत्त्यांगणिक अशाच जोडी-विधान स्वरूपात पुन्हा येण्याची अपेक्षा ठेवावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारताच्या 2005-नंतरच्या वृद्धी-अनुभवाला ट्रिकल डाऊन थिअरीच्या सरळसोट लागूतेविरुद्धचा पुरावा म्हणून खालीलपैकी काय सर्वांत सामान्यपणे उद्धृत केले जाते ?

  • (a)2005 नंतर भारताच्या GDP वृद्धी दरात सातत्यपूर्ण घट
  • (b)उच्च एकंदर वृद्धीसोबतच टिकून राहिलेली उत्पन्न व संपत्ती असमानता
  • (c)भारताच्या परकीय चलन साठ्यात तीव्र घट
  • (d)भारताच्या निर्यात स्पर्धात्मकतेत घट

  उत्तर(b) उच्च एकंदर वृद्धीसोबतच टिकून राहिलेली उत्पन्न व संपत्ती असमानता — मजबूत ठळक GDP वृद्धी व व्यापक जीवनमानातील असमान सुधारणा यांतील हीच दरी भारतातील आपोआप घडणाऱ्या झिरपण-परिणामांविरुद्ध अर्थतज्ज्ञ उद्धृत करत असलेला मध्यवर्ती पुरावा आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ट्रिकल डाऊन थिअरी असे गृहीत धरते की आर्थिक वृद्धीचे लाभ कमी-उत्पन्न गटांपर्यंत प्रामुख्याने कोणत्या यंत्रणेद्वारे पोहोचतील ?

  • (a)श्रीमंतांवरील करावर आधारित थेट रोख हस्तांतरण
  • (b)उच्च-उत्पन्न गटांपासून वृद्धी बाहेरच्या दिशेने पसरत जाताना निर्माण होणारा रोजगार, वेतन व व्यापक आर्थिक क्रियाकलाप
  • (c)अनिवार्य किमान वेतन कायदा
  • (d)राज्यचालित वस्तूंचे सार्वजनिक वितरण

  उत्तर(b) उच्च-उत्पन्न गटांपासून वृद्धी बाहेरच्या दिशेने पसरत जाताना निर्माण होणारा रोजगार, वेतन व व्यापक आर्थिक क्रियाकलाप — ही थिअरी लक्ष्यित पुनर्वितरणाऐवजी याच अप्रत्यक्ष, बाजार-चालित प्रसारावर अवलंबून असते.