MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 41 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — रॉबर्ट मॅकनामारा. मॅकनामारा 1968 ते 1981 या काळात जागतिक बँकेचे अध्यक्ष होते, आणि हा युक्तिवाद त्यांनी शैक्षणिक अर्थतज्ज्ञ म्हणून नव्हे तर याच अधिकृत पदावरून वारंवार व ठामपणे मांडला. त्यांचे सर्वांत गाजलेले विधान सप्टेंबर 1973 मध्ये नैरोबी येथे बँकेच्या गव्हर्नर मंडळासमोर दिलेल्या भाषणात आले, जिथे त्यांनी 1950 व 1960 च्या दशकांतील 'आधी वृद्धी, मग वाटप' या प्रचलित मांडणीला छेद दिला आणि सांगितले की केवळ एकूण राष्ट्रीय उत्पन्नाची वाढ ही विकासाचे योग्य मोजमाप नाही, कारण त्यातून लाभ नेमका कोणाला मिळाला हे कळत नाही. विकसनशील जगाच्या राष्ट्रीय उत्पन्नात त्या दशकांत अभूतपूर्व वाढ होऊनही सर्वांत गरीब लोकसंख्येला त्याचा फारसा फायदा झाला नाही, कारण ती वाढ प्रत्येक देशात उत्पन्नवाटपाच्या बिघडत्या असमानतेसोबत आली — त्यांच्या अंदाजानुसार सर्वांत गरीब 40% लोकसंख्येला एकूण राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या केवळ 10 ते 15% वाटा मिळत होता. 'तळातील 40%' ही मांडणी मॅकनामारा यांच्या 1970 च्या दशकातील बँकेसंबंधी भाषणांत वारंवार आली आणि हाच या प्रश्नाचा गाभा आहे. हे केवळ एक सुटे विधान नव्हते — याच युक्तिवादाच्या आधारे मॅकनामारा यांनी बँकेचे कर्जवाटप प्रतिष्ठेच्या मोठ्या पायाभूत सुविधांकडून ग्रामीण विकास, लहान शेतकऱ्यांची शेती, प्राथमिक शिक्षण व पायाभूत आरोग्यसेवा यांकडे वळवले — यालाच विकासाचा 'मूलभूत गरजा' दृष्टिकोन म्हटले जाते, जो लवकरच 1974 च्या 'रीडिस्ट्रिब्युशन विथ ग्रोथ' या अभ्यासात औपचारिकपणे मांडला गेला. उर्वरित तीन नावे खऱ्या अर्थतज्ज्ञांची असली तरी 1950-60 च्या विकासदशकांबद्दलच्या याच नेमक्या दाव्याचे मूळ त्यांच्यापैकी कोणाकडेही नाही — म्हणून हे विधान मॅकनामारा यांचे 'वाढ म्हणजेच विकास' या मांडणीवरील ठळक टीका म्हणून ओळखल्यानंतर हा प्रश्न केवळ अचूक श्रेयनिश्चितीवर सोडवता येतो.

• (2)रॉबर्ट क्लोवर — रॉबर्ट क्लोवर (पेपरमधील स्पेलिंग 'क्लोवर') हे चलनविषयक व स्थूल-अर्थशास्त्रीय सिद्धांतकार होते, प्रामुख्याने 'दुहेरी निर्णय गृहीतका'साठी (dual decision hypothesis) ओळखले जातात — असमतोल स्थूल-अर्थशास्त्रात मांडलेली ही कल्पना सांगते की किमती पूर्णतः समायोजित न होणाऱ्या जगात एखाद्या कुटुंबाच्या खर्चाच्या योजना त्याला श्रमबाजारात प्रत्यक्ष मिळणाऱ्या उत्पन्नावर बांधील असतात, बाजार-समतोल वेतनावर मिळू शकणाऱ्या संभाव्य उत्पन्नावर नव्हे. हे बाजार पूर्णपणे समतोलात न येण्याचे मॉडेल कसे मांडावे याविषयीचे तांत्रिक योगदान आहे, आणि त्याचा जागतिक बँकेच्या कर्जधोरणाशी, दारिद्र्याच्या आकडेवारीशी किंवा विकसनशील जगाच्या 1950-60 च्या वृद्धीशी काहीही संबंध नाही. क्लोवर यांच्या कामात या विधानाचे मूळ सापडत नाही.
• (3)चार्ल्स् किंडलबर्जर — किंडलबर्जर हे आंतरराष्ट्रीय अर्थतज्ज्ञ व आर्थिक इतिहासकार होते, मार्शल योजनेच्या रचनेशी निकट संबंधित आणि नंतर आर्थिक संकटांवरील व जागतिक अर्थव्यवस्थेतील 'हेजेमोनिक स्थिरता' सिद्धांतावरील कामासाठी प्रसिद्ध. त्यांनी वृद्धी व विकासाबाबत तुलनात्मक, ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून बरेच लेखन केले, पण 1950-60 च्या वृद्धीवरील 'तळातील 40%' ही टीका त्यांची मांडणी नाही — ती मॅकनामारा यांच्या बँक-अध्यक्षपदाच्या काळातील व 'केवळ वृद्धी पुरेशी नाही' या स्पष्ट भूमिकेतून येते. किंडलबर्जर हे नाव याच काळातील खरेखुरे विकास-अर्थशास्त्रज्ञ असल्यानेच येथे भ्रामक ठरते — म्हणूनच श्रेयनिश्चिती गृहीत न धरता तपासावी लागते.
• (4)जिन ड्रेज — जां द्रेझ हे विकास-अर्थतज्ज्ञ असून त्यांची कारकीर्द 1980 च्या दशकापासून घडली, विशेषतः भारतात अमर्त्य सेन यांच्यासोबत भूक, दुष्काळ व हक्कवंचिततेवरील (entitlement failures) कामातून, आणि नंतर अन्नसुरक्षा हक्क व नरेगा यांच्या पुरस्कारातून. त्यांचे संशोधन क्षमता व हक्कवंचिततेभोवती फिरते, 1950-60 च्या दशकांतील एकूण जीएनपी-वृद्धीवरील जागतिक टीकेभोवती नाही, आणि त्यांची सक्रिय कारकीर्द याहून खूप उशिरा सुरू होते — '1950 आणि 1960 चे दशक' हा पूर्ण झालेला ऐतिहासिक काळ म्हणून मांडणारे विधान 1970 च्या दशकातील भाषणाला शोभते, जो मॅकनामारा यांचा काळ आहे, द्रेझ यांचा नव्हे.

दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या दोन दशकांत विकास-अर्थशास्त्र जवळजवळ पूर्णतः एकूण वृद्धीदर वाढवण्याभोवती रचले गेले होते — हॅरॉड-डोमार सारखी प्रतिमाने बचत व गुंतवणुकीलाच बंधनकारक घटक मानत, तर रॉस्टो यांचे 'वृद्धीचे टप्पे' प्रतिमान विकासाला एकाच मार्गावरून जाणारी प्रक्रिया मानत असे, जिथे पुरेसे भांडवल साचल्यास प्रत्येक अर्थव्यवस्था अखेर त्यातून जाईल. वेगवान जीएनपी वृद्धी अखेर सर्वांपर्यंत झिरपेल, हे गृहीतक त्यामागे होते — म्हणजे 'ट्रिकल-डाऊन' अपेक्षा. 1970 च्या दशकाच्या सुरुवातीला हे गृहीतक खुद्द विकास-संस्थांच्या आतूनच आव्हानले जाऊ लागले, आणि मॅकनामारा यांचे नैरोबी भाषण या आव्हानाचे सर्वांत स्पष्ट संस्थात्मक उदाहरण आहे — विकसनशील देशांच्या जीएनपीत एक दशकाहून अधिक काळ खरी वाढ होऊनही उत्पन्नवाटप बिघडत गेल्याने मोठ्या अल्पसंख्येला — त्यांच्या आकड्यानुसार सर्वांत गरीब 40% — त्याचा जवळपास कोणताच फायदा मिळाला नाही. वृद्धी-केंद्री विकास-अर्थशास्त्र आणि त्यानंतरच्या दारिद्र्य-केंद्री, 'मूलभूत गरजा' अर्थशास्त्राला जोडणारा हा बौद्धिक टप्पा आहे.

एमपीएससीचे अर्थशास्त्र विभागाचे प्रश्न वारंवार तपासतात की एखादा विशिष्ट दावा किंवा आकडा त्याच्या प्रत्यक्ष स्रोताशी — व्यक्ती किंवा संस्था — जोडता येतो का, केवळ 'हा एखादा अर्थतज्ज्ञ म्हणाला असेल' असे सर्वसाधारण गृहीतक धरून नव्हे. हा प्रश्न मॅकनामारा यांचे बँक-अध्यक्षपद व त्यांनी घडवलेले दारिद्र्य-केंद्री कर्जधोरणाकडील ठळक वळण माहीत असण्याला बक्षीस देतो — हेच वळण 1970 च्या दशकाच्या अखेरीची जागतिक बँक 1950 च्या दशकातील बँकेपेक्षा इतकी वेगळी का दिसते, हेही स्पष्ट करते: धरणे व महामार्गांऐवजी ग्रामीण रस्ते, लहान शेतकऱ्यांना कर्ज व प्राथमिक आरोग्यसेवेला निधी. एखाद्या उद्धृत विधानातील दशकांचा उल्लेख ('1950 आणि 1960 च्या दशकां'सारखा) हा बोलणारा कोणत्या काळातून मागे वळून पाहत आहे याविषयीचा पुरावा म्हणून ओळखण्याची सवय येथे उपयोगी पडते — त्यावरून सहसा पुढच्या दशकात सक्रिय असलेल्या वक्त्यांपर्यंत शोध आक्रसतो.

• रॉबर्ट मॅकनामारा 1968 ते 1981 या काळात जागतिक बँकेचे अध्यक्ष होते; त्याआधी त्यांनी अमेरिकेचे संरक्षण सचिव म्हणूनही काम केले होते.
• सप्टेंबर 1973 मध्ये बँकेच्या गव्हर्नर मंडळासमोरील नैरोबी भाषणात मॅकनामारा यांनी सांगितले की विकसनशील जगातील जीएनपी वृद्धी सर्वांत गरीब गटांपर्यंत पोहोचलेली नाही — तळातील 40% लोकसंख्येला राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या केवळ 10-15% वाटा मिळत होता.
• मॅकनामारा यांच्या या टीकेमुळे 1970 च्या दशकात जागतिक बँकेचे कर्जवाटप ग्रामीण विकास, लहान शेतकऱ्यांची शेती, प्राथमिक शिक्षण व पायाभूत आरोग्यसेवेकडे वळले — यालाच 'मूलभूत गरजा' दृष्टिकोन म्हटले जाते.
• हॉलिस चेनरी व जागतिक बँकेच्या अर्थतज्ज्ञांशी संबंधित 1974 चा 'रीडिस्ट्रिब्युशन विथ ग्रोथ' हा अभ्यास वृद्धी व समानता एकत्र साधली पाहिजेत, केवळ वृद्धीवर विसंबून राहून चालणार नाही, हा युक्तिवाद औपचारिकपणे मांडतो.
• विकासाच्या याच 1970 च्या दशकातील दारिद्र्य-केंद्री विचारसरणीचा थेट वारसा म्हणजे 1990 मध्ये यूएनडीपीने सुरू केलेला मानव विकास निर्देशांक (एचडीआय), जो केवळ एकूण उत्पन्न-वृद्धीपलीकडे जाऊन कल्याण मोजण्यासाठी घडवला गेला.

• 'क्लोवर' हे अपरिचित नाव वाचून गोंधळणे आणि तो या विधानाशी असंबंधित चलनविषयक सिद्धांतकार आहे हे न ओळखता अंदाजाने उत्तर देणे
• त्या काळातील कोणताही प्रसिद्ध विकास-अर्थतज्ज्ञ हा स्रोत असू शकतो असे गृहीत धरणे, मॅकनामारा यांच्या जागतिक बँक अध्यक्षपदाच्या विशिष्ट संस्थात्मक भूमिकेवर न ठामपणे उभे राहता
• जां द्रेझ यांना चुकीच्या दशकात बसवणे — त्यांचे भारतकेंद्री प्रमुख काम 1980 च्या दशकात सुरू होते, जे 1950-60 च्या दशकांकडे इतिहास म्हणून मागे वळून पाहण्यासाठी खूप उशिराचे आहे
• हा प्रश्न सर्वसाधारण अर्थतज्ज्ञ-ज्ञानाचा मानणे, विशिष्ट व दस्तऐवजीकरण झालेल्या जागतिक बँक भाषणाशी जोडलेल्या श्रेयनिश्चिती-प्रश्नाऐवजी

एमपीएससीचा अर्थशास्त्र विभाग वारंवार एखादा विशिष्ट दावा, आकडा किंवा धोरण-वाक्प्रचार उद्धृत करून तो कोणी मांडला वा सुरू केला असे विचारतो, आणि यातून विषयाची सर्वसाधारण ओळख नव्हे तर नेमकी श्रेयनिश्चिती तपासली जाते. मॅकनामारा, चेनरी, महबूब उल हक, अमर्त्य सेन यांसारखी विकास-अर्थशास्त्रातील नावे वारंवार येतात, कारण त्यांची संस्थात्मक भूमिका (जागतिक बँक अध्यक्षपद, यूएनडीपी) त्यांची विधाने कालनिश्चित व उद्धृत करण्याजोगी बनवते — तथ्य-स्मरण प्रश्नासाठी नेमके हेच लागते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  रॉबर्ट मॅकनामारा यांचे 1973 चे नैरोबी येथील जागतिक बँकेच्या गव्हर्नर मंडळासमोरील भाषण प्रामुख्याने कोणत्या बदलासाठी स्मरणात राहते ?

  • (a)द्विपक्षीय मदतीकडून बहुपक्षीय वित्तपुरवठ्याकडे वळण
  • (b)केवळ वृद्धी-केंद्री दृष्टिकोनाकडून दारिद्र्य-केंद्री 'मूलभूत गरजा' दृष्टिकोनाकडे वळण
  • (c)बँकेचे प्रमुख वृद्धी-मोजमाप जीएनपीऐवजी जीडीपी करणे
  • (d)संरचनात्मक समायोजन कर्जअटींची सुरुवात

  उत्तर(b) केवळ वृद्धी-केंद्री दृष्टिकोनाकडून दारिद्र्य-केंद्री 'मूलभूत गरजा' दृष्टिकोनाकडे वळण — मॅकनामारा यांनी मांडले की अनेक विकसनशील देशांत जीएनपी वृद्धीचा फायदा सर्वांत गरीब 40% लोकसंख्येपर्यंत पोहोचला नाही, आणि याच आधारे त्यांनी बँकेचे कर्जवाटप ग्रामीण विकास, लहान शेतकऱ्यांची शेती, शिक्षण व आरोग्याकडे वळवले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  वृद्धी व समानता एकत्रच साधली पाहिजेत, हा युक्तिवाद औपचारिकपणे मांडणारा 1974 चा अभ्यास 'रीडिस्ट्रिब्युशन विथ ग्रोथ' प्रामुख्याने कोणत्या अर्थतज्ज्ञाशी संबंधित आहे ?

  • (a)हॉलिस चेनरी
  • (b)रॉबर्ट क्लोवर
  • (c)चार्ल्स् किंडलबर्जर
  • (d)डब्ल्यू.डब्ल्यू. रॉस्टो

  उत्तर(a) हॉलिस चेनरी — जागतिक बँकेच्या याच अर्थतज्ज्ञाच्या नावाशी 1974 चा तो अभ्यास जोडला जातो, ज्यात असे मांडले गेले की विकास-रणनीतीने सर्वांत गरीब गटांच्या उत्पन्नाला थेट लक्ष्य केले पाहिजे, केवळ वृद्धी अखेर त्यांच्यापर्यंत पोहोचेल यावर विसंबून न राहता.