MPSC 2025 पूर्व परीक्षा प्रश्न 20: 2011 च्या भारतीय जनगणनेनुसार, राजस्थान राज्याचा साक्षरता दर

Q: What is the answer to MPSC 2025 Prelims Q20?

(3). बरोबर उत्तर पर्याय (3), 66.11%. 2011 च्या जनगणनेत राजस्थानसाठी नोंदलेला हा साक्षरता दर आहे. त्या जनगणनेत राजस्थानचा साक्षरता दर भारतातील कोणत्याही प्रमुख राज्याच्या तुलनेत सर्वांत कमी दरांपैकी एक होता, आणि 66.11% हा आकडा विशेषतः राजस्थानचाच आहे, याच प्रश्नात दिलेल्या इतर दोन कमी-साक्षरता राज्यांच्या अगदी जवळपासच्या दिसणाऱ्या आकड्यांपेक्षा वेगळा. हा प्रश्न मुळात उमेदवाराला 2011 साली एकाच खालच्या पट्ट्यात असलेल्या राज्यांच्या समूहातून बरोबर आकडा बरोबर राज्याशी जोडता येतो का हेच तपासतो.

MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 20 / 100

महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित संयुक्त (पूर्व) परीक्षा - २०२५, दिनांक ९ नोव्हेंबर, २०२५. आयोगाच्या स्वतःच्या प्रश्नपुस्तिकेतून (संच A) घेतलेला मजकूर; उत्तर आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेनुसार.

2011 च्या भारतीय जनगणनेनुसार, राजस्थान राज्याचा साक्षरता दर सर्वात कमी _______ इतका होता.

(1)55.42%
(2)61.8%
(3)66.11%
(4)65.39%

उत्तर

(3)

का

बरोबर उत्तर पर्याय (3), 66.11%. 2011 च्या जनगणनेत राजस्थानसाठी नोंदलेला हा साक्षरता दर आहे. त्या जनगणनेत राजस्थानचा साक्षरता दर भारतातील कोणत्याही प्रमुख राज्याच्या तुलनेत सर्वांत कमी दरांपैकी एक होता, आणि 66.11% हा आकडा विशेषतः राजस्थानचाच आहे, याच प्रश्नात दिलेल्या इतर दोन कमी-साक्षरता राज्यांच्या अगदी जवळपासच्या दिसणाऱ्या आकड्यांपेक्षा वेगळा. हा प्रश्न मुळात उमेदवाराला 2011 साली एकाच खालच्या पट्ट्यात असलेल्या राज्यांच्या समूहातून बरोबर आकडा बरोबर राज्याशी जोडता येतो का हेच तपासतो.

इतर पर्याय का चुकीचे आहेत

(1)55.42% — 55.42% हा 2011 च्या जनगणनेतील कोणत्याही राज्याचा साक्षरता दर मुळातच नाही — त्या वर्षी कोणत्याही प्रमुख भारतीय राज्याने इतका कमी साक्षरता दर नोंदवलेला नाही. हा आकडा एखाद्या खऱ्या प्रतिस्पर्धी राज्याच्या दराऐवजी केवळ भासमय पण असंबंधित आकडा म्हणून काम करतो.
(2)61.8% — 61.8% हा 2011 च्या जनगणनेतील बिहारचा साक्षरता दर आहे, आणि तो प्रत्यक्षात राजस्थानच्या स्वतःच्या 66.11% पेक्षाही कमी असून सर्व भारतीय राज्यांत सर्वांत कमी आहे. '2011 च्या जनगणनेतील सर्वांत कमी साक्षरता दर' इतकेच आठवत असलेला, पण प्रश्न नेमके कोणत्या राज्याबद्दल विचारत आहे हे न आठवणारा उमेदवार राजस्थानच्या आकड्याऐवजी बिहारचा आकडा निवडण्याची शक्यता जास्त असते, म्हणूनच हा पर्याय इथे समाविष्ट केलेला आहे.
(4)65.39% — 65.39% हा अरुणाचल प्रदेशच्या 2011 सालच्या साक्षरता दराच्या (65.38%) अगदी जवळ आहे, जो राष्ट्रीय क्रमवारीत बिहार व राजस्थान यांच्या दरम्यान होता. हा आकडा जाणीवपूर्वक बरोबर 66.11% च्या जवळ ठेवलेला आहे, जेणेकरून पातळीच्या योग्य पट्ट्याचा अंदाज असलेल्या पण नेमक्या राज्याचा नेमका आकडा न आठवणाऱ्या उमेदवाराला तो पकडेल.

संकल्पना

2011 च्या जनगणनेतील साक्षरता आकडे बिहार, अरुणाचल प्रदेश व राजस्थान यांसारख्या अनेक राज्यांना राष्ट्रीय क्रमवारीच्या तळाशी एकमेकांपासून काही टक्केबिंदूंच्या फरकानेच एकत्र आणतात, ज्यामुळे हा प्रश्नप्रकार नेमका असा बनतो जिथे उमेदवाराला 'हा एक कमी आकडा आहे' अशा सर्वसाधारण जाणिवेऐवजी विशिष्ट राज्य-ते-आकडा जोडणी लक्षात ठेवावी लागते.

एमपीएससीचे जनगणना प्रश्न अनेकदा एखाद्या विशिष्ट राज्याच्या नेमक्या आकड्याचे स्मरण, शेजारील कमी-क्रमांकित राज्यांच्या अगदी जवळच्या आकड्यांनी वेढून तपासतात, स्पष्टपणे चुकीच्या आकड्यांनी नव्हे. सर्वांत कमी-साक्षरता राज्यांची व त्यांच्या नेमक्या 2011 सालच्या आकड्यांची छोटी तक्ता हाच या प्रकारच्या प्रश्नाविरुद्धचा एकमेव विश्वासार्ह उपाय आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

2011 च्या जनगणनेत राजस्थानचा साक्षरता दर 66.11% होता.
बिहारने 61.8% नोंदवला, जो 2011 च्या जनगणनेत भारतीय राज्यांत सर्वांत कमी साक्षरता दर होता.
अरुणाचल प्रदेशने अंदाजे 65.38% नोंदवला, 2011 च्या जनगणनेत भारतीय राज्यांत दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वांत कमी दर.
बिहार, अरुणाचल प्रदेश व राजस्थान या तीन राज्यांनी 2011 साली, याच क्रमाने, राष्ट्रीय साक्षरता क्रमवारीचा तळ व्यापला होता.

2011 च्या जनगणनेतील प्रत्येक साक्षरता आकड्याचा मेळ त्याच्या खऱ्या राज्याशी घाला

(3) 66.11%→बरोबर — राजस्थानचा स्वतःचा आकडा

(2) 61.8%→बिहारचा आकडा — देशात प्रत्यक्षात सर्वांत कमी

(4) 65.39%→अरुणाचल प्रदेशच्या 65.38% च्या जवळ, राजस्थानचा नव्हे

(1) 55.42%→कोणत्याही राज्याचा खरा 2011 चा आकडा नाही

बिहार, अरुणाचल प्रदेश व राजस्थान हे एकमेकांच्या काही अंशांतच आहेत — आकडा नव्हे, जोडणी हीच खरी कसोटी आहे.

पुढील अभ्यास

2011 च्या जनगणनेतील राज्य-निहाय साक्षरता दर, विशेषतः सर्वांत कमी व सर्वांत जास्त क्रमांकित राज्ये2011 च्या जनगणनेतील राज्यांतर्गत साक्षरतेतील स्त्री-पुरुष तफावत2001 ते 2011 या जनगणना-फेऱ्यांदरम्यान राजस्थानच्या साक्षरता दरातील बदलकमी-साक्षरता राज्यांना लक्ष्य करणाऱ्या सरकारी साक्षरता व शिक्षण मोहिमा

नेहमीचे सापळे

'सर्वांत कमी साक्षरता' हे योग्य वर्णन एकमेकांच्या जवळ असलेल्या कमी-क्रमांकित राज्यांच्या समूहातून (बिहार, अरुणाचल प्रदेश, राजस्थान) चुकीच्या राज्याला जोडणे
जवळपासच्या टक्केवारी आकड्यांची (65.38%, 65.39%, 66.11%) गल्लत करणे, जे वेगवेगळ्या राज्यांचे आहेत

एमपीएससी अनेकदा एखादा नेमका जनगणना-टक्केवारी आकडा शेजारील कमी-क्रमांकित (वा उच्च-क्रमांकित) राज्यांच्या खऱ्या आकड्यांना चुकीचे पर्याय म्हणून देऊन तपासते, त्यामुळे इथला सापळा आकड्याच्या ढोबळ परिमाणात नसून जोडणीच्या नेमकेपणात आहे. टोकाच्या मूल्यांची एक छोटी पाठ केलेली तक्ता हाच यावरचा विश्वासार्ह उपाय आहे.