MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 26 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2), 'क आणि ड बरोबर आहेत.' यादी क — सतलज, बियास, रावी, चिनाब — पंजाबच्या पाच पारंपरिक नद्यांपैकी चार नद्यांची नावे देते (पाचवी झेलम आहे), आणि या सर्व सिंधू प्रणालीला मिळतात: बियास सतलजला मिळते, रावी व चिनाब सतलज-बियास संयुक्त प्रवाहाला येऊन मिळतात, आणि हा एकत्रित प्रवाह पाकिस्तानच्या पंजाब प्रांतात सिंधू नदीला मिळतो, त्यानंतर ती नदी अरबी समुद्रापर्यंत पुढे जाते. यादी ड — काबुल, कुर्रम, स्वात, झेलम — अफगाणिस्तान व वायव्य सरहद्द प्रदेशाकडून येणाऱ्या सिंधूच्या प्रमुख पश्चिमी/उजव्या-काठावरील उपनद्यांची (काबुल, कुर्रम, स्वात) नावे देते, त्यासोबत झेलमचाही यात समावेश आहे, जी चिनाबला मिळते आणि अशा प्रकारे अखेर पूर्वेकडून सिंधूला ऊर्जा पुरवते. क आणि ड या दोन्ही यादीतील प्रत्येक नदी खरोखर सिंधू खोऱ्याचा भाग आहे, म्हणूनच पर्याय (2) बरोबर आहे. यादी अ आणि यादी ब चुकीच्या ठरतात कारण त्या दोन्हीत गंगा प्रणालीतील एक नदी घुसडलेली आहे — कोसी ही नेपाळमध्ये उगम पावणारी गंगेची प्रमुख डाव्या काठावरील हिमालयीन उपनदी अ आणि ब दोन्हीत दिसते आणि तिचा सिंधूशी काहीही संबंध नाही, तसेच ब मध्ये अतिरिक्त गंडक, घाग्रा व सोनही आहेत, ज्या सर्व बिहार व उत्तर प्रदेशातील गंगेच्या उपनद्या आहेत — त्यांपैकी कोणतीही सिंधूला मिळत नाही. अशा प्रकारच्या प्रश्नात एकच चुकीची नदी संपूर्ण यादी अपात्र ठरवण्यास पुरेशी असते, आणि अ व ब बाबत नेमके तेच घडते.

• (1)अ आणि ब बरोबर आहेत — या दोन्ही याद्या चुकीच्या आहेत. यादी अ मध्ये झेलम, चिनाब, सतलज या खऱ्या सिंधू उपनद्यांसोबत कोसी दिली आहे, पण कोसी ही गंगेची प्रमुख हिमालयीन उपनदी आहे, सिंधूची नव्हे, आणि त्यामुळे संपूर्ण यादी अपात्र ठरते. यादी ब पूर्णपणे गंगा-प्रणालीतील नद्यांची आहे — गंडक, कोसी, घाग्रा व सोन या सर्व बिहार-उत्तर प्रदेश पट्ट्यात गंगेला मिळतात — आणि त्यात एकही सिंधूची उपनदी नाही.
• (3)ब आणि ड बरोबर आहेत — यादी ड (काबुल, कुर्रम, स्वात, झेलम) खऱ्या सिंधू उपनद्या म्हणून बरोबर ओळखली जाते, पण यादी ब चुकीने त्यात जोडली जाते. ब मधील गंडक, कोसी, घाग्रा व सोन या सर्व सिंधू-गंगा भूभागाच्या पूर्वेकडील गंगा जलवाहन प्रणालीशी संबंधित आहेत, सिंधूशी नव्हे, त्यामुळे ब हे ड सोबत जोडणे एक बरोबर यादी व एक पूर्णपणे चुकीची यादी यांची भेसळ करते.
• (4)अ आणि क बरोबर आहेत — यादी क (सतलज, बियास, रावी, चिनाब) खऱ्या सिंधू उपनद्या — पंजाबच्या पारंपरिक नद्या — म्हणून बरोबर ओळखली जाते, पण यादी अ चुकीने तिच्यासोबत जोडली जाते. यादी अ मध्ये झेलम, चिनाब, सतलज या तीन खऱ्या सिंधू उपनद्यांसोबत कोसी दिली आहे; एकटी कोसी ही यादी अपात्र ठरवण्यास पुरेशी आहे, कारण ती नेपाळमध्ये उगम पावून बिहारमधून वाहणारी गंगेची उपनदी आहे, तिचा सिंधू प्रणालीशी संबंध नाही.

सिंधू नदी प्रणाली वायव्य भारत व पाकिस्तानचा भूभाग वाहून नेते, तिच्या पूर्वेकडून पंजाबच्या पाच नद्या — झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज, ज्यांच्यावरूनच या प्रदेशाला नाव मिळाले (पंज-आब, म्हणजे 'पाच पाणी') — ती पोसतात, आणि पश्चिमेकडून अफगाणिस्तान व वायव्य सरहद्द प्रदेशातून उतरणाऱ्या नद्या, प्रामुख्याने काबुल, कुर्रम, गोमल व स्वात, तिला पोसतात. याउलट गंगा प्रणालीला उत्तरेकडून गंडक, कोसी, घाग्रा व गोमतीसारख्या हिमालयीन नद्या आणि दक्षिणेकडून सोन व चंबळ-यमुना प्रणालीसारख्या द्वीपकल्पीय नद्या पोसतात. या दोन नदीप्रणालींमध्ये कोणतीही उपनदी समान नसते — प्रत्येक नदी एकाच जलवाहन खोऱ्याची असते — आणि हाच मुद्दा हा प्रश्न तपासतो आहे.

एमपीएससी जलवाहन-प्रणालीचे वर्गीकरण वारंवार अशा प्रकारे तपासते — एका नदीच्या काही खऱ्या उपनद्यांसोबत दुसऱ्याच प्रणालीतील एक-दोन नद्या मिसळून, जसे या प्रश्नात कोसी (गंगेची उपनदी) दोन अन्यथा विश्वासार्ह वाटणाऱ्या सिंधू यादींत घुसडलेली आहे. अशा प्रश्नशैलीविरुद्धचा सर्वांत परिणामकारक बचाव म्हणजे प्रत्येक नदी सुटी लक्षात ठेवण्याऐवजी प्रत्येक नदीप्रणाली एक निश्चित, बंदिस्त संच म्हणून लक्षात ठेवणे — सिंधूसाठी पंजाबच्या पाच नद्या अधिक पश्चिमी डोंगराळ उपनद्या, आणि गंगेसाठी हिमालयीन-अधिक-द्वीपकल्पीय उपनद्या — जेणेकरून चुकीच्या प्रणालीतून घुसडलेली नदी लगेच वेगळी दिसेल, मिसळून जाणार नाही.

• सिंधू नदीच्या पूर्वेकडील उपनद्या पंजाबच्या पाच नद्या आहेत: झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज.
• सिंधूच्या पश्चिमेकडील उपनद्या, ज्या अफगाणिस्तान व वायव्य सरहद्द प्रदेशातून मिळतात, त्यांत काबुल, कुर्रम, गोमल व स्वात या नद्यांचा समावेश होतो.
• कोसी, गंडक व घाग्रा या गंगेच्या प्रमुख हिमालयीन उपनद्या आहेत, सिंधूच्या नव्हेत — त्या सर्व बिहार-उत्तर प्रदेश मैदानात गंगेला मिळतात.
• सोन ही गंगेची प्रमुख द्वीपकल्पीय (दक्षिण काठावरील) उपनदी आहे, अमरकंटक पठारात उगम पावणारी, सिंधू प्रणालीशी असंबंधित.
• झेलम चिनाबला मिळते, आणि चिनाब, रावी, बियास व सतलज यांचा संयुक्त प्रवाह पाकिस्तानच्या पंजाबमध्ये सिंधूच्या मुख्य प्रवाहाला मिळतो, त्यानंतर ती नदी अरबी समुद्रापर्यंत पोहोचते.

• एखादी हिमालयीन नदी केवळ त्याच पर्वतरांगेतून उतरते म्हणून ती सिंधू प्रणालीचीच असावी असे गृहीत धरणे — कोसी, गंडक व घाग्रा हिमालयीन असूनही गंगा प्रणालीच्या आहेत
• यादीतील बहुतांश नद्या बरोबर तपासल्या की संपूर्ण यादी बरोबर मानणे, प्रत्येक नाव स्वतंत्रपणे न तपासता — या प्रश्नशैलीत एक चुकीची नदीसुद्धा संपूर्ण यादी अपात्र ठरवते
• पंजाबच्या पाच नद्या (झेलम, चिनाब, रावी, बियास, सतलज — सर्व सिंधू उपनद्या) आणि पूर्व गंगा मैदानातील प्रमुख गंगा उपनद्या यांची गल्लत करणे

एमपीएससीचे नदी व जलवाहन प्रणालीवरील प्रश्न 'कोणता/ते गट बरोबर आहे/त' अशा स्वरूपात वारंवार येतात, ज्यात एकाच वेळी अनेक नद्यांचे जलवाहन प्रणालीनुसार वर्गीकरण करावे लागते, एका सुट्या नदीबद्दल विचारण्याऐवजी. वारंवार येणारी युक्ती म्हणजे भौगोलिकदृष्ट्या जवळच्या शेजारी प्रणालीतील एक नदी (इथे गंगेची कोसी सिंधूच्या उपनद्यांच्या यादीत घुसडलेली) अन्यथा अचूक यादीत मिसळणे, त्यामुळे गटातील बहुतांश नव्हे तर प्रत्येक नाव पडताळणे हे या वारंवार येणाऱ्या प्रश्नशैलीसाठीचे हस्तांतरणीय कौशल्य आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणती नदी गंगेची प्रमुख उपनदी आहे, आणि सिंधूची उपनदी नाही ?

  • (a)चिनाब
  • (b)सतलज
  • (c)कोसी
  • (d)झेलम

  उत्तर(c) कोसी — कोसी ही नेपाळमध्ये उगम पावून बिहारमधून वाहणारी गंगेची प्रमुख हिमालयीन उपनदी आहे; चिनाब, सतलज व झेलम या सर्व सिंधू प्रणालीच्या उपनद्या आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पंजाबच्या पाच नद्या, ज्यांच्यावरूनच या प्रदेशाला नाव मिळाले, त्या झेलम, चिनाब, रावी, बियास आणि सिंधूची उपनदी असलेली आणखी कोणती नदी आहेत ?

  • (a)सतलज
  • (b)घाग्रा
  • (c)गंडक
  • (d)सोन

  उत्तर(a) सतलज — पंजाबच्या पाच नद्या झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज या आहेत, आणि त्या सर्व सिंधू प्रणालीत वाहतात; घाग्रा, गंडक व सोन या गंगा-प्रणालीतील नद्या आहेत.