खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे ?
- (1)भारताच्या मुख्य भूमीचे उत्तरेकडील टोक लडाखमधील दफ्दार आहे.
- (2)भारताच्या मुख्य भूमीचे दक्षिणेकडील टोक तामिळनाडूमधील कन्याकुमारी आहे.
- (3)भारताच्या मुख्य भूमीचे पूर्वेकडील टोक आसाममधील किबिथू आहे.
- (4)भारताच्या मुख्य भूमीचे पश्चिमेकडील टोक गुजरातमधील गुहार मोता आहे.
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — "भारताच्या मुख्य भूमीचे पूर्वेकडील टोक आसाममधील किबिथू आहे" हे विधान चुकीचे आहे, आणि ते चुकीचे आहे फक्त एका कारणासाठी — राज्याच्या नावामुळे. किबिथू हे खरोखर अस्तित्वात असलेले ठिकाण आहे आणि ते भारताच्या मुख्य भूमीचे खरे पूर्वेकडील टोकही आहे, पण ते आसाममध्ये नसून अरुणाचल प्रदेशच्या अंजाव जिल्ह्यात आहे. हे गाव मिश्मी टेकड्यांमध्ये, भारत-चीन-म्यानमार त्रिभुज बिंदूजवळ, जिथे लोहित नदी भारतात प्रवेश करते त्या भागात वसलेले आहे, आणि जिल्हा मुख्यालय हवाईपासून सुमारे 70 किमी अंतरावर आहे — हे सर्व अरुणाचल प्रदेशचे भूगोल आहे. आसाम हे अरुणाचल प्रदेशच्या दक्षिणेला लागून असलेले राज्य आहे, आणि नेमकी हीच शेजारी-राज्यांची गल्लत हा प्रश्न पकडण्यासाठी बांधलेला आहे — किबिथू हे पूर्वेकडील टोक आहे हे बरोबर आठवणाऱ्या, पण ईशान्येकडील डोंगराळ राज्ये ढोबळपणे एकत्र लक्षात ठेवणाऱ्या उमेदवाराला "आसाम" हा शब्द वाचूनही तो चुकीचा आहे हे लक्षात येत नाही. उरलेली तीन विधाने तपासणीत टिकतात. तामिळनाडूमधील कन्याकुमारी हे मुख्य भूमीचे मान्यताप्राप्त दक्षिणेकडील टोक आहे (ग्रेट निकोबार बेटावरील इंदिरा पॉईंट हे भारताच्या संपूर्ण भूभागाचे दक्षिणतम टोक आहे, फक्त मुख्य भूमीचे नव्हे — हा फरक लक्षात ठेवण्यासारखा आहे). कच्छ जिल्ह्यातील नारायण सरोवराजवळील गुहार मोता हे मान्यताप्राप्त पश्चिमेकडील टोक आहे. उत्तरेकडील टोक हे परंपरेने लडाखमधील काराकोरम पर्वतरांगेतील सियाचीन हिमनदीजवळचा भाग मानला जातो; पेपरमधील "लडाखमधील दफ्दार" हेच उत्तर लडाखचे, सियाचीनलगतचे सीमावर्ती क्षेत्र दर्शवते, आणि दिलेले राज्य (लडाख) प्रमाण संदर्भांशी जुळणारे असल्याने हे कार्ड विधान (1) मधील राज्य-निर्देश इतर दोन विधानांप्रमाणेच बरोबर मानते — आणि उरते फक्त किबिथू-आसाम हे चुकीचे विधान.
- (1)भारताच्या मुख्य भूमीचे उत्तरेकडील टोक लडाखमधील दफ्दार आहे. — हे चुकीचे विधान नाही — यातील केंद्रशासित प्रदेशाचे नाव बरोबर आहे. भारताचे परंपरागत उत्तरतम टोक लडाखच्या सियाचीन हिमनदी क्षेत्रातील काराकोरम पर्वतरांगेजवळ मानले जाते, आणि या विधानातील राज्य-निर्देश प्रमाण संदर्भांशी जुळतो. अनोळखी वाटणाऱ्या नावामुळे उमेदवार या विधानाकडे संशयाने पाहू शकतो, पण प्रश्न प्रत्यक्षात दुसऱ्याच विधानातील राज्याच्या चुकीवर फिरतो, या ओळीवर नाही.
- (2)भारताच्या मुख्य भूमीचे दक्षिणेकडील टोक तामिळनाडूमधील कन्याकुमारी आहे. — हे चुकीचे विधान नाही — हे प्रमाण, निर्विवाद सत्य आहे. अरबी समुद्र, बंगालचा उपसागर आणि हिंदी महासागर यांचा संगम जिथे होतो त्या कन्याकुमारीला (केप कोमोरिन) मुख्य भूमीचे दक्षिणेकडील टोक म्हणून सार्वत्रिक मान्यता आहे. हे ग्रेट निकोबार बेटावरील इंदिरा पॉईंटपेक्षा वेगळे ठेवावे — तो भारताच्या संपूर्ण भूभागाचा दक्षिणतम बिंदू आहे — पण प्रश्न विशेषत: मुख्य भूमीबद्दल विचारतो आहे, आणि त्या निकषावर हे विधान अगदी बरोबर आहे, म्हणून हे प्रश्नाला अपेक्षित असलेले चुकीचे विधान असू शकत नाही.
- (4)भारताच्या मुख्य भूमीचे पश्चिमेकडील टोक गुजरातमधील गुहार मोता आहे. — हे चुकीचे विधान नाही — गुजरातच्या कच्छ जिल्ह्यातील नारायण सरोवराजवळील गुहार मोता (गुआर मोटा) हे मुख्य भूमीचे प्रमाण पश्चिमेकडील टोक आहे, कच्छच्या रणातील पाकिस्तान सीमेजवळ. राज्य आणि स्थळ दोन्ही भारताच्या टोकांविषयीच्या प्रत्येक संदर्भाशी जुळतात, त्यामुळे या ओळीत प्रश्नाला हवी असलेली चूक सापडत नाही.
भारताच्या मुख्य भूमीची चार टोकं हा राज्य आणि केंद्र पातळीवरील स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार विचारला जाणारा तयार तथ्यसंच आहे: उत्तरेला लडाखमधील काराकोरम पर्वतरांगेजवळचा भाग (सियाचीनजवळ), पश्चिमेला गुजरातच्या कच्छ जिल्ह्यातील नारायण सरोवराजवळील गुहार मोता, दक्षिणेला तामिळनाडूतील कन्याकुमारी आणि पूर्वेला अरुणाचल प्रदेशच्या अंजाव जिल्ह्यातील किबिथू — आसाममध्ये नव्हे. याच्याशी संबंधित दुसरा तथ्यसंच म्हणजे केवळ मुख्य भूमीचे नव्हे तर संपूर्ण भारतीय भूभागाचे टोक — अंदमान-निकोबार बेटे मोजल्यावर दक्षिणेकडे कन्याकुमारीपेक्षाही पुढे असलेले ग्रेट निकोबार बेटावरील इंदिरा पॉईंट या यादीत दक्षिणेच्या जागी येते. "मुख्य भूमी" आणि "संपूर्ण भूभाग" या दोन वेगळ्या याद्या म्हणून, प्रत्येकीचे स्वतःचे दक्षिणेकडील टोक असे लक्षात ठेवणे हा या विषयातून घेण्यासारखा सर्वांत उपयुक्त धडा आहे.
एमपीएससी आणि यूपीएससी दोन्ही हा तथ्यसंच आवडीने विचारतात, कारण तो साधी उजळणी म्हणून किंवा येथल्यासारखा चूक-शोध व्यायाम म्हणून झाकून विचारता येतो, जिथे राज्याची नावे एकेक तपासल्याशिवाय प्रत्येक पर्याय सारखाच खरा वाटतो. या विशिष्ट प्रश्नातील सापळा भौगोलिक सान्निध्याचा आहे: अरुणाचल प्रदेश आणि आसाम ईशान्येत एकमेकांना लागून आहेत, आणि "किबिथू हे पूर्वतम टोक आहे" हे बरोबर लक्षात असलेला पण ते नेमक्या कोणत्या राज्यात आहे हे स्वतंत्रपणे न घोटलेला उमेदवार नेमका इथेच अडकतो. हा धडा या प्रश्नापलीकडेही उपयोगी आहे — जिथे जिथे पेपर एखाद्या स्थळनामाला राज्याशी जोडतो, तिथे राज्य हे आपोआप बरोबर येणारी औपचारिकता नसून स्वतंत्रपणे पडताळण्याजोगे दुसरे तथ्य मानावे.
- भारताच्या मुख्य भूमीचे उत्तरतम टोक: लडाखमधील काराकोरम पर्वतरांगेजवळचा भाग, सियाचीन हिमनदीजवळ.
- भारताच्या मुख्य भूमीचे पश्चिमतम टोक: गुजरातच्या कच्छ जिल्ह्यातील नारायण सरोवराजवळील गुहार मोता.
- भारताच्या मुख्य भूमीचे दक्षिणतम टोक: तामिळनाडूतील कन्याकुमारी (केप कोमोरिन) — जिथे अरबी समुद्र, बंगालचा उपसागर व हिंदी महासागर मिळतात.
- भारताच्या मुख्य भूमीचे पूर्वतम टोक: अरुणाचल प्रदेशच्या अंजाव जिल्ह्यातील किबिथू — आसाम नव्हे — भारत-चीन-म्यानमार त्रिभुज बिंदूजवळ.
- कन्याकुमारी नव्हे तर ग्रेट निकोबार बेटावरील इंदिरा पॉईंट हे बेट-प्रदेश धरल्यास भारताच्या संपूर्ण भूभागाचे दक्षिणतम टोक ठरते.
ठिकाणाचे नाव बरोबर आहे; फक्त त्याला जोडलेले राज्य चूक आहे.
- सीमावर्ती गावाचे राज्य त्याच्या प्रदेशावरून आपोआप ठरते असे गृहीत धरणे — अरुणाचल प्रदेश व आसाम शेजारी असल्याने "ईशान्येकडील" म्हणून बरोबर जोडलेले ठिकाणही चुकीच्या राज्याला जोडले जाऊ शकते
- मुख्य भूमीचे दक्षिणतम टोक (कन्याकुमारी) आणि संपूर्ण भारतीय भूभागाचे दक्षिणतम टोक (इंदिरा पॉईंट, ग्रेट निकोबार) यांची गल्लत करणे
- "कोणते विधान चुकीचे आहे" असे प्रश्न स्पष्टपणे चुकीच्या तथ्यासाठीचा शोध मानणे — प्रत्यक्षात चूक अनेकदा एकाच बरोबर-वाटणाऱ्या पण अदलाबदल झालेल्या तपशिलात, इथे राज्याच्या नावात, लपलेली असते
एमपीएससीचा भूगोल विभाग भारताच्या टोकांकडे वेगवेगळ्या आवृत्त्यांमध्ये वारंवार परततो, बहुधा थेट उजळणी ("भारताचे पश्चिमतम टोक कोणते?") किंवा येथल्यासारख्या चूक-ओळख स्वरूपात — जिथे तीन बरोबर तथ्ये एका चुकीच्या तपशिलासह मिसळलेली असतात. सर्वांत सुरक्षित तयारी म्हणजे मुख्य भूमीची चार टोकं आणि त्यांची चार राज्ये एकाच स्थिर तक्त्यात पक्की करणे, आणि भूभाग-व्यापी प्रश्नांसाठी इंदिरा पॉईंटचा अपवाद स्वतंत्रपणे नोंदवणे — कारण परीक्षक नेमकी हीच मुख्य-भूमी-विरुद्ध-भूभाग यातील फट वापरून सरळ आणि झाकलेले दोन्ही प्रकारचे प्रश्न बनवतात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारताच्या मुख्य भूमीचे पूर्वतम टोक असलेले किबिथू कोणत्या जिल्ह्यात व राज्यात आहे ?
- (a)अंजाव जिल्हा, अरुणाचल प्रदेश
- (b)तिराप जिल्हा, अरुणाचल प्रदेश
- (c)दिब्रुगड जिल्हा, आसाम
- (d)चांगलांग जिल्हा, अरुणाचल प्रदेश
उत्तर(a) अंजाव जिल्हा, अरुणाचल प्रदेश — किबिथू हे भारत-चीन-म्यानमार त्रिभुज बिंदूजवळ, जिल्हा मुख्यालय हवाईपासून सुमारे 70 किमी अंतरावर वसलेले आहे. ते आसाममध्ये नाही, तसेच तिराप किंवा चांगलांग या अरुणाचल प्रदेशातील अधिक नैऋत्येकडील जिल्ह्यांतही नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मुख्य भूमीच्या दक्षिणतम टोकाहून वेगळे असलेले, संपूर्ण भारतीय भूभागाचे दक्षिणतम टोक खालीलपैकी कोणते आहे ?
- (a)कन्याकुमारी, तामिळनाडू
- (b)इंदिरा पॉईंट, ग्रेट निकोबार बेट
- (c)रामेश्वरम, तामिळनाडू
- (d)मिनिकॉय बेट, लक्षद्वीप
उत्तर(b) इंदिरा पॉईंट, ग्रेट निकोबार बेट — अंदमान व निकोबार बेटे भारतीय भूभागाचा भाग धरल्यास इंदिरा पॉईंट कन्याकुमारीपेक्षा दक्षिणेला आहे; कन्याकुमारी फक्त मुख्य भूमीचे दक्षिणतम टोक राहते.