MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 29 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1), सह्याद्री — कळसुबाई प्रत्यक्षात याच रांगेत उभी आहे. सुमारे 1,646 मीटर (साधारण 5,400 फूट) उंचीचे कळसुबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे, आणि ते सह्याद्री रांगेचा भाग आहे — पश्चिम घाटाचा महाराष्ट्रातील टप्पा, जो कोकण किनारपट्टीला समांतर धावतो. हे शिखर अहमदनगर (अलीकडे अहिल्यानगर असे नामांतरित) जिल्ह्याच्या अकोले तालुक्यात, भंडारदरा या सुप्रसिद्ध ट्रेकिंग व जलाशय गावाजवळ आहे, आणि त्याच्या माथ्यावर कळसुबाई देवीचे एक लहान मंदिर आहे, ज्यामुळेच स्थानिक लोक याला कधीकधी 'महाराष्ट्राचा एव्हरेस्ट' म्हणतात. सह्याद्री ही राज्याच्या उच्च-उंचीवरील पर्यटन पट्ट्याची मूळ रांग आहे — याच रांगेत महाबळेश्वर, हरिश्चंद्रगड आणि महाराष्ट्रातील बहुतेक प्रसिद्ध डोंगरी किल्ले व ट्रेकिंग शिखरे आहेत — त्यामुळे 'सह्याद्री म्हणजेच पश्चिम घाट म्हणजेच महाराष्ट्रातील सर्वांत उंच भूभाग' हे पक्के लक्षात असलेल्या उमेदवाराला हे उत्तर सर्वांत जलद गाठता येते. इतर तीन चुकीचे पर्याय हे महाराष्ट्रातील खऱ्याखुऱ्या रांगांची नावे आहेत, पण कळसुबाई त्यांपैकी कोणत्याही रांगेत नाही — त्या सर्व सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे फुटलेल्या, तुलनेने कमी उंचीच्या, अधिक कोरड्या, अंतर्गत रांगा आहेत, सह्याद्री स्वतः नव्हे.

• (2)शंभू महादेव — ही कळसुबाईची रांग नाही — शंभू-महादेव रांग खरोखर अस्तित्वात आहे, पण ती महाबळेश्वरजवळ सह्याद्रीपासून फुटून सातारा व सांगली जिल्ह्यांतून पूर्वेकडे महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमेच्या दिशेने धावते, आणि वरील भीमा व कृष्णा नदीप्रणाली वेगळी करते. ही पश्चिम घाट प्रणालीची खरीखुरी शाखा आहे, आणि म्हणूनच ती एक मोहक भ्रामक पर्याय ठरते, पण कळसुबाई या रांगेच्या बऱ्याच उत्तरेला, अहमदनगर जिल्ह्यातील मूळ सह्याद्री रांगेत आहे, या पूर्वेकडील शाखेवर नव्हे.
• (3)सातपुडा — ही कळसुबाईची रांग नाही — सातपुडा ही मध्य प्रदेशाशी असलेल्या महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेवर धावणारी पूर्णपणे वेगळी डोंगररांग आहे, जी तापी नदीचे जलविभाजक बनते आणि मेळघाट जंगले सामावते. सह्याद्री रांगेशी, जी राज्याच्या पश्चिम काठावर उतरते, तिचा कोणताही संबंध नाही, आणि तिची सर्वोच्च ठिकाणे (चिखलदरा-गाविलगड परिसरात) कळसुबाईशी असंबंधित आहेत, जे सातपुड्याच्या खूप नैऋत्येला, पूर्णपणे वेगळ्या रांगेत आहे.
• (4)बालाघाट — ही कळसुबाईची रांग नाही — बालाघाट रांग हरिश्चंद्र रांगेजवळ पश्चिम घाटापासून आग्नेयेकडे फुटते आणि तुलनेने कमी उंचीवर अहमदनगर, बीड, लातूर, उस्मानाबाद व सोलापूर जिल्ह्यांतून धावते, तिच्या उत्तरेकडील गोदावरी खोरे व दक्षिणेकडील भीमा खोरे वेगळी करत. ती कळसुबाईसोबत अहमदनगर हा जिल्हा सामायिक करते, आणि अशा प्रकारच्या भौगोलिक निकटतेचाच फायदा असे प्रश्न घेतात, पण कळसुबाई स्वतः मूळ सह्याद्री रांगेत उगवते, या कमी उंचीच्या, अधिक कोरड्या अंतर्गत शाखेत नव्हे.

महाराष्ट्राची डोंगररचना मूलतः एका मुख्य रांगेभोवती केंद्रित आहे — सह्याद्री, म्हणजे राज्याचा पश्चिम घाट पट्टा, जो कोकण किनारपट्टीला साधारण उत्तर-दक्षिण समांतर धावतो — आणि तिच्यापासून पूर्वेकडे दख्खनच्या पठारात फुटणाऱ्या अनेक कमी उंचीच्या, कोरड्या रांगा (शंभू-महादेव, बालाघाट, अजिंठा, सातमाळा, हरिश्चंद्र), शिवाय राज्याच्या उत्तर सीमेवरील पूर्णपणे वेगळी सातपुडा प्रणाली. महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर, सुमारे 1,646 मीटर उंचीचे कळसुबाई, अहमदनगर जिल्ह्यात भंडारदऱ्याजवळ मूळ सह्याद्री रांगेवर आहे, महाबळेश्वर, हरिश्चंद्रगड व साल्हेरसारख्या इतर सुप्रसिद्ध सह्याद्री शिखरे व किल्ल्यांसोबत.

एमपीएससीचा पेपर-I भूगोल विभाग महाराष्ट्र-विशिष्ट तथ्यांवर मोठ्या प्रमाणात भर देतो, कारण अशी तथ्ये अखिल-भारतीय यूपीएससी पेपरमध्ये येणार नाहीत, आणि 'हे शिखर/किल्ला/खिंड कोणत्या रांगेत आहे' हा उमेदवाराने राज्याचा भौतिक नकाशा प्रत्यक्ष अभ्यासला आहे की केवळ राष्ट्रीय-पातळीवरील भूगोल पाहिला आहे हे तपासण्याचा सर्वांत परिणामकारक मार्ग आहे. इथला सापळा असा आहे की चुकीचे पर्याय काल्पनिक नावे नाहीत — शंभू-महादेव व बालाघाट या खऱ्याखुऱ्या महाराष्ट्रीय रांगा आहेत, ज्या सह्याद्रीशी जिल्हे व सर्वसाधारण निकटता सामायिक करतात — त्यामुळे 'कळसुबाई अहमदनगरजवळ कुठेतरी आहे' इतकेच अर्धवट लक्षात असलेला उमेदवार, शिखर प्रत्यक्षात ज्या रांगेत आहे त्याऐवजी केवळ जवळपासच्या रांगेकडे ओढला जाऊ शकतो.

• कळसुबाई, सुमारे 1,646 मीटर उंचीचे, महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे, आणि ते सह्याद्री रांगेत उभे आहे.
• हे शिखर अहमदनगर (अहिल्यानगर) जिल्ह्याच्या अकोले तालुक्यात, भंडारदऱ्याजवळ आहे, आणि त्याच्या माथ्यावर कळसुबाई देवीचे लहान मंदिर आहे.
• सह्याद्री हा महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा टप्पा आहे, जो कोकण किनारपट्टीला समांतर धावतो आणि राज्यातील बहुतांश उंच शिखरे व डोंगरी किल्ले सामावतो.
• शंभू-महादेव रांग महाबळेश्वरजवळ सह्याद्रीपासून फुटते आणि सातारा-सांगलीमार्गे कर्नाटककडे धावते, वरील भीमा व कृष्णा खोरी वेगळी करत.
• बालाघाट रांग हरिश्चंद्र रांगेजवळ सह्याद्रीपासून फुटते आणि कमी उंचीवर अहमदनगर, बीड, लातूर, उस्मानाबाद व सोलापूरमधून धावते, गोदावरी खोरे भीमा खोऱ्यापासून वेगळे करत.
• सातपुडा रांग ही पूर्णपणे वेगळी प्रणाली आहे, मध्य प्रदेशाशी असलेल्या महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेवर, तापी नदीचे जलविभाजक बनते आणि मेळघाट जंगले सामावते.

• एखाद्या शिखराची रांग ते ज्या जिल्ह्यात आहे त्यावरून आपोआप ठरते असे गृहीत धरणे, तर एकाच जिल्ह्यातून अनेक वेगवेगळ्या रांगा जाऊ किंवा जवळून जाऊ शकतात
• सह्याद्री (मुख्य पश्चिम घाट रांग) आणि तिच्या पूर्वेकडील शाखा, जसे शंभू-महादेव किंवा बालाघाट, ज्या कमी उंचीच्या व संरचनात्मकदृष्ट्या वेगळ्या आहेत, यांची गल्लत करणे
• सातपुडा (तापीशी संबंधित वेगळी उत्तर-सीमा रांग) ही सह्याद्री-पश्चिम घाट प्रणालीचाच भाग आहे असे मानणे

एमपीएससी पेपर-I चे महाराष्ट्र-भूगोल प्रश्न राज्यातील शिखरे, किल्ले व खिंडी त्यांच्या नेमक्या रांगेशी वारंवार तपासतात, सामान्यतः इथल्यासारखे थेट स्मरण-प्रश्न म्हणून किंवा कधी अनेक शिखरे व रांगा जोडणाऱ्या जोडी-प्रश्न स्वरूपात. कळसुबाई हे महाराष्ट्र भूगोलातील सर्वांत जास्त उद्धृत केले जाणारे 'सर्वोच्च बिंदू' तथ्य असल्याने, ते वेगवेगळ्या शब्दरचनांत आवृत्त्यांगणिक पुन्हा येते, आणि सर्वांत सुरक्षित तयारी म्हणजे त्याची रांग, जिल्हा व अंदाजे उंची स्वतंत्रपणे न शिकता एकच जोडलेले तथ्य म्हणून पक्के करणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर कळसुबाई कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?

  • (a)नाशिक
  • (b)पुणे
  • (c)अहमदनगर (अहिल्यानगर)
  • (d)सातारा

  उत्तर(c) अहमदनगर (अहिल्यानगर) — कळसुबाई या जिल्ह्याच्या अकोले तालुक्यात, भंडारदऱ्याजवळ, सह्याद्री रांगेवर उभे आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महाराष्ट्रातील बालाघाट रांग कोणती दोन नदीखोरी वेगळी करते ?

  • (a)गोदावरी खोरे (उत्तर) व भीमा खोरे (दक्षिण)
  • (b)कृष्णा खोरे (उत्तर) व तापी खोरे (दक्षिण)
  • (c)भीमा खोरे (उत्तर) व कृष्णा खोरे (दक्षिण)
  • (d)तापी खोरे (उत्तर) व नर्मदा खोरे (दक्षिण)

  उत्तर(a) गोदावरी खोरे (उत्तर) व भीमा खोरे (दक्षिण) — बालाघाट रांग हरिश्चंद्र रांगेजवळ सह्याद्रीपासून आग्नेयेकडे फुटते आणि याच जलविभाजक रेषेवर अहमदनगर, बीड, लातूर, उस्मानाबाद व सोलापूरमधून धावते.