पंचशील तत्वांचा पुरस्कार प्रथम भारत व चीन या देशांनी केला तेव्हा भारताचे पंतप्रधान व चीनचे पंतप्रधान कोण होते ? अ. पंडित नेहरू व चाऊ-एन-लाय ब. पंडित नेहरू व डॉ. सन-यत-सेन क. इंदिरा गांधी व माओ-त्से-तुंग ड. पंडित नेहरू व माओ-त्से-तुंग
- (1)अ आणि ब
- (2)क आणि अ
- (3)क आणि ड
- (4)फक्त अ
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — फक्त विधान अ. पंचशील ही पाच तत्त्वे प्रथम 29 एप्रिल 1954 रोजी बीजिंग येथे स्वाक्षरी झालेल्या 'तिबेट प्रदेश व भारत यांच्यातील व्यापार व दळणवळण करारा'च्या प्रस्तावनेत नोंदवली गेली, आणि जून 1954 मध्ये चीनचे प्रीमियर चाऊ-एन-लाय यांनी नवी दिल्लीला दिलेल्या भेटीदरम्यान दोन्ही सरकारांनी संयुक्तपणे या तत्त्वांचा पुनरुच्चार केला. दोन्ही प्रसंगी भारताचे प्रतिनिधित्व पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी केले, तर चीनचे प्रतिनिधित्व चाऊ-एन-लाय यांनी केले — ते चीनच्या स्टेट कौन्सिलचे प्रीमियर होते, म्हणजे भारताच्या पंतप्रधानपदाला समांतर असे पद. हीच जोडी विधान अ मध्ये अचूक मांडलेली आहे, आणि फक्त तीच. उरलेली तीन विधाने प्रत्येकी एका चुकीच्या नावाची भर घालतात — एक वेगळ्याच काळातील पूर्वीचा चिनी नेता, नंतर पंतप्रधान झालेल्या भारतीय नेत्या ज्या 1954 मध्ये सत्तेत नव्हत्या, आणि चीनचे सरकारप्रमुख नव्हे तर राष्ट्रप्रमुख — त्यामुळे विधान अ बरोबर ठरल्यावर, तेवढेच स्वीकारून बाकीचे नाकारणारा एकमेव पर्याय म्हणजे 'फक्त अ'.
- (1)अ आणि ब — विधान अ मधील बरोबर जोडी स्वीकारतो, पण त्याचबरोबर विधान ब देखील मान्य करतो, जे नेहरूंची जोडी 'डॉ. सन-यत-सेन' यांच्याशी लावते — सन यत्-सेन हे चीन प्रजासत्ताकाचे पहिले हंगामी अध्यक्ष होते. सन यत्-सेन यांचे निधन 1925 साली झाले, म्हणजे पंचशील तत्त्वे 1954 मध्ये मांडली जाण्याच्या जवळपास तीन दशके आधी, आणि तोपर्यंत त्यांनी ज्या प्रजासत्ताकाचे नेतृत्व केले तेही अस्तित्वात नव्हते — जनवादी चीनची स्थापना 1949 साली झाली होती. स्वतःच्या निधनानंतर जवळजवळ तीस वर्षांनी झालेल्या करारात ते सहभागी असणे शक्यच नाही, त्यामुळे ही जोडी टिकत नाही.
- (2)क आणि अ — विधान अ बरोबर ठेवतो, पण विधान क चुकीने जोडतो, जे इंदिरा गांधी यांना माओ-त्से-तुंग यांच्याशी जोडते. इंदिरा गांधी 1966 पर्यंत भारताच्या पंतप्रधान झाल्याच नव्हत्या — पंचशील ठरल्यानंतर बारा वर्षांनी — त्यामुळे 1954 च्या देवाणघेवाणीत त्या सहभागी असूच शकत नाहीत. शिवाय हा पर्याय माओ यांचे पदही चुकीचे सांगतो — याविषयीचा तपशील पर्याय (4) च्या जोडीदार विधान ड बद्दलच्या टिपेत आहे — म्हणजे एक चूक दुसऱ्या चुकीत भर घालते.
- (3)क आणि ड — एकमेव बरोबर विधान, अ, वगळतो आणि फक्त दोन चुकीची विधाने ठेवतो. क वरील स्पष्टीकरणाप्रमाणे इंदिरा गांधींच्या तारखांवर अडखळतो, आणि ड चुकतो कारण तो चाऊ-एन-लाय यांच्याऐवजी माओ-त्से-तुंग यांना चीनचे पंतप्रधान म्हणतो. माओ हे चिनी कम्युनिस्ट पक्षाचे अध्यक्ष होते आणि 1954 पासून जनवादी प्रजासत्ताकाचे अध्यक्षही — म्हणजे राष्ट्रप्रमुख — तर सरकारचे रोजचे कार्यकारी प्रमुखपद, प्रीमियरपद, चाऊ-एन-लाय यांच्याकडे होते. चीनचे राष्ट्रप्रमुख आणि सरकारप्रमुख यांची गल्लत करणे हाच या प्रकारच्या प्रश्नातील नेहमीचा सापळा आहे, आणि तोच क आणि ड या दोन्हींना एकाच वेळी पाडतो.
पंचशील — संस्कृतमध्ये 'पाच तत्त्वे' — म्हणजे भारत व चीन यांनी 1954 साली संयुक्तपणे मांडलेला शांततामय सहअस्तित्वाचा सिद्धांत : एकमेकांच्या भूभागीय अखंडतेचा व सार्वभौमत्वाचा परस्पर आदर, परस्पर अनाक्रमण, एकमेकांच्या अंतर्गत कारभारात हस्तक्षेप न करणे, समानता व परस्पर लाभ, आणि शांततामय सहअस्तित्व. एप्रिल 1954 च्या तिबेटविषयक व्यापार कराराच्या प्रस्तावनेत ती प्रथम लिहिली गेली, दोन महिन्यांनी चाऊ-एन-लाय यांच्या भारतभेटीत एका सर्वसाधारण तत्त्वविधानाच्या रूपात उंचावली गेली, आणि एप्रिल 1955 च्या बांडुंग परिषदेच्या अंतिम निवेदनातही पुढे नेली गेली, जिथे तिने अलिप्ततावादाची भाषा घडवली.
हा प्रश्न एका पदाला — त्याच देशातील दुसऱ्या पदावर प्रसिद्ध असलेल्या व्यक्तीपासून — वेगळे ओळखण्याचे कौशल्य तपासतो. नेहरू भारताचे पहिले पंतप्रधान होते हे बहुतेक उमेदवारांना नक्की माहीत असते; अवघड भाग म्हणजे 1954 मध्ये सरकारप्रमुख म्हणून प्रत्यक्ष स्वाक्षरी करणारे समकक्ष चाऊ-एन-लाय होते, माओ-त्से-तुंग नव्हे — माओ राष्ट्रप्रमुख होते. एमपीएससी आपल्या राज्यशास्त्र व चालू घडामोडींशी निगडित विभागांत हाच नेमका बदल — देशाच्या बरोबर, पण चुकीच्या पदावरील सुप्रसिद्ध नेता — वारंवार वापरते, त्यामुळे 'देश बघू नका, नेमके पद तपासा' ही सवय या एका प्रश्नापलीकडेही उपयोगी ठरते.
- पंचशीलची पाच तत्त्वे : भूभागीय अखंडता व सार्वभौमत्वाचा परस्पर आदर; परस्पर अनाक्रमण; एकमेकांच्या अंतर्गत कारभारात हस्तक्षेप न करणे; समानता व परस्पर लाभ; आणि शांततामय सहअस्तित्व.
- 29 एप्रिल 1954 रोजी बीजिंग येथे स्वाक्षरी झालेल्या 'तिबेट प्रदेश व भारत यांच्यातील व्यापार व दळणवळण करारा'च्या प्रस्तावनेत ही तत्त्वे प्रथम नोंदली गेली.
- जून 1954 मध्ये चाऊ-एन-लाय यांच्या नवी दिल्ली भेटीदरम्यान भारताचे पंतप्रधान पंडित नेहरू व चीनच्या स्टेट कौन्सिलचे प्रीमियर चाऊ-एन-लाय यांनी ही तत्त्वे संयुक्तपणे पुनरुच्चारली.
- एप्रिल 1955 च्या बांडुंग परिषदेच्या अंतिम निवेदनात ही तत्त्वे आशिया-आफ्रिका देशांच्या विस्तृत गटासाठी समाविष्ट करण्यात आली.
- माओ-त्से-तुंग यांच्याकडे या काळात वेगळे पद होते — जनवादी प्रजासत्ताकाचे अध्यक्ष (राष्ट्रप्रमुख) व चिनी कम्युनिस्ट पक्षाचे अध्यक्ष — प्रीमियरपद नव्हे, जे संपूर्ण याच काळात चाऊ-एन-लाय यांच्याकडेच होते.
फक्त विधान अ टिकते — म्हणून उत्तर 'फक्त अ' आहे.
- माओ-त्से-तुंग व चाऊ-एन-लाय हे दोघेही त्याच काळातील ज्येष्ठ चिनी नेते होते म्हणून त्यांना एकमेकांशी अदलाबदल करता येते असे मानणे
- 1950 च्या दशकाच्या मध्यातील एखाद्या घटनेत कोणताही प्रसिद्ध भारतीय पंतप्रधान बसू शकतो असे गृहीत धरणे, त्या वेळी नेमके पद कोणाकडे होते हे न तपासता
- 1911–1925 च्या प्रजासत्ताक काळातील सन यत्-सेन यांना 1949 साली स्थापन झालेल्या जनवादी प्रजासत्ताकाच्या नेतृत्वाशी गल्लत करणे
एमपीएससीचे चालू घडामोडींशी जोडलेले इतिहासविषयक प्रश्न बहुधा एखाद्या ठरावीक क्षणी सुप्रसिद्ध नावाने नेमके कोणते पद भूषवले होते हेच तपासतात, आणि त्यासाठी जवळपास समकालीन पण चुकीच्या व्यक्तींचा — आधीचा नेता, नंतरचा नेता, किंवा त्याच देशाचे चुकीचे पद — वापर करतात. पंचशील विशेषतः वारंवार येते कारण ते इतिहास व भारताचे परराष्ट्र धोरण यांच्या संगमावर उभे आहे, आणि एमपीएससीला ती फक्त पाच तत्त्वेच नव्हे तर दोन्ही स्वाक्षरीकर्त्यांची ओळखही जोडून विचारायला आवडते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
पंचशील तत्त्वे प्रथम 1954 सालच्या कोणत्या कराराच्या प्रस्तावनेत नोंदवली गेली ?
- (a)तिबेट प्रदेश व भारत यांच्यातील व्यापार व दळणवळण करार
- (b)शांतता, मैत्री व सहकार्य करार
- (c)सिमला करार
- (d)बांडुंग निवेदन
उत्तर(a) तिबेट प्रदेश व भारत यांच्यातील व्यापार व दळणवळण करार, 29 एप्रिल 1954 रोजी बीजिंग येथे स्वाक्षरी झालेला. 1955 च्या बांडुंग निवेदनाने नंतर हीच तत्त्वे व्यापक देशसमूहासाठी स्वीकारली; सिमला करार (1972) हा वेगळा भारत-पाकिस्तान दस्तावेज आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1954 साली, भारताच्या पंतप्रधानपदाला समांतर असे चीनच्या स्टेट कौन्सिलचे प्रीमियरपद कोणाकडे होते ?
- (a)माओ-त्से-तुंग
- (b)चाऊ-एन-लाय
- (c)सन-यत-सेन
- (d)डेंग शियाओपिंग
उत्तर(b) चाऊ-एन-लाय — 1949 पासून ते 1976 सालच्या निधनापर्यंत प्रीमियर, आणि पंचशील तत्त्वांच्या पुनरुच्चारात नेहरूंचे समकक्ष. माओ-त्से-तुंग राष्ट्रप्रमुख व पक्षाध्यक्ष होते, प्रीमियर नव्हे; सन-यत-सेन यांचे निधन 1925 सालीच झाले होते; डेंग शियाओपिंग माओ यांच्या निधनानंतरच प्रभावी झाले.