भारतातील सरपटणारे प्राणी आणि उभयचर प्राण्यांच्या अत्यंत धोक्यात असलेल्या प्रजाती म्हणून खालीलपैकी कोणता प्राणी घोषित केलेला नाही ?
- (1)घारियल
- (2)बेंगल फ्लोरिकन
- (3)फोर-टोड रिव्हर टेरापीन
- (4)लेदरबॅक कासवे
बरोबर उत्तर पर्याय (2), बेंगल फ्लोरिकन — सरपटणारे प्राणी व उभयचर प्राण्यांच्या अत्यंत धोक्यातील प्रजातींच्या यादीत हे नाव बसत नाही, आणि याचे कारण अगदी साधे आहे: ते मुळात सरपटणारा प्राणी किंवा उभयचर प्राणीच नाही. बेंगल फ्लोरिकन (Houbaropsis bengalensis) हा एक तणमोर पक्षी आहे — जमिनीवर राहणारा मोठा गवताळ प्रदेशातील पक्षी — आणि तो IUCN रेड लिस्टवर खरोखरच अत्यंत धोक्यात (Critically Endangered) असलेली प्रजाती आहे, जगात हजारापेक्षा कमी संख्येने शिल्लक असलेला, त्यांपैकी सुमारे 85% भारतात आढळणारा. पण इथे प्रश्न 'तो अत्यंत धोक्यात आहे का' हे विचारत नाहीये; तो वर्गीकरण-श्रेणी विचारतो आहे. प्रश्न विचारतो 'सरपटणारे प्राणी आणि उभयचर प्राण्यांच्या' अत्यंत धोक्यातील प्रजाती म्हणून कोणता प्राणी 'घोषित केलेला नाही,' आणि बेंगल फ्लोरिकन खरोखर कितीही धोक्यात असला तरी केवळ वर्गीकरण-श्रेणीच्या निकषावर तो हे वर्णन पूर्ण करत नाही, कारण पक्षी हा सरपटणारा किंवा उभयचर प्राणी असू शकत नाही. उरलेले तीन पर्याय सर्व सरपटणारे प्राणी आहेत आणि सर्व स्वतंत्रपणे अत्यंत धोक्यात असलेले म्हणून मान्यताप्राप्त आहेत: घारियल (एक मगरवर्गीय प्राणी) आणि लेदरबॅक कासवे व फोर-टोड रिव्हर टेरापीन (दोन्ही सागरी/नदीय कासवे) हे प्रत्येक प्रश्नाच्या केंद्रस्थानी असलेले वर्गीकरण धारण करतात, आणि नेमके यामुळेच बेंगल फ्लोरिकन हे अपेक्षित उत्तर ठरते.
- (1)घारियल — घारियल (Gavialis gangeticus) हा भारतीय उपखंडात आढळणारा मासे-भक्षक मगरवर्गीय प्राणी आहे, आणि तो सरपटणारा प्राणी असून IUCN रेड लिस्टवर अत्यंत धोक्यात आहे — 1940 च्या दशकापासून नदी-धरणे, वाळू उपसा व मासेमारीच्या दबावामुळे त्याची संख्या सुमारे 98% ने कोसळली आहे, आणि जंगलात केवळ काही शेकडो प्रौढ प्राणी शिल्लक असल्याचा अंदाज आहे. तो प्रश्नाच्या वर्णनातील दोन्ही अटी पूर्ण करतो, त्यामुळे तो उत्तर असू शकत नाही.
- (3)फोर-टोड रिव्हर टेरापीन — फोर-टोड रिव्हर टेरापीन (अधिक औपचारिकरीत्या नॉर्दर्न रिव्हर टेरापीन, Batagur baska) हे भारतात प्रामुख्याने सुंदरबनमध्ये आढळणारे एक मोठे गोड्या पाण्यातील कासव आहे — म्हणजेच सरपटणारा प्राणी — आणि ते IUCN द्वारे अत्यंत धोक्यात असलेले घोषित आहे, त्याच्या मांस व अंड्यांसाठी दशकानुदशके झालेल्या शोषणामुळे आणि घरटे बांधण्याच्या अधिवासाच्या नाशामुळे त्याची जंगलातील संख्या केवळ शंभरच्या आसपास प्रौढ प्राण्यांपर्यंत घसरली आहे. घारियलप्रमाणेच, हा प्राणीही सरपटणारा-आणि-अत्यंत-धोक्यातील या वर्णनात तंतोतंत बसतो, त्यामुळे तो प्रश्नाचे उत्तर नाही.
- (4)लेदरबॅक कासवे — लेदरबॅक कासवे ही सागरी कासवे आहेत — म्हणजेच सरपटणारे प्राणी — जी भारताच्या किनाऱ्यांवर, प्रामुख्याने अंदमान व निकोबार बेटांवर, घरटी बांधतात, आणि वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 च्या अनुसूची I अंतर्गत संरक्षित आहेत. यांच्या अनेक प्रादेशिक उपसंख्येचे, प्रशांत महासागरातील घरटी-लोकसंख्येसह, IUCN द्वारे स्वतंत्रपणे अत्यंत धोक्यात म्हणून मूल्यांकन झाले आहे, जरी संपूर्ण प्रजाती जागतिक पातळीवर 'असुरक्षित' (Vulnerable) या श्रेणीत मूल्यांकित असली तरी; भारतीय संवर्धन व्यवहारात त्यांची गणना देशातील सर्वांत धोक्यातील सागरी सरपटणाऱ्या प्राण्यांत केली जाते. गंभीर धोक्याला सामोरे जाणारा सरपटणारा प्राणी असल्याने, हा पर्यायही प्रश्नाने वर्णिलेल्या वर्गीकरण-श्रेणीत बसतो आणि प्रश्नाला अपेक्षित असलेला अपवाद नाही.
हा प्रश्न संवर्धन-दर्जाच्या प्रश्नाच्या वेशातील एक वर्गीकरण-सापळा आहे: चारपैकी तीन पर्याय — घारियल, फोर-टोड रिव्हर टेरापीन, लेदरबॅक कासवे — हे सरपटणारे प्राणी आहेत आणि सर्व खरोखरच अत्यंत धोक्यात आहेत, तर चौथा, बेंगल फ्लोरिकन, हा अत्यंत धोक्यातील पक्षी आहे. बरोबर उत्तर पूर्णपणे यावर अवलंबून आहे की, पक्षी कितीही धोक्यात असला तरी तो 'सरपटणारे प्राणी आणि उभयचर प्राणी' या मर्यादित यादीत बसू शकत नाही, हे ओळखणे. एका इतर बाबतीत बरोबर धोक्यात असलेल्या पण चुकीच्या वर्गात असलेल्या प्रजातीला अन्यथा जुळणाऱ्या उदाहरणांच्या यादीत लपवणे ही परीक्षकांची एक सामान्य युक्ती आहे, जेणेकरून केवळ 'ही प्रजाती धोक्यात आहे का?' यावरून विचार करणारा, 'ही प्रजाती दिलेल्या श्रेणीत बसते का?' यावरून विचार न करणारा उमेदवार चुकीचा पर्याय निवडतो.
एमपीएससी व यूपीएससी दोन्ही संवर्धन प्रश्नांसाठी भारताच्या ठळक अत्यंत-धोक्यातील प्रजातींच्या यादीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतात, आणि 'यांपैकी कोणता X नाही' हे स्वरूप उमेदवाराला प्रत्येक नाव दिलेला प्राणी नेमका काय आहे हे खरोखर माहीत आहे की तो केवळ कोणत्यातरी धोक्यातील यादीत दिसतो इतकेच माहीत आहे हे तपासण्याचा विश्वासार्ह मार्ग आहे. बेंगल फ्लोरिकन हे भारतातील खरोखर उच्च-प्रोफाइल संवर्धन प्रकरण आहे (तो अनेक संरक्षित गवताळ क्षेत्रांचा आधार आहे), आणि नेमके यामुळेच परीक्षक येथे त्याचा वापर करू शकतात — 'बेंगल फ्लोरिकन, अत्यंत धोक्यात' हे बरोबर आठवणारा उमेदवार, तो प्रत्यक्षात कोणत्या प्रकारचा प्राणी आहे हे थांबून तपासल्याशिवाय, वर्गीकरणातील विसंगतीकडे दुर्लक्ष करून पुढे जाऊ शकतो.
- बेंगल फ्लोरिकन (Houbaropsis bengalensis) हा तणमोर पक्षी आहे — गवताळ प्रदेशातील पक्षी, सरपटणारा किंवा उभयचर प्राणी नाही — आणि तो IUCN नुसार अत्यंत धोक्यात आहे, जगातील एकूण संख्येपैकी सुमारे 85% भारतात आढळते.
- घारियल (Gavialis gangeticus) हा भारतीय उपखंडात आढळणारा मासे-भक्षक मगरवर्गीय सरपटणारा प्राणी आहे, IUCN नुसार अत्यंत धोक्यात, 1940 च्या दशकापासून त्याची संख्या सुमारे 98% ने घसरलेली.
- फोर-टोड रिव्हर टेरापीन / नॉर्दर्न रिव्हर टेरापीन (Batagur baska) हे भारतात प्रामुख्याने सुंदरबनमध्ये आढळणारे मोठे गोड्या पाण्यातील कासव आहे, IUCN नुसार अत्यंत धोक्यात.
- लेदरबॅक कासवे ही भारताच्या किनाऱ्यांवर (विशेषतः अंदमान व निकोबार बेटांवर) घरटी बांधणारी सागरी सरपटणारी कासवे आहेत, वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 च्या अनुसूची I अंतर्गत संरक्षित, आणि यांच्या अनेक प्रादेशिक उपसंख्येचे स्वतंत्रपणे अत्यंत धोक्यात असे मूल्यांकन झाले आहे, जरी जागतिक प्रजाती-पातळीवरील मूल्यांकन 'असुरक्षित' (Vulnerable) असले तरी.
- हा प्रश्न संवर्धन-दर्जासोबतच वर्गीय सदस्यत्वाची ('सरपटणारे प्राणी आणि उभयचर प्राणी') चाचणी घेतो — एखादा प्राणी खरोखर अत्यंत धोक्यात असूनही, तो वेगळ्या वर्गीकरण-वर्गाचा असल्यास, तो बरोबर उत्तर ठरू शकतो.
प्रश्न वर्गीकरण-श्रेणी तपासतो, संवर्धन-स्थिती नव्हे — सरपटणारे व उभयचर प्राण्यांच्या यादीचे उत्तर पक्षी कधीच असू शकत नाही.
- 'यांपैकी कोणता X नाही' प्रकारच्या प्रजाती-प्रश्नाचे उत्तर केवळ संवर्धन-दर्जावरून देणे, प्राणी प्रश्नाने प्रत्यक्ष नमूद केलेल्या वर्गीकरण-वर्गात बसतो की नाही हे न तपासता
- प्रत्येक सुप्रसिद्ध अत्यंत-धोक्यातील भारतीय प्रजाती सरपटणारा प्राणी किंवा सस्तन प्राणीच असावी असे गृहीत धरणे, तर बेंगल फ्लोरिकन व माळढोकसारख्या अनेक प्रजाती पक्षी आहेत
- 'अत्यंत धोक्यात' ही एकच जागतिक-निश्चित उपाधी आहे असे मानणे, तर प्रत्यक्षात एखाद्या प्रजातीचा जागतिक दर्जा व तिच्या विशिष्ट प्रादेशिक किंवा राष्ट्रीय उपसंख्येचा दर्जा यांत IUCN पातळीवर फरक असू शकतो
एमपीएससीचा पेपर-I पर्यावरण विभाग अत्यंत धोक्यातील प्रजातींच्या यादीवर हे 'यातील वेगळे कोण' स्वरूप वारंवार वापरतो, आणि सापळा सातत्याने दर्जा-विसंगती नव्हे तर वर्ग-विसंगती असतो — वगळलेला पर्याय सहसा खरोखरच धोक्यात असतो, फक्त प्रश्नाच्या मूळ शब्दांत नमूद केलेल्या वर्गीकरण-गटाचा सदस्य नसतो. सर्वांत सुरक्षित तयारी म्हणजे भारतातील अत्यंत धोक्यातील प्रजाती एका न-वर्गीकृत यादीऐवजी त्यांच्या वर्गानुसार (सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर प्राणी) क्रमवार लक्षात ठेवणे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारताच्या गवताळ अधिवासांत प्रामुख्याने आढळणारी खालीलपैकी कोणती अत्यंत धोक्यातील पक्षी-प्रजाती आहे ?
- (a)बेंगल फ्लोरिकन
- (b)घारियल
- (c)ऑलिव्ह रिडली कासव
- (d)फोर-टोड रिव्हर टेरापीन
उत्तर(a) बेंगल फ्लोरिकन — हा एक तणमोर पक्षी आहे, ज्याच्या जागतिक संख्येपैकी सुमारे 85% भारताच्या गवताळ अधिवासांत आढळते, आणि जो IUCN नुसार अत्यंत धोक्यात आहे; उरलेले तिन्ही पर्याय सरपटणारे प्राणी आहेत.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
घारियल (Gavialis gangeticus) हा कोणत्या व्यापक वर्गीकरण-वर्गाचा प्राणी आहे ?
- (a)उभयचर प्राणी
- (b)पक्षी
- (c)सरपटणारा प्राणी (मगरवर्गीय)
- (d)सस्तन प्राणी
उत्तर(c) सरपटणारा प्राणी (मगरवर्गीय) — घारियल हा भारतीय उपखंडात आढळणारा मासे-भक्षक मगरवर्गीय प्राणी आहे, IUCN नुसार अत्यंत धोक्यात, आणि त्याच्या लांब, अरुंद थुंकीमुळे खऱ्या मगरींपेक्षा वेगळा ओळखला जातो.