MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 22 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3), नैऋत्य. जून ते सप्टेंबर या काळात महाराष्ट्राला पावसाळी हंगाम देणारी वायुप्रणाली म्हणजे नैऋत्य मोसमी वारे — तीच प्रणाली जी द्वीपकल्पीय व उत्तर भारताचा मोठा भाग या काळात पाण्याने भरून टाकते. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला आंतरउष्णकटिबंधीय अभिसरण पट्टा (ITCZ) भारतीय उपखंडावर उत्तरेकडे सरकतो, तेव्हा दक्षिण हिंदी महासागरावरील बाष्पयुक्त हवा आत ओढली जाते; ही हवा विषुववृत्त ओलांडते, उत्तर गोलार्धातील कोरिऑलिस बलामुळे उजवीकडे वळते आणि अरबी समुद्र व भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर नैऋत्येकडून वाहणारा वारा म्हणून येऊन पोहोचते. महाराष्ट्रासाठी विशेषतः, मोसमी वाऱ्याची ही शाखा — अरबी समुद्र शाखा — प्रथम कोकण किनारपट्टीवर आदळते, साधारणपणे 10 जूनच्या सुमारास, आणि सह्याद्री (पश्चिम घाट) या जवळजवळ उभ्या भिंतीमुळे ती वर ढकलली जाते, त्यामुळे त्या किनारी व वाऱ्याभिमुख पट्ट्यात राज्यातील सर्वाधिक पाऊस पडतो, तर घाटाच्या पूर्वेकडील पर्जन्यछायेच्या भागात हवा उतरून कोरडी होते. राज्याचे संपूर्ण खरीप हंगामाचे वेळापत्रक, तसेच सण व शाळांची सत्रेही याच जून-ते-सप्टेंबर नैऋत्य मोसमी वाऱ्याच्या काळाभोवती बांधलेली असतात, म्हणूनच महाराष्ट्रकेंद्रित भूगोल पेपरांत ही दिशा इतकी मूलभूत व वारंवार विचारली जाणारी बाब आहे.

• (1)आग्नेय — भारतावरील मोसमी वाऱ्याची कोणतीही मान्यताप्राप्त प्रणाली या दिशेने ओळखली जात नाही. भारताच्या दोन मोसमी प्रणाली वारा ज्या दिशेकडून वाहतो त्यावरून नावाजल्या जातात — नैऋत्य मोसमी वारा (जून-सप्टेंबर, पावसाळी हंगाम) आणि ईशान्य मोसमी वारा (ऑक्टोबर-डिसेंबर, परतीचा किंवा हिवाळी मोसमी वारा, जो प्रामुख्याने तामिळनाडूच्या कोरोमंडल किनाऱ्यावर पाऊस देतो). "आग्नेय" ही यांपैकी कोणत्याही प्रणालीशी जुळत नाही आणि महाराष्ट्रातील जून-सप्टेंबरच्या पावसाशी संबंधित दिशा नाही.
• (2)वायव्य — ही दिशा वाऱ्याच्या येण्याच्या दिशेच्या जवळजवळ उलट आहे. महाराष्ट्रावरील उन्हाळी बाष्पयुक्त वारे नैऋत्येकडून, अरबी समुद्रावरून येतात; वायव्य दिशेचा वारा उलट उत्तर-पश्चिम व मध्य भारताच्या काही भागांतील उन्हाळ्यापूर्वीच्या (मार्च-मे) कोरड्या, धुळीने भरलेल्या हवामानाशी निगडित असतो, जून-सप्टेंबरच्या पावसाशी नव्हे.
• (4)ईशान्य — हे चुकीच्या मोसमी प्रणालीचे नाव आहे. ईशान्य मोसमी वारा खरा आहे, पण तो हिवाळी, परतीचा टप्पा असून ऑक्टोबर ते डिसेंबर (प्रामुख्याने नोव्हेंबर-डिसेंबर) या काळात वाहतो, आशिया खंडावरून येणाऱ्या थंड, कोरड्या हवेमुळे चालतो आणि फक्त बंगालच्या उपसागरावरून बाष्प घेऊन तामिळनाडू व किनारी आंध्र प्रदेशला पाणी देतो. तो जून-सप्टेंबरमध्ये सक्रिय नसतो, आणि महाराष्ट्राला या हंगामातून जवळपास पाऊस मिळत नाही.

भारतात वर्षभरात दोन मोसमी वारा प्रणाली अनुभवास येतात, वारा ज्या दिशेने वाहतो त्यावरून नावाजलेल्या — नैऋत्य मोसमी वारा (साधारणपणे जून ते सप्टेंबर) आणि ईशान्य मोसमी वारा (साधारणपणे ऑक्टोबर ते डिसेंबर). नैऋत्य मोसमी वारा भारतात पोहोचल्यावर दोन शाखांत विभागतो — अरबी समुद्र शाखा, जी पश्चिम किनाऱ्यावर आदळते आणि महाराष्ट्राच्या पावसासाठी जबाबदार आहे, आणि बंगालचा उपसागर शाखा, जी ईशान्येतून वळून गंगेच्या मैदानी प्रदेशातून पश्चिमेकडे सरकते. त्यामुळे महाराष्ट्राचा पाऊस जवळजवळ संपूर्णपणे नैऋत्य मोसमी वारा, अरबी समुद्र शाखा याच घटनेतून येतो — तो राज्याच्या पश्चिमेकडील समुद्रावरून येतो.

महाराष्ट्रकेंद्रित कोणत्याही पेपरसाठी हे पायाभूत, वारंवार आठवणीत यावे लागणारे ज्ञान आहे: राज्याचे हवामान, शेती, नदीप्रणाली आणि विधिमंडळाचे पावसाळी अधिवेशन व खरीप पीक-चक्रासारखे प्रशासकीय वेळापत्रकही जून-ते-सप्टेंबर नैऋत्य मोसमी वाऱ्याभोवतीच रचलेले आहे. एमपीएससी अशा रिकाम्या जागा भरण्याच्या प्रश्नांतून उमेदवाराने दिशा-नामकरणाचे नियम (वारा तो ज्या दिशेकडून वाहतो त्यावरून नावाजला जातो) खरोखर आत्मसात केले आहेत की केवळ "मोसमी वारा म्हणजे पाऊस" इतकेच घोकले आहे, हे तपासते — आणि नेमके हेच अपुरे आकलन ईशान्य व वायव्य हे पर्याय आकर्षक बनवते.

• नैऋत्य मोसमी वारा जून ते सप्टेंबर या काळात महाराष्ट्राला पाऊस देतो, तो अरबी समुद्र शाखेमार्फत येतो.
• वारे ज्या दिशेकडून वाहतात त्यावरून नावाजले जातात — "नैऋत्य" वारा नैऋत्येकडून येऊन ईशान्येकडे वाहतो.
• नैऋत्य मोसमी वारा भारतीय किनाऱ्याजवळ दोन शाखांत विभागतो — अरबी समुद्र शाखा (पश्चिम किनारा, महाराष्ट्रासह) आणि बंगालचा उपसागर शाखा (ईशान्य भारत व गंगेचे मैदान).
• ईशान्य मोसमी वारा (ऑक्टोबर-डिसेंबर) ही वेगळी, कमकुवत, हिवाळी घटना असून प्रामुख्याने तामिळनाडूच्या कोरोमंडल किनाऱ्याला पाणी देते, महाराष्ट्राला नव्हे.
• सह्याद्री (पश्चिम घाट) बाष्पयुक्त नैऋत्य मोसमी हवा महाराष्ट्राच्या कोकण किनाऱ्यावर वर ढकलतो, त्यामुळे तेथे अत्यंत जास्त पाऊस आणि पूर्वेकडे स्पष्ट पर्जन्यछाया पट्टा तयार होतो.

• वाऱ्याचे नाव तो ज्या दिशेकडे वाहतो त्यावरून देणे, तो ज्या दिशेकडून वाहतो त्याऐवजी — "नैऋत्य" मोसमी वारा नैऋत्येकडून वाहतो, नैऋत्येकडे नव्हे
• ईशान्य मोसमी वारा तामिळनाडूप्रमाणे महाराष्ट्रासाठीही महत्त्वाचा आहे असे गृहीत धरणे
• "मोसमी वारा" ही एकसंध, अविभाज्य हंगामी घटना मानणे, प्रत्यक्षात वेगळ्या दिशा-नामकरण, कालावधी व लक्ष्य-प्रदेश असलेल्या दोन स्वतंत्र प्रणाली न ओळखणे

एमपीएससी आपल्या भूगोल विभागाची सुरुवात अनेकदा अगदी थेट, एका-तथ्याच्या उजळणी प्रश्नांनी करते — यासारखी रिकामी जागा भरण्याची, ऋतू, दिशा किंवा स्थळनाम विचारणारी — त्यानंतर विधान-आधारित व जोड्या जुळवण्याच्या प्रश्नांकडे वळते. अशा थेट प्रश्नांत चांगली तयारी असलेल्या उमेदवाराने कधीही गुण गमावू नयेत, कारण ते पायाभूत शब्दसंग्रह (मोसमी वाऱ्याचे दिशा-नामकरण, शाखांची नावे, कालावधी) खरोखर पक्के झाले आहे की केवळ अर्धवट लक्षात आहे, हे तपासतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  नैऋत्य मोसमी वाऱ्याची अरबी समुद्र शाखा महाराष्ट्राच्या कोकण किनाऱ्यावर साधारणपणे कोणत्या महिन्यात आदळते, ज्यामुळे सह्याद्रीलगत राज्यातील सर्वाधिक पाऊस पडतो ?

  • (a)मार्च
  • (b)जून
  • (c)सप्टेंबर
  • (d)डिसेंबर

  उत्तर(b) जून — नैऋत्य मोसमी वारा साधारणपणे 10 जूनच्या सुमारास कोकण किनाऱ्यावर पोहोचतो, त्यानंतर सह्याद्री बाष्पयुक्त हवा वर ढकलतो आणि वाऱ्याभिमुख किनारी पट्ट्यात महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पाऊस पडतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  तामिळनाडूच्या कोरोमंडल किनाऱ्यावर ऑक्टोबर ते डिसेंबर या काळात पाऊस देणारा, आणि महाराष्ट्रात जवळजवळ अनुपस्थित असणारा मोसमी प्रवाह कोणता ?

  • (a)नैऋत्य मोसमी वारा, अरबी समुद्र शाखा
  • (b)नैऋत्य मोसमी वारा, बंगालचा उपसागर शाखा
  • (c)ईशान्य (परतीचा) मोसमी वारा
  • (d)पश्चिमी विक्षोभ

  उत्तर(c) ईशान्य (परतीचा) मोसमी वारा — हा हिवाळी प्रवाह बंगालच्या उपसागरावरून बाष्प घेतो आणि नैऋत्य मोसमी वारा परतल्यानंतर ऑक्टोबर ते डिसेंबर या काळात तामिळनाडूच्या पूर्व किनाऱ्याला पाणी देतो; महाराष्ट्राला यातून फारसा पाऊस मिळत नाही.