MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 31 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2), 'a – iv, b – iii, c – i, d – ii,' प्रत्येक प्रदूषकाला पर्यावरणशास्त्रात त्याच्यामुळे प्रत्यक्षात ओळखल्या जाणाऱ्या परिणामाशी जोडतो. पाण्यातील फॉस्फेट खते (a) अन्नतिरेक/सुपोषणाला (iv) कारणीभूत ठरतात — शेतजमिनीतून वाहत येणारे फॉस्फेट हे जलीय वनस्पती व शेवाळासाठी मर्यादित पोषकद्रव्य असते, त्यामुळे त्याचा अतिरेक शेवाळाची स्फोटक वाढ घडवतो, आणि हे शेवाळ नंतर मरून कुजू लागले की कुजण्याची प्रक्रिया विरघळलेला ऑक्सिजन खर्ची घालते, ज्यामुळे जलाशय प्रभावीपणे मृतवत होऊ शकतो. हवेतील मिथेन (b) जागतिक तापमान वाढीला (iii) कारणीभूत ठरते — मिथेन हा एक प्रभावी हरितगृह वायू आहे, रेणूगणिक कार्बन डायऑक्साइडपेक्षा 20 वर्षांच्या कालावधीत उष्णता रोखण्यात कितीतरी अधिक प्रभावी, आणि तो पाणथळ जागा, भातशेती, पशुपचन व कचराभूमी अशा स्रोतांतून मुक्त होतो, आणि मानवनिर्मित हवामान बदलाला कारणीभूत ठरणाऱ्या प्रमुख बिगर-CO2 घटकांपैकी एक आहे. पाण्यातील कृत्रिम अपमार्जके (c) पाण्याची जैवरासायनिक ऑक्सीजनची पातळी वाढवतात (i) — अपमार्जके (व इतर सेंद्रिय प्रदूषके) पाण्यातील सूक्ष्मजीवांना अन्न पुरवतात, आणि हे सूक्ष्मजीव त्या प्रदूषकाचे विघटन करण्यासाठी वाढतात तसे ते विरघळलेला ऑक्सिजन खर्ची घालतात, त्यामुळे वाढती जैवरासायनिक ऑक्सीजन मागणी (BOD) हे नेमके याच ऑक्सिजन-क्षय पावणाऱ्या सेंद्रिय प्रदूषण भारासाठीचे प्रमाण प्रयोगशाळा मापन आहे. हवेतील नायट्रोजन ऑक्साईड (d) आम्ल पर्जन्याला (ii) कारणीभूत ठरतात — प्रामुख्याने वाहनांच्या धुरातून व ज्वलनातून मुक्त होणारे NOx वातावरणातील आर्द्रतेशी विक्रिया करून नायट्रिक आम्ल तयार करते, जे त्याच ज्वलन-स्रोतांतून येणाऱ्या सल्फर-डायऑक्साइड-जन्य सल्फ्युरिक आम्लासोबत आम्ल पर्जन्याच्या रूपात कोसळते. या चारही प्रदूषक-परिणाम जोड्या पर्यावरण रसायनशास्त्रातील प्रमाणित, स्वतंत्रपणे पडताळता येण्याजोग्या तथ्ये आहेत, आणि हा प्रश्न फक्त उमेदवाराने चारही एकाच वेळी बरोबर लक्षात ठेवाव्यात, आणि केवळ नावसाम्यामुळे एखाद्या प्रदूषकाला चुकीच्या परिणामाशी न जोडावे, इतकेच अपेक्षित ठेवतो.

• (1)a – ii, b – i, c – iv, d – iii — यातील प्रत्येक जोडणी चुकीची आहे. यात आम्ल पर्जन्य फॉस्फेट खतांना दिले आहे (तो परिणाम नायट्रोजन ऑक्साईडचा आहे), वाढती जैवरासायनिक ऑक्सीजन पातळी मिथेनला दिली आहे (तो परिणाम कृत्रिम अपमार्जकांचा आहे), अन्नतिरेक/सुपोषण कृत्रिम अपमार्जकांना दिले आहे (तो परिणाम फॉस्फेट खतांचा आहे), आणि जागतिक तापमान वाढ नायट्रोजन ऑक्साईडला दिली आहे (तो परिणाम मिथेनचा आहे). हा पर्याय बरोबर संचाची विस्कळीत फेरमांडणी आहे असे मानणे योग्य ठरते.
• (3)a – iii, b – ii, c – iv, d – i — हा पर्यायही चारही जोडण्या विस्कळीत करतो: यात जागतिक तापमान वाढ फॉस्फेट खतांना दिली आहे (हा मिथेनचा प्रत्यक्ष परिणाम आहे), आम्ल पर्जन्य मिथेनला दिले आहे (हा नायट्रोजन ऑक्साईडचा प्रत्यक्ष परिणाम आहे), अन्नतिरेक/सुपोषण कृत्रिम अपमार्जकांना दिले आहे (हा फॉस्फेट खतांचा प्रत्यक्ष परिणाम आहे), आणि वाढती जैवरासायनिक ऑक्सीजन पातळी नायट्रोजन ऑक्साईडला दिली आहे (हा कृत्रिम अपमार्जकांचा प्रत्यक्ष परिणाम आहे). यांपैकी एकही जोडणी अंतर्निहित रसायनशास्त्राच्या पडताळणीत टिकत नाही.
• (4)a – i, b – iii, c – ii, d – iv — यात मिथेन-जागतिक तापमान वाढ (b-iii) ही जोडणी बरोबर आहे, पण उर्वरित तीन चुकीच्या आहेत: यात वाढती जैवरासायनिक ऑक्सीजन पातळी फॉस्फेट खतांना दिली आहे (हा कृत्रिम अपमार्जकांचा परिणाम आहे), आम्ल पर्जन्य कृत्रिम अपमार्जकांना दिले आहे (हा नायट्रोजन ऑक्साईडचा परिणाम आहे), आणि अन्नतिरेक/सुपोषण नायट्रोजन ऑक्साईडला दिले आहे (हा फॉस्फेट खतांचा परिणाम आहे). चार जोडण्यांपैकी एक बरोबर असणे हेच हा पर्याय मिथेनबाबत खात्री असलेल्या पण उर्वरित तिघांबाबत खात्री नसलेल्या उमेदवारासाठी विश्वासार्ह भ्रामक पर्याय बनवते.

पर्यावरणशास्त्रीय प्रश्नांत वारंवार येणाऱ्या चार ठरावीक प्रदूषक-परिणाम जोड्या आहेत: फॉस्फेटसारखी पोषकद्रव्य-प्रदूषके अन्नतिरेक/सुपोषणाला चालना देतात (शेवाळाची अतिवृद्धी, त्यानंतर ऑक्सिजन-क्षय पावणारे विघटन); कृत्रिम अपमार्जकांसारखी सेंद्रिय प्रदूषके जैवरासायनिक ऑक्सीजन मागणी (BOD) वाढवतात, म्हणजे सूक्ष्मजीव प्रदूषकाचे विघटन करताना जो ऑक्सिजन खर्ची घालतात तो मोजमाप; मिथेनसारखे प्रभावी हरितगृह वायू जागतिक तापमान वाढीला चालना देतात; आणि नायट्रोजन ऑक्साईडसारखे ज्वलनजन्य वायू (सल्फर ऑक्साईडसोबत) आम्ल पर्जन्य निर्माण करतात. यांतील फरक ओळखण्यासाठी प्रदूषक 'थेट काय करतो' (पोषकद्रव्य भर घालतो, ऑक्सिडायझेबल सेंद्रिय भार भर घालतो, उष्णता रोखतो, किंवा आम्ल तयार करतो) हे त्या-त्या प्रक्रियेतून निर्माण होणाऱ्या पुढील पर्यावरणीय परिणामापासून वेगळे ओळखावे लागते.

एमपीएससी व यूपीएससी दोन्ही हा तथ्यसंच मोठ्या प्रमाणावर तपासतात, कारण पर्यावरणीय प्रदूषण हा एक संक्षिप्त, उच्च-गुणदायी विषय आहे जो ढोबळ ओळखीपेक्षा नेमक्या जोडणीला पारितोषिक देतो — 'अपमार्जके पाण्यासाठी वाईट आहेत' इतकेच माहीत असलेला पण ते नेमके जैवरासायनिक ऑक्सीजन पातळी वाढवतात (अन्नतिरेक/सुपोषण नव्हे, जो पोषकद्रव्य-चालित परिणाम आहे) हे सांगू न शकणारा उमेदवार नेमका इथेच पकडला जातो. परीक्षक बनवत असलेला सापळा जवळपास नेहमीच खऱ्या जोड्यांची फेरमांडणी असतो, या प्रश्नाच्या चारपैकी तीन पर्यायांप्रमाणे, काल्पनिक प्रदूषक किंवा परिणाम नाही, कारण काल्पनिक संज्ञा वगळणे फार सोपे ठरले असते.

• जलाशयात फॉस्फेट खतांचे वाहणे अन्नतिरेक/सुपोषण घडवते — शेवाळाची अतिवृद्धी आणि नंतर ते मरताना होणारे ऑक्सिजन-क्षय पावणारे विघटन.
• मिथेन हा एक प्रभावी हरितगृह वायू व जागतिक तापमान वाढीचा प्रमुख घटक आहे, जो पाणथळ जागा, भातशेती, पशुधन व कचराभूमींतून मुक्त होतो.
• पाण्यातील कृत्रिम अपमार्जके (व इतर सेंद्रिय प्रदूषके) जैवरासायनिक ऑक्सीजनची पातळी वाढवतात, कारण सूक्ष्मजीव त्यांचे चयापचय करताना विरघळलेला ऑक्सिजन खर्ची घालतात.
• ज्वलन व वाहनांच्या धुरातून येणारे नायट्रोजन ऑक्साईड वातावरणीय आर्द्रतेशी विक्रिया करून नायट्रिक आम्ल तयार करतात, सल्फर-डायऑक्साइड-जन्य सल्फ्युरिक आम्लासोबत आम्ल पर्जन्याला हातभार लावतात.
• जैवरासायनिक ऑक्सीजन पातळी व अन्नतिरेक/सुपोषण संबंधित पण वेगळे आहेत — जैवरासायनिक ऑक्सीजन पातळी सेंद्रिय प्रदूषकाच्या थेट विघटनातून येणारी ऑक्सिजन मागणी मोजते, तर अन्नतिरेक/सुपोषण हा फॉस्फेट व नायट्रेटसारख्या अतिरिक्त पोषकद्रव्यांमुळे विशेषतः चालना मिळणारा व्यापक पर्यावरणीय साखळी परिणाम आहे.

• अन्नतिरेक/सुपोषण (पोषकद्रव्य-चालित पर्यावरणीय साखळी परिणाम) आणि वाढती जैवरासायनिक ऑक्सीजन पातळी (सेंद्रिय प्रदूषक विघटनातून खर्ची पडणाऱ्या ऑक्सिजनचे थेट मापन) यांची गल्लत करणे — दोन्ही पाणी व ऑक्सिजनशी संबंधित असले तरी त्यांची कारणसाखळी वेगळी आहे
• कोणताही जल-प्रदूषक आपोआप अन्नतिरेक/सुपोषण घडवतो असे गृहीत धरणे, तो विशेषतः पोषकद्रव्य (फॉस्फेटसारखा) आहे की सेंद्रिय भार (अपमार्जकांसारखा) आहे हे न तपासता
• आम्ल पर्जन्य व जागतिक तापमान वाढ यांना परस्परबदलणीय 'हवा प्रदूषण' परिणाम मानणे, तर ते वेगवेगळ्या प्रदूषक-वर्गांमुळे (NOx/SO2 सारखे आम्लीय वायू विरुद्ध मिथेन/CO2 सारखे हरितगृह वायू) घडतात

एमपीएससीचा पेपर-I पर्यावरण विभाग एकाच वेळी चार किंवा त्याहून अधिक जोड्यांवर प्रदूषक-परिणाम जोडणीची चाचणी वारंवार घेतो, कारण अनेक जोडण्या एकाच वेळी बरोबर लक्षात ठेवणे हेच केवळ पृष्ठवर्ती परिचय असलेल्या उमेदवारापासून खरोखर तयार उमेदवाराला वेगळे करते. हाच चार-प्रदूषकांचा संच, किंवा सल्फर डायऑक्साइड, कार्बन मोनोऑक्साइड किंवा नायट्रेट यांचा समावेश असलेला जवळचा प्रकार, जोडी-प्रश्न स्वरूपात आवृत्त्यांगणिक पुन्हा येण्याची अपेक्षा ठेवावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  वातावरणात सोडल्यास खालीलपैकी कोणता प्रदूषक प्रामुख्याने आम्ल पर्जन्यासाठी जबाबदार असतो ?

  • (a)मिथेन
  • (b)नायट्रोजन ऑक्साईड
  • (c)फॉस्फेट
  • (d)कृत्रिम अपमार्जके

  उत्तर(b) नायट्रोजन ऑक्साईड — प्रामुख्याने ज्वलन व वाहनांच्या धुरातून मुक्त होणारे नायट्रोजन ऑक्साईड वातावरणीय आर्द्रतेशी विक्रिया करून नायट्रिक आम्ल तयार करतात, सल्फर-डायऑक्साइड-जन्य सल्फ्युरिक आम्लासोबत आम्ल पर्जन्याला हातभार लावतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जलाशयात वाढती जैवरासायनिक ऑक्सीजन पातळी सर्वांत थेटपणे कशाचे निदर्शक असते ?

  • (a)शेवाळाच्या अतिवृद्धीला कारणीभूत ठरणारी अतिरिक्त विरघळलेली पोषकद्रव्ये
  • (b)सूक्ष्मजीवांकडून विघटित होत असलेला वाढता सेंद्रिय प्रदूषक भार, ज्यात विरघळलेला ऑक्सिजन खर्ची पडतो
  • (c)वातावरणातील वाढती मिथेन संहती
  • (d)जलाशयावर आम्ल वर्षावाची निर्मिती

  उत्तर(b) सूक्ष्मजीवांकडून विघटित होत असलेला वाढता सेंद्रिय प्रदूषक भार, ज्यात विरघळलेला ऑक्सिजन खर्ची पडतो — जैवरासायनिक ऑक्सीजन पातळी विशेषतः कृत्रिम अपमार्जकांसारख्या सेंद्रिय प्रदूषकांचे चयापचय करताना सूक्ष्मजीव खर्ची घालणारा ऑक्सिजन मोजते, फॉस्फेटसारख्या पोषकद्रव्यांमुळे घडणाऱ्या अन्नतिरेक/सुपोषणापेक्षा वेगळे.