MPSC 2025 पूर्व परीक्षा प्रश्न 33: जीवशास्त्रज्ञांनी जैवविविधतेला धोका निर्माण करणाऱ्या

MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 33 / 100

महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित संयुक्त (पूर्व) परीक्षा - २०२५, दिनांक ९ नोव्हेंबर, २०२५. आयोगाच्या स्वतःच्या प्रश्नपुस्तिकेतून (संच A) घेतलेला मजकूर; उत्तर आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेनुसार.

जीवशास्त्रज्ञांनी जैवविविधतेला धोका निर्माण करणाऱ्या घटकांबाबत पुढीलपैकी कोणता संक्षिप्त शब्द प्रयोग केला ?

(1)EIA
(2)IUCN
(3)EPA
(4)HIPPO

उत्तर

(4)

का

बरोबर उत्तर पर्याय (4), HIPPO — जैवविविधतेला निर्माण होणाऱ्या प्रमुख धोक्यांचा सारांश देण्यासाठी जीवशास्त्रज्ञ प्रत्यक्षात हाच संक्षिप्त शब्द वापरतात. जीवशास्त्रज्ञ ई. ओ. विल्सन यांनी लोकप्रिय केलेला HIPPO म्हणजे — Habitat destruction (अधिवासाचा नाश — नैसर्गिक अधिवासाचे नुकसान व विखंडन), Invasive species (आक्रमक प्रजाती — मूळ प्रजातींशी स्पर्धा करणाऱ्या किंवा त्यांची शिकार करणाऱ्या परकीय जीवजाती), Pollution (प्रदूषण — हवा, पाणी व मातीचे दूषितीकरण, ज्यामुळे परिसंस्था बिघडते), Population (लोकसंख्या — मानवी लोकसंख्येची वाढ, जी जमीन, अन्न व संसाधनांची मागणी वाढवते), आणि Overharvesting (अतिशोषण — शिकार, मासेमारी व वृक्षतोडीद्वारे प्रजातींचे त्यांच्या संख्येला टिकवता येण्यापलीकडे शोषण). विल्सन यांनी हे पाच घटक एकंदर महत्त्वाच्या उतरत्या क्रमाने मांडले, आणि अधिवासाचा नाश हा जगभरातील जैवविविधता ऱ्हासाचा सर्वांत मोठा एकल घटक मानला. इतर तीन पर्यायांच्या विपरीत, HIPPO हे कोणत्याही संस्थेचे किंवा नियामक प्रक्रियेचे नाव नाही — तो विशेषतः धोक्यांच्या श्रेणी यादीबद्ध करण्यासाठी बांधलेला स्मरणसाहाय्यक शब्द आहे, आणि प्रश्नाला नेमके हेच अपेक्षित आहे.

इतर पर्याय का चुकीचे आहेत

(1)EIA — EIA म्हणजे Environmental Impact Assessment (पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन), प्रस्तावित प्रकल्पाला मान्यता देण्यापूर्वी त्याचे संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम तपासण्यासाठी वापरले जाणारे एक नियामक साधन आहे. हे एक नियोजन व मंजुरी-प्रक्रियेचे साधन आहे, जैवविविधतेला धोका निर्माण करणाऱ्या घटकांची यादी करणारा स्मरणसाहाय्यक शब्द नाही, त्यामुळे तो प्रश्नाला अपेक्षित उत्तर देत नाही.
(2)IUCN — IUCN म्हणजे International Union for Conservation of Nature (आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघ), जी प्रजातींच्या संवर्धन-दर्जाचे मूल्यांकन करून तो आपल्या रेड लिस्टद्वारे प्रकाशित करणारी जागतिक संस्था आहे. हे एका संस्थेचे नाव आहे, जैवविविधतेला धोका निर्माण करणाऱ्या घटकांचे वर्णन करणारा संक्षिप्त शब्द नाही, त्यामुळे तो संवर्धनशास्त्राशी घनिष्ठपणे संबंधित असूनही प्रश्नाच्या वर्णनात बसत नाही.
(3)EPA — EPA सामान्यतः Environmental Protection Agency (पर्यावरण संरक्षण संस्था) या अर्थाने वापरले जाते (किंवा भारतीय संदर्भात पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 यासाठी) — प्रदूषण नियंत्रण व पर्यावरण रक्षणासाठीची एक नियामक संस्था किंवा कायदा. EIA प्रमाणेच, हेही एक शासन-यंत्रणा दर्शवते, जैवविविधता-धोक्यांच्या श्रेणींची यादी नव्हे, त्यामुळे तो प्रश्नाला अपेक्षित उत्तराशी जुळत नाही.

संकल्पना

HIPPO हा जीवशास्त्रज्ञ ई. ओ. विल्सन यांनी जैवविविधता-ऱ्हासाच्या प्रमुख कारकांना क्रमवार लावण्यासाठी तयार केलेला स्मरणसाहाय्यक शब्द आहे: अधिवासाचा नाश (Habitat destruction), आक्रमक प्रजाती (Invasive species), प्रदूषण (Pollution), लोकसंख्या (Population — मानवी लोकसंख्या वाढ), आणि अतिशोषण (Overharvesting), विल्सन यांच्या उतरत्या महत्त्वक्रमाने मांडलेले. हा शब्द जाणीवपूर्वक लक्षात राहण्याजोगा बनवला आहे आणि एका शब्दात हे सांगतो की, आक्रमक प्रजाती, प्रदूषण, मानवी लोकसंख्येचा दबाव व अतिशोषण यांच्यापेक्षा अधिवासाचा नाश हा जगभरातील प्रजातींच्या अस्तित्वाला सर्वांत मोठा धोका आहे.

एमपीएससी व यूपीएससी दोन्ही संक्षिप्त-शब्दांवर आधारित जीवशास्त्र प्रश्न पसंत करतात, कारण त्यातून एका संपूर्ण संकल्पनात्मक यादीचे एका तपासण्याजोग्या शब्दात संकलन होते, आणि इथले भ्रामक पर्याय नेमके यासाठी निवडले आहेत की ते खरोखरच महत्त्वाचे, सुप्रसिद्ध पर्यावरणीय संक्षिप्त शब्द आहेत (EIA, IUCN, EPA) जे उमेदवार 'जैवविविधता' किंवा 'पर्यावरण' या शब्दाशी सहजस्फूर्तपणे जोडू शकतो, जरी त्यांपैकी कोणताही धोक्यांच्या श्रेणींचा संच दर्शवत नसला तरी. हा सापळा धोक्यांचा स्मरणसाहाय्यक शब्द, एक नियामक प्रक्रिया, एक मूल्यांकन करणारी संस्था आणि एक संरक्षक कायदा — या तीन अगदी वेगळ्या गोष्टी, ज्या सर्व एकाच व्यापक विषयक्षेत्रात वावरतात — यांच्यात फरक करू शकणाऱ्या उमेदवाराला पारितोषिक देतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

HIPPO = Habitat destruction (अधिवासाचा नाश), Invasive species (आक्रमक प्रजाती), Pollution (प्रदूषण), Population (लोकसंख्या), Overharvesting (अतिशोषण) — जैवविविधतेला निर्माण होणाऱ्या प्रमुख धोक्यांसाठीचा स्मरणसाहाय्यक शब्द, ई. ओ. विल्सन यांनी लोकप्रिय केलेला.
विल्सन यांनी HIPPO मधील पाचही घटक एकंदर महत्त्वाच्या उतरत्या क्रमाने मांडले, अधिवासाचा नाश हा जैवविविधता-ऱ्हासाचा सर्वांत मोठा एकल घटक मानला.
EIA (Environmental Impact Assessment / पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन) ही मंजुरीपूर्वी प्रकल्पाच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करणारी नियामक प्रक्रिया आहे, धोक्यांचा स्मरणसाहाय्यक शब्द नाही.
IUCN (International Union for Conservation of Nature) ही धोक्यातील प्रजातींची जागतिक रेड लिस्ट सांभाळणारी संस्था आहे, धोक्यांच्या श्रेणींसाठीचा संक्षिप्त शब्द नाही.
EPA सामान्यतः पर्यावरण संरक्षण संस्थेला (किंवा भारतात पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 ला) सूचित करते — एक नियामक संस्था किंवा कायदा, जैवविविधता-धोक्यांची यादी नव्हे.

HIPPO — जैवविविधतेच्या धोक्यांसाठी ई. ओ. विल्सन यांचे स्मरणसूत्र, महत्त्वानुसार क्रमवारीत

H→अधिवासाचा नाश — सर्वांत मोठा एकल कारक

I→आक्रमक प्रजाती

P→प्रदूषण

P→लोकसंख्या (मानवी वाढ)

O→अतिशोषण

EIA, IUCN व EPA हेही खरे संक्षिप्त शब्द आहेत — पण ते एक प्रक्रिया, एक संस्था व एक कायदा दर्शवतात, धोक्यांची यादी नव्हे.

पुढील अभ्यास

HIPPO मधील प्रत्येक घटक सखोलपणे — अधिवास-विखंडन, भारतातील उल्लेखनीय आक्रमक प्रजाती, प्रमुख प्रदूषक-वर्ग, लोकसंख्या-चालित भूवापर बदल, व अतिशोषणाची उदाहरणेभारताचा पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, 1986 आणि प्रदूषण नियंत्रणासाठी छत्र-कायदा म्हणून त्याची भूमिकाभारतातील पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन प्रक्रिया — अधिसूचना वर्षे, समाविष्ट प्रकल्प-श्रेणी, सार्वजनिक सुनावणीच्या अटीIUCN रेड लिस्टच्या श्रेणी आणि प्रजाती त्यांच्यादरम्यान कशा हलतातइतर जैवविविधता-धोका चौकटी — उदा. हवामान बदल हा कधीकधी HIPPO मध्ये सहावा घटक म्हणून जोडला जाणारा उदयोन्मुख घटक, HIPPO+C असे नामांतर

नेहमीचे सापळे

धोक्यांच्या श्रेणी सूचित करणारा स्मरणसाहाय्यक शब्द (HIPPO) आणि याच व्यापक संवर्धन-क्षेत्रात कार्यरत संस्थांचे (IUCN) किंवा नियामक साधनांचे (EIA, EPA) संक्षिप्त शब्द यांची गल्लत करणे
'धोके सांगा' या प्रश्नाला कोणताही सुप्रसिद्ध पर्यावरणीय संक्षिप्त शब्द योग्य उत्तर मानणे, तो प्रत्यक्षात कशाचे प्रतिनिधित्व करतो हे न तपासता
HIPPO ची अक्षरे विल्सन यांच्या मूल्यांकित महत्त्वक्रमानुसार मांडलेली आहेत हे विसरणे, वर्णानुक्रमे किंवा यादृच्छिकपणे नाही

एमपीएससीचा पेपर-I पर्यावरण विभाग इथल्यासारखे एकल-स्मरण संक्षिप्त-शब्द प्रश्न पसंत करतो, सामान्यतः खरा स्मरणसाहाय्यक शब्द काल्पनिक संज्ञांऐवजी खऱ्या, जवळून संबंधित पर्यावरणीय-प्रशासन संक्षिप्त शब्दांतील भ्रामक पर्यायांसोबत जोडून. HIPPO पुन्हा येण्याची अपेक्षा ठेवावी — एकतर संक्षिप्त शब्दाचे थेट स्मरण म्हणून किंवा त्याच्या पाच अक्षरांपैकी एकाचा योग्य विस्तार विचारणारा प्रश्न म्हणून.