MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 27 / 100

बरोबर उत्तर छापील पर्याय (4), जो यादी – I मधील विधान अ (केरळ) ला रोमन क्रमांक iii (1084) सोबत, विधान ब (तामिळनाडू) ला रोमन क्रमांक i (996) सोबत, विधान क (पुदुचेरी) ला रोमन क्रमांक ii (1037) सोबत आणि विधान ड (आंध्र प्रदेश) ला रोमन क्रमांक iv (993) सोबत जोडतो. यांतील प्रत्येक आकडा त्या-त्या राज्यासाठी किंवा केंद्रशासित प्रदेशासाठी जनगणना 2011 मध्ये प्रत्यक्ष नोंदवला गेलेला लिंग-गुणोत्तर (दर हजार पुरुषांमागे स्त्रिया) आहे. केरळचे 1084 हे 2011 च्या जनगणनेतील कोणत्याही भारतीय राज्याचे सर्वाधिक लिंग-गुणोत्तर आहे, ही स्थिती केरळने अलीकडील जनगणनांमध्ये सातत्याने राखली आहे, कारण तेथील ऐतिहासिकदृष्ट्या उच्च स्त्री-साक्षरता, चांगली आरोग्यसेवा उपलब्धता आणि इतर प्रदेशांच्या तुलनेत तुलनेने कमी पुरुष स्थलांतर हे घटक कारणीभूत मानले जातात. पुदुचेरीचे 1037 हे राष्ट्रीय सरासरी 940 पेक्षा आणि केरळ वगळता इतर प्रत्येक मोठ्या राज्यापेक्षा जास्त आहे, हे या लहान, बव्हंशी नागरीकृत केंद्रशासित प्रदेशासाठी वारंवार नोंदवले जाणारे वैशिष्ट्य आहे. तामिळनाडूचे 996 व अविभाजित आंध्र प्रदेशचे 993 हे दोन्ही आकडे 1000 च्या मर्यादेपेक्षा किंचित कमी आहेत — म्हणजे 2011 च्या मोजणीत केरळ व पुदुचेरीच्या विपरीत तिथे पुरुषांची संख्या स्त्रियांपेक्षा किंचित जास्त होती. या जोडीचे उत्तर बरोबर देण्यासाठी 'केरळ जास्त, इतर जवळपास समान' अशी ढोबळ कल्पना पुरेशी नसून हे चार निश्चित आकडे पक्के लक्षात असणे आवश्यक आहे — दोन कमी आकडे (996 व 993) एकमेकांच्या इतके जवळ आहेत की विधान ब व विधान ड यांची अदलाबदल होणे ही सर्वांत सोपी चूक ठरते, आणि हा पर्याय चारही जोड्या बरोबर ठेवणारा एकमेव पर्याय आहे.

• (1)अ – ii, ब – iii, क – i, ड – iv — सर्वांत महत्त्वाच्या दोन जोड्यांवरच हे चुकते: यात रोमन क्रमांक ii (1037, प्रत्यक्षात पुदुचेरीचा आकडा) विधान अ (केरळ) ला दिला आहे, आणि रोमन क्रमांक iii (1084, प्रत्यक्षात केरळचा आकडा) विधान ब (तामिळनाडू) ला दिला आहे. केरळचे लिंग-गुणोत्तर भारतातील सर्व राज्यांत सर्वाधिक, म्हणजे 1084, आहे — 1037 नव्हे; 1037 हा आकडा पुदुचेरीचा आहे. हे दोन आकडे अदलाबदल करणे ही या तथ्यसंचातील सर्वांत सामान्य चूक आहे, कारण केरळ व पुदुचेरी दोन्ही भारतातील 'उच्च लिंग-गुणोत्तर' असलेले दोन प्रदेश म्हणून व्यापकपणे माहीत असतात, आणि नेमके आकडे स्मरणात नसलेला उमेदवार ते सहज अदलाबदल करतो.
• (2)अ – iv, ब – i, क – ii, ड – iii — यात रोमन क्रमांक iv (993, प्रत्यक्षात आंध्र प्रदेशचा आकडा) विधान अ (केरळ) ला दिला आहे आणि रोमन क्रमांक iii (1084, प्रत्यक्षात केरळचा आकडा) विधान ड (आंध्र प्रदेश) ला दिला आहे — म्हणजे या यादीतील सर्वाधिक लिंग-गुणोत्तर सर्वांत कमी लिंग-गुणोत्तराशी अदलाबदल केले आहे. केरळचे 1084 हे राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा खूप जास्त असून ते आंध्र प्रदेशच्या 1000 पेक्षा कमी आकड्याशी अदलाबदल करता येण्याजोगे नाही; अशी जोडणी केरळला कमी-गुणोत्तर राज्य व आंध्र प्रदेशला या चौघांतील सर्वाधिक दाखवते, जे प्रत्यक्ष चित्र पूर्णपणे उलटवते.
• (3)अ – i, ब – ii, क – iv, ड – iii — यात रोमन क्रमांक i (996, प्रत्यक्षात तामिळनाडूचा आकडा) विधान अ (केरळ) ला दिला आहे, तर केरळचा प्रत्यक्ष आकडा 1084 (रोमन क्रमांक iii) आहे. यात पुदुचेरीलाही (विधान क) रोमन क्रमांक iv (993, आंध्र प्रदेशचा आकडा) चुकीने दिला आहे, त्याऐवजी त्याचा स्वतःचा ii हवा होता, आणि आंध्र प्रदेशला (विधान ड) केरळचा iii हा आकडा दिला आहे. एकाच वेळी चारपैकी तीन जोड्या विस्कळीत होतात, त्यामुळे हा पर्याय केवळ चारही नेमके आकडे स्मरणात नसतील तरच सुसंगत वाटू शकतो.

लिंग-गुणोत्तर, भारतीय जनगणना पद्धतीत, दर हजार पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या म्हणून व्यक्त केले जाते, आणि प्रत्येक दशवार्षिक जनगणनेत राज्य व केंद्रशासित प्रदेशनिहाय नोंदवल्या जाणाऱ्या प्रमाणित सामाजिक-लोकसंख्याशास्त्रीय निर्देशांकांपैकी हा एक आहे. जनगणना 2011 चा संपूर्ण भारताचा लिंग-गुणोत्तर 940 होता — जनगणना 2001 च्या 933 पेक्षा सुधारणा — पण हा राष्ट्रीय आकडा प्रदेशनिहाय मोठी तफावत लपवतो, कारण केरळ व पुदुचेरी 1000 च्या बऱ्याच वर आहेत, तर अनेक उत्तरेकडील व पश्चिमेकडील राज्ये राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा बरीच खाली आहेत.

एमपीएससीचे भूगोल व चालू घडामोडी विभाग जनगणना 2011 च्या राज्यनिहाय क्रमवारीवर वारंवार आधारित असतात — लिंग-गुणोत्तर, साक्षरता दर, लोकसंख्या घनता व दशवार्षिक वाढदर हे चार निर्देशांक सर्वाधिक विचारले जातात, सामान्यतः 'कोणते राज्य सर्वाधिक/सर्वांत कमी' या स्वरूपात किंवा, इथल्यासारखे, चार-मार्गी जोडी-प्रश्नाच्या स्वरूपात. या प्रश्नातील विशिष्ट सापळा असा आहे की केरळ व पुदुचेरी दोन्ही 'समतेच्या वर' असलेले प्रदेश म्हणून बरोबर लक्षात असतात, त्यामुळे परीक्षा केवळ सापेक्ष क्रमवारी नव्हे तर नेमके आकडे (अनुक्रमे 1084 व 1037) माहीत आहेत का याला महत्त्व देते, कारण जोडी-प्रश्नात ढोबळ स्मरण हे चुकीच्या उत्तरासारखेच दंडनीय ठरते.

• जनगणना 2011 चा संपूर्ण भारताचा लिंग-गुणोत्तर: दर हजार पुरुषांमागे 940 स्त्रिया, जनगणना 2001 मधील 933 वरून वाढलेला.
• केरळने जनगणना 2011 मध्ये 1084 हा आकडा नोंदवला — सर्व भारतीय राज्यांतील सर्वाधिक लिंग-गुणोत्तर.
• पुदुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश) ने 1037 नोंदवले — केंद्रशासित प्रदेशांत सर्वाधिक आणि एकूणात केरळनंतर दुसऱ्या क्रमांकाचे.
• तामिळनाडूने 996 आणि अविभाजित आंध्र प्रदेशने 993 नोंदवले, जनगणना 2011 मध्ये, दोन्ही 1000 च्या मर्यादेपेक्षा किंचित कमी.
• हरियाणाने जनगणना 2011 मध्ये सर्वांत कमी राज्यनिहाय लिंग-गुणोत्तर नोंदवले, जे या निर्देशांकातील व्यापक उत्तर-दक्षिण तफावत अधोरेखित करते.

• केरळ व पुदुचेरी दोन्ही भारतातील समता-वरील दोन प्रदेश म्हणून बरोबर लक्षात असल्याने त्यांचे आकडे अदलाबदल करणे
• प्रत्येक केंद्रशासित प्रदेश प्रत्येक राज्यापेक्षा खालच्या क्रमांकावर असतो असे गृहीत धरणे, तर पुदुचेरी प्रत्यक्षात बहुतांश राज्यांपेक्षा या निर्देशांकात पुढे आहे
• 'लिंग-गुणोत्तर' व 'बाल लिंग-गुणोत्तर' एकच सांख्यिकी आहे असे मानणे, तर जनगणना तक्ते दोन्ही स्वतंत्रपणे नोंदवतात आणि त्या अनेकदा वेगवेगळ्या दिशेने बदलतात
• जोडी-प्रश्नात ढोबळ क्रमवारीच्या समजुतीवर अवलंबून राहणे, जिथे चार निश्चित आकडे प्रत्येकी बरोबर ठिकाणी ठेवावे लागतात, केवळ क्रमाने नव्हे

एमपीएससीचा पेपर-I जनगणना 2011 चा राज्यनिहाय डेटा नेमक्या याच प्रकारे जोडी-प्रश्नांत रूपांतरित करतो, थोड्या राज्ये किंवा केंद्रशासित प्रदेशांना एका वेळी एका लोकसंख्याशास्त्रीय निर्देशांकाशी जोडून. सर्वांत सुरक्षित तयारी म्हणजे प्रत्येक निर्देशांकावरील (लिंग-गुणोत्तर, साक्षरता, घनता) टोकाच्या मूल्यांचे (सर्वाधिक व सर्वांत कमी राज्य) एकच पक्के स्मरणतक्ता आणि इथल्यासारखे तामिळनाडू व आंध्र प्रदेशसारखे दोन-तीन मधल्या-क्रमांकाचे आकडे तयार ठेवणे, कारण परीक्षक अनेकदा एकमेकांच्या इतक्या जवळ असलेली मूल्ये निवडतात की ढोबळ स्मरणाला दंड बसतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जनगणना 2011 नुसार कोणत्या भारतीय राज्याने सर्वाधिक लिंग-गुणोत्तर नोंदवले ?

  • (a)पुदुचेरी
  • (b)केरळ
  • (c)तामिळनाडू
  • (d)छत्तीसगड

  उत्तर(b) केरळ — केरळने जनगणना 2011 मध्ये दर हजार पुरुषांमागे 1084 स्त्रिया हे प्रमाण नोंदवले, जे सर्व भारतीय राज्यांत सर्वाधिक आहे; पुदुचेरीचे 1037 हे बहुतांश राज्यांपेक्षा जास्त असले तरी ते केंद्रशासित प्रदेशाचे आकडे आहेत आणि केरळपेक्षा किंचित कमी आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जनगणना, भारत, 2011 मध्ये नोंदवलेला संपूर्ण भारताचा लिंग-गुणोत्तर (दर हजार पुरुषांमागे स्त्रिया) किती होता ?

  • (a)933
  • (b)940
  • (c)950
  • (d)927

  उत्तर(b) 940 — राष्ट्रीय लिंग-गुणोत्तर जनगणना 2001 मधील 933 वरून जनगणना 2011 मध्ये 940 पर्यंत वाढले, तरीही ते केरळ व पुदुचेरीसारख्या राज्यांनी गाठलेल्या 1000 च्या मर्यादेपेक्षा बरेच खाली राहिले.