MPSC 2025 पूर्व परीक्षा प्रश्न 24: खालीलपैकी कोणता खडकांचा प्रकार रासायनिक प्रक्रियेद्वारा

Q: What is the answer to MPSC 2025 Prelims Q24?

(1). बरोबर उत्तर पर्याय (1) — जिप्सम. जिप्सम हा रासायनिक प्रक्रियेने (बाष्पीभवनाद्वारे) निर्माण झालेला गाळाचा खडक आहे, जो जलयुक्त कॅल्शियम सल्फेटपासून बनलेला असतो — त्याचे रासायनिक सूत्र, CaSO4·2H2O, यात पाण्याचे रेणू त्याच्या स्फटिक रचनेत बद्ध असतात, आणि खडकांच्या वर्गीकरणात 'जलजन्य' असण्याचा नेमका हाच अर्थ आहे. कॅल्शियम-सल्फेटयुक्त पाणी — विशेषतः रूक्ष हवामानातील उथळ समुद्र, खाजण किंवा मिठागरांमधील पाणी — बाष्पीभवन पावते तेव्हा विरघळलेले खनिज रासायनिक साक्यारूपाने मागे राहते, ही एक रासायनिक निक्षेपणाची प्रक्रिया आहे, शेलसारख्या खडकाला घडवणाऱ्या झिजलेल्या तुकड्यांच्या यांत्रिक साक्यासारखी नव्हे. रासायनिक निक्षेपण आणि रेणूसूत्रातच पाणी बद्ध असणे या दोन्ही अटी एकत्र फक्त जिप्सममध्येच पूर्ण होतात, आणि प्रश्न नेमके हेच शोधतो आहे.

MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 24 / 100

महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित संयुक्त (पूर्व) परीक्षा - २०२५, दिनांक ९ नोव्हेंबर, २०२५. आयोगाच्या स्वतःच्या प्रश्नपुस्तिकेतून (संच A) घेतलेला मजकूर; उत्तर आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेनुसार.

खालीलपैकी कोणता खडकांचा प्रकार रासायनिक प्रक्रियेद्वारा निर्मित जलजन्य खडक आहे ?

(1)जिप्सम
(2)शेल
(3)ग्रॅनाईट
(4)पंकाश्म

उत्तर

(1)

का

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — जिप्सम. जिप्सम हा रासायनिक प्रक्रियेने (बाष्पीभवनाद्वारे) निर्माण झालेला गाळाचा खडक आहे, जो जलयुक्त कॅल्शियम सल्फेटपासून बनलेला असतो — त्याचे रासायनिक सूत्र, CaSO4·2H2O, यात पाण्याचे रेणू त्याच्या स्फटिक रचनेत बद्ध असतात, आणि खडकांच्या वर्गीकरणात 'जलजन्य' असण्याचा नेमका हाच अर्थ आहे. कॅल्शियम-सल्फेटयुक्त पाणी — विशेषतः रूक्ष हवामानातील उथळ समुद्र, खाजण किंवा मिठागरांमधील पाणी — बाष्पीभवन पावते तेव्हा विरघळलेले खनिज रासायनिक साक्यारूपाने मागे राहते, ही एक रासायनिक निक्षेपणाची प्रक्रिया आहे, शेलसारख्या खडकाला घडवणाऱ्या झिजलेल्या तुकड्यांच्या यांत्रिक साक्यासारखी नव्हे. रासायनिक निक्षेपण आणि रेणूसूत्रातच पाणी बद्ध असणे या दोन्ही अटी एकत्र फक्त जिप्सममध्येच पूर्ण होतात, आणि प्रश्न नेमके हेच शोधतो आहे.

इतर पर्याय का चुकीचे आहेत

(2)शेल — हे चूक आहे — शेल हा गाळाचा खडक असला तरी तो यांत्रिकरीत्या (क्लास्टिक पद्धतीने) तयार झालेला खडक आहे, रासायनिक नव्हे. इतरत्र झिजलेले बारीक चिकणमाती व गाळाचे कण पाण्याद्वारे वाहून आणले जाऊन पातळ थरांमध्ये साचतात व घट्ट होतात — ही भौतिक साक्याची प्रक्रिया आहे, द्रावणातून होणारे रासायनिक निक्षेपण नव्हे. जिप्समप्रमाणे शेलला जलजन्य खनिज खडक मानले जात नाही; त्याचे वैशिष्ट्य कणांचा आकार व थरबद्धता हे आहे, रेणूसूत्रातील बद्ध पाणी नव्हे.
(3)ग्रॅनाईट — हे चूक आहे — ग्रॅनाईट हा अग्निजन्य खडक आहे, जो जमिनीखाली खोलवर वितळलेल्या मॅग्माच्या हळूहळू थंड होऊन स्फटिकीकरणाने तयार होतो — ही उष्णताजन्य प्रक्रिया पाण्याच्या रसायनशास्त्राशी किंवा गाळाच्या निक्षेपणाशी पूर्णपणे असंबंधित आहे. यात प्रामुख्याने क्वार्ट्झ, फेल्स्पार व अभ्रक असते, आणि यांपैकी कशातही जिप्समच्या कॅल्शियम सल्फेटसारखे पाणी स्फटिक रचनेत बद्ध नसते, त्यामुळे हा खडक प्रश्नातील 'रासायनिक/गाळाची प्रक्रिया' आणि 'जलजन्य' या दोन्ही अटी चुकवतो.
(4)पंकाश्म — हे चूक आहे — पंकाश्मसुद्धा अग्निजन्य खडक आहे, जो ज्वालामुखीच्या उद्रेकादरम्यान वायूयुक्त, सिलिकायुक्त लाव्हारस स्फोटकपणे बाहेर फेकला जाऊन इतक्या वेगाने थंड होतो की त्यात अडकलेले वायूचे बुडबुडे खडकातच गोठून जातात — यामुळे तो हलका, अनेक छिद्रे असलेला (व्हेसिक्युलर) पोत धारण करतो, आणि म्हणूनच पंकाश्म पाण्यावर तरंगण्याइतका हलका असतो. त्याची निर्मिती जलद थंड होण्याची ज्वालामुखी प्रक्रिया आहे, पाण्यातून होणारे रासायनिक निक्षेपण नव्हे, आणि त्याच्या खनिज रचनेत कोणतेही बद्ध पाणी नसते.

संकल्पना

खडकांचे मूळ वर्गीकरण तीन प्रमुख कुटुंबांत होते — अग्निजन्य (थंड झालेल्या वितळलेल्या खडकापासून), गाळाचे (पृष्ठभागावरील साचलेल्या किंवा निक्षेपित द्रव्यापासून) आणि रूपांतरित (उष्णता व दाबाने बदललेल्या आधीच्या खडकापासून) — आणि गाळाच्या खडकांचे पुढे क्लास्टिक (शेल किंवा वाळूखडकासारखे यांत्रिकरीत्या साचलेले तुकडे), सेंद्रिय (कोळसा किंवा काही चुनखडकांसारखे सजीव द्रव्यापासून बनलेले) आणि रासायनिक/बाष्पीभवनज खडक (जिप्सम व खडकमिठासारखे, पाणी बाष्पीभवन पावताना द्रावणातून थेट साकवलेले) असे उपप्रकार पडतात. 'जलजन्य' खडक किंवा खनिज म्हणजे ज्याच्या रासायनिक सूत्रातच पाण्याचे रेणू संरचनात्मक घटक म्हणून बद्ध असतात, केवळ पृष्ठभाग ओलसर असणे नव्हे — जिप्समचे CaSO4·2H2O हे याचे पाठ्यपुस्तकी उदाहरण आहे, त्याच्या जवळच्या रासायनिक भावंडाशी — अनहायड्राइट (CaSO4) — तुलना केल्यास हा फरक स्पष्ट होतो, कारण अनहायड्राइट हेच खनिज आहे पण त्यात बद्ध पाणी नाही.

हा प्रश्न उमेदवार एकाचवेळी दोन निकषांवर खडकाचे वर्गीकरण करू शकतो का हे तपासतो — निर्मिती प्रक्रिया (यांत्रिक विरुद्ध रासायनिक) आणि रासायनिक संघटन (जलजन्य विरुद्ध निर्जल) — केवळ एकच सुटा तथ्य आठवण्याऐवजी. एमपीएससी व यूपीएससी दोन्हींचे भूगोल विभाग खडक व खनिजांच्या उदाहरणांसह अशा दुहेरी वर्गीकरणाची चाचणी वारंवार घेतात, कारण त्यातून 'जिप्सम गाळाचा खडक आहे' हे पाठ स्मरण आणि तो गाळाचा खडक का आहे व बाष्पीभवनजांमध्ये त्याचे रसायनशास्त्र काय वेगळे आहे याचे खरे आकलन यांतील फरक स्पष्ट होतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

जिप्सम हा रासायनिक प्रक्रियेने (बाष्पीभवनाद्वारे) साकवलेला गाळाचा खडक आहे, जो जलयुक्त कॅल्शियम सल्फेट, CaSO4·2H2O, यापासून बनलेला असतो.
जिप्सम व खडकमिठासारखे बाष्पीभवनज खडक रूक्ष हवामानातील उथळ खाजण, मिठागर किंवा समुद्रांमध्ये खनिजयुक्त पाणी बाष्पीभवन पावताना तयार होतात.
शेल हा क्लास्टिक गाळाचा खडक आहे, जो घट्ट झालेल्या चिकणमाती व गाळापासून यांत्रिकरीत्या तयार होतो, रासायनिक निक्षेपणाने नव्हे.
ग्रॅनाईट हा जमिनीखाली मॅग्मा हळूहळू थंड होऊन तयार झालेला अग्निजन्य खडक आहे; पंकाश्म हा ज्वालामुखी उद्रेकादरम्यान वायूयुक्त लाव्हारस वेगाने थंड होऊन तयार झालेला अग्निजन्य खडक आहे.
अनहायड्राइट (CaSO4) हे जिप्समचे पाणीविरहित रासायनिक भावंड आहे — या तुलनेवरून 'जलजन्य' या शब्दाचा नेमका अर्थ लक्षात ठेवता येतो.

कोणता खडक रासायनिक आणि जलजन्य असे दोन्ही आहे?

(1) जिप्सम→बरोबर — बाष्पीभवनज खडक, CaSO4·2H2O, सूत्रातच पाणी बद्ध

(2) शेल→गाळाचा खडक, पण यांत्रिक (क्लास्टिक) — रासायनिक नव्हे

(3) ग्रॅनाईट→अग्निजन्य — थंड झालेला मॅग्मा, बद्ध पाणी नाही

(4) पंकाश्म→अग्निजन्य — वेगाने थंड झालेला ज्वालामुखी वायुफेस, बद्ध पाणी नाही

फक्त जिप्समच दोन्ही कसोट्या एकाच वेळी पूर्ण करतो — रासायनिक निक्षेपण आणि स्वतःच्या सूत्रातील पाणी.

पुढील अभ्यास

गाळाच्या खडकांचे त्रिविध वर्गीकरण — क्लास्टिक, सेंद्रिय व रासायनिक/बाष्पीभवनज — प्रत्येकाच्या उदाहरणांसहजिप्सम व्यतिरिक्त इतर बाष्पीभवनज खनिजे व खडक — खडकमीठ (हॅलाइट), अनहायड्राइट आणि त्यांचे आर्थिक उपयोग (प्लास्टर ऑफ पॅरिस, सिमेंट, खत)थंड होण्याच्या स्थानावरून व वेगावरून अग्निजन्य खडकांचे वर्गीकरण — प्लुटोनिक/अंतर्वेधी (ग्रॅनाईट) विरुद्ध ज्वालामुखी/बहिर्वेधी (पंकाश्म, बेसाल्ट)खडकचक्र — अग्निजन्य, गाळाचे व रूपांतरित खडक भूवैज्ञानिक काळात एकमेकांत कसे रूपांतरित होतातभारतातील प्रमुख जिप्सम, चुनखडक व इतर खनिज साठे आणि त्यांचे औद्योगिक महत्त्व

नेहमीचे सापळे

'गाळाचा' हा एकच वर्ग मानून कोणताही गाळाचा खडक 'रासायनिकरीत्या' तयार झाला असे गृहीत धरणे — शेलसारखे क्लास्टिक गाळाचे खडक यांत्रिक असतात, रासायनिक नव्हे
'जलजन्य' (रासायनिक सूत्रातच बद्ध पाणी) याचा गोंधळ केवळ पाण्याजवळ आढळणे किंवा ओलसर वाटणे यांच्याशी करणे
अग्निजन्य खडकांच्या पोतांबाबत गल्लत करणे — फिकट रंगाचा किंवा हलका खडक गाळाचाच असावा असे गृहीत धरणे, तर पंकाश्म हे अग्निजन्याचे ठळक उदाहरण आहे

एमपीएससीचे भूविज्ञानाशी संबंधित प्रश्न सामान्यतः एकाच वेळी दोन-तीन निकष — निर्मिती प्रक्रिया, रासायनिक संघटन, आणि कधी पोत किंवा उपयोग — पूर्ण करणारा खडक किंवा खनिज विचारतात, केवळ एकसुटे तथ्य विचारण्याऐवजी. सामान्य खडकांची (ग्रॅनाईट, बेसाल्ट, पंकाश्म, वाळूखडक, शेल, चुनखडक, जिप्सम, संगमरवर, स्लेट) मानसिक तक्ता — त्यांचे कुटुंब (अग्निजन्य/गाळाचे/रूपांतरित), उपप्रकार (क्लास्टिक/रासायनिक/सेंद्रिय, किंवा अंतर्वेधी/बहिर्वेधी) आणि कोणतेही ठळक रासायनिक वैशिष्ट्य यांसह — तयार ठेवणे हा या वारंवार येणाऱ्या प्रश्नशैलीसाठी सर्वांत उपयुक्त मार्ग आहे.