MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 30 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3), 'a – ii, b – iv, c – i, d – iii,' प्रत्येक महासागराला त्यात प्रत्यक्ष आढळणाऱ्या सर्वांत खोल गर्तेशी जोडतो. प्रशांत महासागर (a) मरियाना गर्तेशी (ii) जोडला जातो — ग्वामजवळ पश्चिम प्रशांतमध्ये असलेल्या मरियाना गर्तेत चॅलेंजर डीप आहे, जो पृथ्वीवरील कोणत्याही महासागरातील ज्ञात सर्वांत खोल बिंदू आहे, सुमारे 10,900-11,000 मीटर खोल. अटलांटिक महासागर (b) प्युर्टो रिको गर्तेशी (iv) जोडला जातो — प्युर्टो रिको बेटाच्या उत्तरेला असलेली ही गर्ता अटलांटिकचा सर्वांत खोल बिंदू (ब्राउन्सन/मिल्वॉकी डीप) सुमारे 8,300-8,400 मीटर खोलीवर सामावते. हिंदी महासागर (c) जावा गर्तेशी (i), ज्याला सुंदा गर्ता असेही म्हणतात, जोडला जातो — जावा व सुमात्राच्या दक्षिण किनाऱ्यालगत, जिथे इंडो-ऑस्ट्रेलियन पट्टिका सुंदा पट्टिकेखाली सरकते, तिथे धावणारी ही गर्ता हिंदी महासागराचे सर्वांत खोल भूवैशिष्ट्य आहे, सुमारे 7,200-7,450 मीटरपर्यंत पोहोचणारी. आर्क्टिक महासागर (d) युरेशियन गर्तेशी (iii) जोडला जातो — आर्क्टिकमधील सर्वांत खोल पाणी युरेशियन द्रोणीत आहे, ज्याचा ज्ञात सर्वांत खोल बिंदू (मोलॉय डीप, ग्रीनलँड व स्वालबार्ड यांच्यामधील फ्राम सामुद्रधुनीत) सुमारे 5,500 मीटरपर्यंत पोहोचतो — या चार 'सर्वांत खोल बिंदूं'पैकी हा सर्वांत उथळ आहे, जे आर्क्टिक हा एकंदर जगातील सर्वांत उथळ महासागर असल्याशी सुसंगत आहे. प्रत्येक जोडणी एकाच अंतर्निहित तर्काचे पालन करते: प्रत्येक प्रमुख महासागराचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण खोल गर्ता किंवा द्रोणी असते, जिचा उपयोग भूगोल प्रश्नांत त्याची ओळख म्हणून केला जातो, आणि हा प्रश्न फक्त उमेदवाराने या चारही एकाच वेळी बरोबर लक्षात ठेवाव्यात इतकेच विचारतो.

• (1)a – iv, b – iii, c – ii, d – i — यातील प्रत्येक जोडणी चुकीची आहे. यात प्युर्टो रिको गर्ता प्रशांत महासागराला दिली आहे (ती प्रत्यक्षात अटलांटिकची आहे), युरेशियन गर्ता अटलांटिकला दिली आहे (ती आर्क्टिकची आहे), मरियाना गर्ता हिंदी महासागराला दिली आहे (ती प्रशांतची आहे), आणि जावा गर्ता आर्क्टिकला दिली आहे (ती हिंदी महासागराची आहे). हा पर्याय एखाद्या अंशतः बरोबर उत्तरापेक्षा बरोबर संचाची जवळपास संपूर्ण फेरजुळणीच आहे असे मानणे योग्य ठरते.
• (2)a – i, b – ii, c – iii, d – iv — हा पर्याय महासागरांना गर्तांशी त्यांच्या प्रत्यक्ष भूगोलानुसार नव्हे, तर यादीत ज्या क्रमाने दिल्या आहेत त्याच सरळ क्रमाने (a-i, b-ii, c-iii, d-iv) जोडतो, आणि त्यामुळे प्रत्येक जोडणी चुकीची ठरते: जावा गर्ता हिंदी महासागराची आहे, प्रशांताची नव्हे; मरियाना गर्ता प्रशांताची आहे, अटलांटिकची नव्हे; युरेशियन गर्ता आर्क्टिकची आहे, हिंदी महासागराची नव्हे; आणि प्युर्टो रिको गर्ता अटलांटिकची आहे, आर्क्टिकची नव्हे. घाईत असलेला उमेदवार नेमक्या याच सरळ-क्रमाच्या पर्यायाकडे ओढला जाऊ शकतो, कारण तो नीटनेटका दिसतो, बरोबर असल्यामुळे नव्हे.
• (4)a – ii, b – iii, c – iv, d – i — यात प्रशांत-मरियाना ही जोडणी बरोबर आहे, पण उरलेल्या तीन चुकीच्या आहेत: यात युरेशियन गर्ता अटलांटिकला दिली आहे (ती आर्क्टिकची आहे), प्युर्टो रिको गर्ता हिंदी महासागराला दिली आहे (ती अटलांटिकची आहे), आणि जावा गर्ता आर्क्टिकला दिली आहे (ती हिंदी महासागराची आहे). चार जोडण्यांपैकी एक बरोबर असणे हेच या पर्यायाला विश्वासार्ह भ्रामक पर्याय बनवते — मरियाना-प्रशांतबाबत खात्री असलेला पण इतर तिघांबाबत साशंक उमेदवार उर्वरित विसंगती लक्षात न घेता इथे थांबू शकतो.

जगातील प्रत्येक प्रमुख महासागराची स्वतःची वैशिष्ट्यपूर्ण सर्वांत खोल गर्ता किंवा द्रोणी आहे: प्रशांताची मरियाना गर्ता (चॅलेंजर डीप, सुमारे 10,900-11,000 मी., पृथ्वीवरील सर्वांत खोल बिंदू), अटलांटिकची प्युर्टो रिको गर्ता (सुमारे 8,300-8,400 मी.), हिंदी महासागराची जावा/सुंदा गर्ता (सुमारे 7,200-7,450 मी.), आणि आर्क्टिकचे युरेशियन द्रोणी, ज्याचा सर्वांत खोल बिंदू मोलॉय डीप (सुमारे 5,500 मी.) आहे. हे चार भौतिक भूगोलातील एक निश्चित, वारंवार विचारला जाणारा तथ्यसंच आहेत, आणि या खोलींवरूनच महासागरांचा सर्वांत खोल (प्रशांत) पासून सर्वांत उथळ (आर्क्टिक) असा क्रमही लागतो.

एमपीएससी व यूपीएससी दोन्ही गर्ता-जोडणीचे प्रश्न आवडीने विचारतात, कारण सागरविज्ञान हा विषय शुद्ध स्मरणशक्तीची चाचणी घेण्याइतका संक्षिप्त आहे, तरीही ज्यांनी केवळ 'मरियाना गर्ता सर्वांत खोल आहे' इतकेच लक्षात ठेवले आहे त्यांना आणि चारही-महासागरांचा संपूर्ण संच माहीत असलेल्यांना यातून वेगळे करता येते. परीक्षक बनवत असलेला सापळा जवळपास नेहमीच रचनात्मक असतो, तथ्यात्मक नव्हे — इथल्या पर्याय (1) व (4) प्रमाणे ज्ञात जोड्यांची फेरमांडणी करणे, किंवा पर्याय (2) प्रमाणे फसव्या नीटनेटक्या क्रमवार पद्धतीने मांडणे — कारण खरोखरच काल्पनिक गर्तेचे नाव ओळखणे फार सोपे ठरले असते.

• प्रशांत महासागर — मरियाना गर्ता, ज्यात चॅलेंजर डीप सुमारे 10,900-11,000 मी. खोल आहे, कोणत्याही महासागरातील सर्वांत खोल बिंदू.
• अटलांटिक महासागर — प्युर्टो रिको गर्ता, सुमारे 8,300-8,400 मी. खोल, प्युर्टो रिको बेटाच्या उत्तरेला.
• हिंदी महासागर — जावा गर्ता (सुंदा गर्ता), सुमारे 7,200-7,450 मी. खोल, जावा व सुमात्राच्या दक्षिण किनाऱ्यालगत.
• आर्क्टिक महासागर — युरेशियन द्रोणी, ज्याचा ज्ञात सर्वांत खोल बिंदू (मोलॉय डीप, फ्राम सामुद्रधुनीत) सुमारे 5,500 मी. आहे, या चार 'सर्वांत खोल बिंदूं'पैकी सर्वांत उथळ.
• या चार गर्ता/द्रोणींचा क्रम त्यांच्या मूळ महासागरांच्या एकंदर खोलीच्याच क्रमाने लागतो: प्रशांत > अटलांटिक > हिंदी > आर्क्टिक.

• गर्तांची नावे महासागरांशी जुळणाऱ्या क्रमाने दिली आहेत असे गृहीत धरणे, प्रत्येक जोडणी स्वतंत्रपणे न तपासता
• जावा/सुंदा गर्ता (हिंदी महासागर) आणि तशाच अक्षवृत्तीय पट्ट्यातील प्रशांत गर्ता यांची गल्लत करणे, कारण दोन्ही भूकंपीयदृष्ट्या सक्रिय निमज्जन क्षेत्रांत आहेत
• आर्क्टिकचा तुलनेने उथळ 'सर्वांत खोल बिंदू' ही चूक आहे असे मानणे, प्रत्यक्षात तो आर्क्टिक एकंदर जगातील सर्वांत उथळ महासागर आहे हेच योग्यरीत्या दर्शवतो हे न ओळखता

एमपीएससीचा पेपर-I सागरविज्ञान विभाग प्रत्येक-महासागर-सर्वांत-खोल-गर्ता या तथ्यसंचाकडे आवृत्त्यांगणिक परत येतो, जवळपास नेहमी इथल्यासारख्या चार-मार्गी जोडी-प्रश्नाच्या स्वरूपात, एका सुट्या तथ्याऐवजी, कारण चारही जोडण्या एकाच वेळी बरोबर लक्षात ठेवणे हेच केवळ मरियाना गर्तेचे मुख्य तथ्य माहीत असलेल्या उमेदवारापासून तयार उमेदवाराला खरोखर वेगळे करते. सर्वांत सुरक्षित तयारी म्हणजे चारही महासागर-गर्ता-खोली त्रिकुटे एकाच तक्त्यात एकत्र पक्की करणे, कोणतीही एक जोडणी सुटी न शिकता.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जगातील कोणत्याही महासागरातील ज्ञात सर्वांत खोल बिंदू असलेला चॅलेंजर डीप कोणत्या गर्तेत आहे ?

  • (a)जावा गर्ता
  • (b)प्युर्टो रिको गर्ता
  • (c)मरियाना गर्ता
  • (d)टोंगा गर्ता

  उत्तर(c) मरियाना गर्ता — ग्वामजवळ पश्चिम प्रशांतमध्ये असलेला चॅलेंजर डीप सुमारे 10,900-11,000 मीटर खोलीपर्यंत पोहोचतो, जो कोणत्याही महासागरात नोंदवला गेलेला सर्वांत खोल बिंदू आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कोणत्या महासागराचा सर्वांत खोल बिंदू युरेशियन द्रोणीत, सुमारे 5,500 मीटर या तुलनेने उथळ खोलीवर आहे ?

  • (a)दक्षिणी महासागर
  • (b)आर्क्टिक महासागर
  • (c)हिंदी महासागर
  • (d)अटलांटिक महासागर

  उत्तर(b) आर्क्टिक महासागर — त्याचा ज्ञात सर्वांत खोल बिंदू, फ्राम सामुद्रधुनीतील मोलॉय डीप, युरेशियन द्रोणीत आहे, जे आर्क्टिक हा जगातील प्रमुख महासागरांपैकी सर्वांत उथळ आहे याच्याशी सुसंगत आहे.