MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 25 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4), 'फक्त ब आणि ड.' विधान ड पूर्णपणे चुकीचे आहे — उत्तर गोलार्धात न्यूनदाब क्षेत्राकडे (जे उष्णकटिबंधीय आवर्तच असते) वाहणारी हवा कोरिऑलिस बलामुळे उजवीकडे वळते, आणि त्यामुळे केंद्राभोवती घड्याळाच्या काट्यांच्या विरुद्ध दिशेने (anticlockwise) फिरण्याची रचना तयार होते, घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने नव्हे — घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने फिरणे हे दक्षिण गोलार्धाचे वैशिष्ट्य आहे. विधान ब उष्णकटिबंधीय आवर्ताच्या आकाराचा प्रमाण आकडा फुगवून सांगते. भारतीय हवामान विभागाची संदर्भसामग्री उष्णकटिबंधीय आवर्ताचे वर्णन साधारणतः 150 ते 800 कि.मी. व्यासाचे विशाल, उग्र भोवरे असे करते; विधानातील '300 ते 1500 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक' ही मर्यादा आयएमडीच्या खालच्या मर्यादेपेक्षा वर सुरू होते आणि वरची मर्यादा जवळपास दुप्पट करते, त्यामुळे ती प्रमाण आकड्याशी जुळत नाही आणि म्हणून येथे 'अचूक नाही' ठरते. याउलट, विधान अ आणि विधान क टिकतात — उष्णकटिबंधीय आवर्ते विषुववृत्तापासून साधारणतः 5° ते 30° अक्षवृत्ताच्या पट्ट्यात, दोन्ही गोलार्धांत, तयार होतात (विषुववृत्तापासून सुमारे 5° च्या आत कधीच नाही, कारण भोवरा निर्माण करण्याइतके कोरिऑलिस बल तिथे पुरेसे नसते), आणि विधान अ मधील '30° अक्षवृत्तीय प्रदेश' हे नेमके यालाच सांगते; तसेच आयएमडीचे स्वतःचे वाऱ्याच्या वेगावरील वर्गीकरण 'चक्रीवादळ' हा टप्पा 34 नॉट्स (सुमारे ताशी 62 कि.मी.) पासून सुरू करते आणि तीव्र, अति तीव्र व अतितीव्रतर टप्प्यांतून पुढे वाढत जाते, त्यामुळे विधान क मधील 'ताशी 50 ते 60 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक' हा आकडा चक्रीवादळ बनण्याच्या उंबरठ्यावरील व त्यापुढील प्रणालीसाठी योग्य कोटीक्रमात बसतो. अ आणि क टिकत असल्याने आणि ब व ड दोन्ही चुकीचे ठरत असल्याने, नेमकी हीच चुकीची जोडी वेगळी दाखवणारा पर्याय (4) हाच एकमेव बरोबर पर्याय ठरतो.

• (1)फक्त अ — विधान अ हे चुकीचे विधान नाही — ते उष्णकटिबंधीय आवर्तांच्या निर्मितीचे स्थान विषुववृत्ताच्या दोन्ही बाजूंस साधारणतः 30° अक्षवृत्तापर्यंतच्या उष्णकटिबंधीय पट्ट्यात योग्यरीत्या दाखवते (अधिक अचूकपणे हा पट्टा 5°–30° असा आहे, कारण विषुववृत्तापासून 5° च्या आतील भागात भोवरा निर्माण करण्याइतके कोरिऑलिस बल नसते). केवळ विधान अ चुकीचे मानल्यास प्रत्यक्षात चूक असलेली ब व ड ही दोन विधाने — अनुक्रमे व्यास व फिरण्याची दिशा — दुर्लक्षित राहतात.
• (2)फक्त ब आणि क — यात विधान ब मधील फुगवलेला व्यासाचा आकडा बरोबर पकडला जातो, पण विधान क चुकीने त्यात जोडले जाते. विधान क मधील 'ताशी 50 ते 60 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक' हा वाऱ्याच्या वेगाचा पल्ला भारतीय हवामान विभाग एखाद्या प्रणालीला चक्रीवादळ म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी वापरत असलेल्या उंबरठ्याजवळ (34 नॉट्स, सुमारे ताशी 62 कि.मी., आणि त्यापुढील अधिक तीव्र टप्प्यांपर्यंत वाढणारा) आहे, त्यामुळे ते चुकीचे विधान नाही — चुकीची जोडी ब आणि ड आहे, ब आणि क नाही, कारण हा पर्याय विधान ड मधील फिरण्याच्या दिशेतील चूक पूर्णपणे वगळतो.
• (3)फक्त ड — यात विधान ड मधील फिरण्याच्या दिशेतील चूक बरोबर ओळखली जाते, पण विधान ब मधील व्यासातील चूक दुर्लक्षित राहते. प्रमाण संदर्भ आकडे उष्णकटिबंधीय आवर्ताचा व्यास साधारणतः 150 ते 800 कि.मी. दाखवतात, विधान ब मध्ये सांगितलेला '300 ते 1500 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक' हा आकडा नव्हे, त्यामुळे ब हेही चुकीचे विधान आहे आणि ते ड सोबत समाविष्ट करावेच लागते — फक्त ड निवडल्यास दोन प्रत्यक्ष चुकांपैकी एक अनुल्लेखित राहते.

उष्णकटिबंधीय आवर्त म्हणजे उष्ण उष्णकटिबंधीय महासागरांवर (सागरपृष्ठ तापमान साधारणतः 26–27°C पेक्षा जास्त) विकसित होणारी तीव्र, फिरणारी न्यूनदाब प्रणाली, जी दमट हवा घनीभूत होताना मुक्त होणाऱ्या सुप्त उष्णतेतून ऊर्जा घेते. या प्रणालीचे तीन ठळक भौतिक मापदंड परीक्षेत वारंवार विचारले जातात — निर्मितीचा अक्षवृत्तीय पट्टा (विषुववृत्ताच्या उत्तर व दक्षिणेला साधारणतः 5°–30°, कारण विषुववृत्तापासून सुमारे 5° च्या आत भोवरा सुरू करण्याइतके कोरिऑलिस बल नसते), त्याचा प्रमाण आकार (भारतीय हवामान विभाग 150–800 कि.मी. व्यास हा प्रमाण पल्ला मानतो), आणि फिरण्याची दिशा, जी कोरिऑलिस बलामुळे उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या विरुद्ध दिशेने व दक्षिण गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने निश्चित होते — अनेक उमेदवारांचा सहजस्फूर्त अंदाज याच्या नेमका उलट असतो.

एमपीएससी अशा प्रकारचे 'कोणती विधाने अचूक नाहीत' स्वरूपाचे प्रश्न मुद्दाम बांधते, जेणेकरून उमेदवाराने आवर्तांबद्दलची ढोबळ सर्वसाधारण कल्पना नव्हे तर नेमके संदर्भ आकडे लक्षात ठेवले आहेत की नाही हे तपासले जाईल. फिरण्याच्या दिशेचा सापळा (विधान ड) हा एक ठराविक आणि वारंवार येणारा प्रकार आहे, कारण तो अनेक उमेदवारांना पाश्चात्त्य माध्यमांतून चांगल्या माहीत असलेल्या हरिकेनविषयीच्या (जे उत्तर गोलार्धातील वादळ आहेत) योग्य समजुतीच्या नेमकी उलट दिशेत टाकतो, त्यामुळे इथे दिशा उलटवणे ही खरोखर पकडता येण्याजोगी चूक ठरते. व्यासाचा सापळा (विधान ब) अधिक सूक्ष्म आहे — '300 ते 1500 कि.मी.' हा आकडा योग्य कोटीक्रमाचा वाटतो आणि त्यामुळे तो एका चांगल्या भ्रामक पर्यायासाठी योग्य ठरतो, विशेषतः ज्या उमेदवाराने आयएमडीचा नेमका 150–800 कि.मी. हा आकडा स्मरणात पक्का केलेला नाही त्याच्यासाठी.

• उष्णकटिबंधीय आवर्ते विषुववृत्ताच्या उत्तर व दक्षिणेला साधारणतः 5°–30° अक्षवृत्तीय पट्ट्यात तयार होतात; विषुववृत्तापासून सुमारे 5° च्या आत फिरण्यास आवश्यक कोरिऑलिस बल पुरेसे नसते.
• भारतीय हवामान विभागाची संदर्भसामग्री उष्णकटिबंधीय आवर्ताचा प्रमाण व्यास 150 ते 800 कि.मी. सांगते, कधीकधी अनौपचारिकरीत्या उल्लेखल्या जाणाऱ्या अधिक मोठ्या पल्ल्याऐवजी.
• उत्तर गोलार्धात उष्णकटिबंधीय आवर्ते त्यांच्या न्यूनदाब केंद्राभोवती घड्याळाच्या काट्यांच्या विरुद्ध दिशेने फिरतात; दक्षिण गोलार्धात ती घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने फिरतात — दोन्ही कोरिऑलिस बलाचे परिणाम आहेत.
• शाश्वत वाऱ्याचा वेग 34 नॉट्स (सुमारे ताशी 62 कि.मी.) गाठताच आयएमडी त्या प्रणालीला 'चक्रीवादळ' म्हणून वर्गीकृत करते, आणि वेग वाढत गेल्यास तीव्र, अति तीव्र, अतितीव्रतर व अतिप्रचंड चक्रीवादळ या टप्प्यांतून पुढे जाते.
• उष्णकटिबंधीय आवर्तांना तयार होण्यासाठी व टिकून राहण्यासाठी साधारणतः 26–27°C किंवा त्याहून अधिक सागरपृष्ठ तापमान लागते, आणि वर उठणाऱ्या दमट हवेतील घनीभवनाच्या सुप्त उष्णतेतून ती ऊर्जा घेतात.

• उष्णकटिबंधीय आवर्ते दोन्ही गोलार्धांत सारख्याच दिशेने फिरतात असे गृहीत धरणे, किंवा उत्तर गोलार्धाची दिशा उलट — घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने — असल्याचा अंदाज बांधणे
• एखादा व्यास किंवा वाऱ्याच्या वेगाचा आकडा 'साधारण बरोबर वाटतो' म्हणून स्वीकारणे, आयएमडीच्या प्रमाण संदर्भ पल्ल्याशी न पडताळता
• आवर्त निर्मितीची बाह्य अक्षवृत्तीय मर्यादा (साधारण 30°) आणि विषुववृत्ताजवळील आतील मर्यादा (साधारण 5°) यांची गल्लत करणे, आणि निर्मिती पट्टा विषुववृत्तापासूनच सुरू होतो असे वर्णन करणे

एमपीएससीचे हवामानशास्त्रावरील उष्णकटिबंधीय आवर्तविषयक प्रश्न सहसा अनेक नेमके, स्मरणीय मापदंड — अक्षवृत्तीय पट्टा, व्यास, वाऱ्याच्या वेगाचे उंबरठे, फिरण्याची दिशा — एकाच बहुविधानी प्रश्नात एकत्र गुंफतात, जसे इथे केले आहे, त्याऐवजी त्यांपैकी एकाच गोष्टीबद्दल स्वतंत्रपणे विचारण्याऐवजी. तयारीचा सर्वांत परिणामकारक मार्ग म्हणजे प्रत्येक मापदंड एक निश्चित आकडा किंवा पल्ला म्हणून पक्का करणे (5°–30° अक्षवृत्त, 150–800 कि.मी. व्यास, ताशी 62 कि.मी. चक्रीवादळाचा उंबरठा, उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या विरुद्ध दिशा) — 'उष्णकटिबंधीय आवर्ते मोठी, वेगवान, फिरणारी वादळे असतात' अशा सैल गुणात्मक कल्पनेऐवजी, कारण नेमकी हीच सैल कल्पना '300 ते 1500 कि.मी.' सारख्या बरोबर वाटणाऱ्या पण चुकीच्या आकड्याला पकडण्यासाठी बांधलेली असते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दक्षिण गोलार्धात उष्णकटिबंधीय आवर्ते त्यांच्या केंद्राभोवती कोणत्या दिशेने फिरतात ?

  • (a)घड्याळाच्या काट्यांच्या विरुद्ध दिशेने
  • (b)घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने
  • (c)दक्षिण गोलार्धात ती फिरतच नाहीत
  • (d)दिशा प्रत्येक वादळागणिक यादृच्छिक असते

  उत्तर(b) घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने — दक्षिण गोलार्धात कोरिऑलिस बल वाहणाऱ्या हवेला डावीकडे वळवते, त्यामुळे तेथील न्यूनदाब केंद्राभोवती घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने फिरण्याची रचना तयार होते, जी उत्तर गोलार्धातील घड्याळाच्या काट्यांच्या विरुद्ध दिशेच्या फिरण्याच्या नेमकी उलट आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतीय हवामान विभागाच्या प्रमाण संदर्भ आकड्यांनुसार, उष्णकटिबंधीय आवर्ताचा प्रमाण व्यास साधारणतः कोणत्या पल्ल्यात असतो ?

  • (a)50 ते 100 कि.मी.
  • (b)150 ते 800 कि.मी.
  • (c)1000 ते 2000 कि.मी.
  • (d)2500 ते 3000 कि.मी.

  उत्तर(b) 150 ते 800 कि.मी. — भारतीय हवामान विभागाची स्वतःची संदर्भसामग्री उष्णकटिबंधीय आवर्ताच्या व्यासासाठी हाच पल्ला देते आणि त्याचे वर्णन याच आकाराचा विशाल, उग्र भोवरा असे करते.