MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 3 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — व्यंकटेश रंगो कट्टी. या ग्रंथाच्या नावातच युक्तिवाद सामावलेला आहे : 'विधवा वपन' म्हणजे पतीच्या मृत्यूनंतर एकोणिसाव्या शतकातील कर्मठ हिंदू रूढी विधवेवर लादत असलेली सक्तीची केशवपनाची प्रथा, आणि 'अनाचार' म्हणजे शास्त्राधार नसलेली, भ्रष्ट रूढी. कट्टी यांचा हा ग्रंथ मराठी सुधारणा-लेखनाच्या त्या प्रवाहाचा भाग आहे ज्याने सक्तीच्या विधवात्वाच्या विशिष्ट रूढी — केशवपन, दागिने व रंगीत वस्त्रांवरील बंदी, मंगल प्रसंगांतून वगळणे — यांना विधवा-पुनर्विवाहाच्या व्यापक चळवळीहून वेगळा, स्वतंत्र लक्ष्य मानला. हा एक निश्चित व अरुंद लेखकत्व-प्रश्न आहे : बरोबर उत्तराबरोबर तीन विश्वासार्ह वाटणारी सुधारक नावे दिलेली आहेत, आणि या विशिष्ट प्रथेवरील या विशिष्ट ग्रंथाचे लेखक म्हणून फक्त कट्टी यांचीच नोंद आहे.

• (2)विष्णुशास्त्री पंडित — विष्णुशास्त्री पंडित हे शेजारच्याच, पण वेगळ्या विषयावरील खरेखुरे, चांगले दस्तऐवजीकरण झालेले सुधारक आहेत — त्यांनी 1866 साली पुण्यात विधवा-विवाहोत्तेजक मंडळीची स्थापना करून पुनर्विवाहाला सामाजिक व कायदेशीर मान्यता मिळवून देण्याचे काम केले — आणि म्हणूनच त्यांचे नाव इथे विश्वासार्ह पर्याय वाटते. पण त्यांचा नोंदलेला वारसा पुनर्विवाह चळवळीचा आहे, केशवपन-प्रथेवरील स्वतंत्र ग्रंथलेखनाचा नव्हे; या काळात दोन्ही चळवळी सोबत चालल्या असल्या तरी त्यांचे युक्तिवाद वेगवेगळ्या लेखकांनी वेगवेगळ्या ग्रंथांत मांडले.
• (3)बाळशास्त्री जांभेकर — जांभेकर हे महाराष्ट्रातील सुधारणा व मुद्रण-इतिहासाच्या आधीच्या पिढीचे प्रतिनिधी आहेत — त्यांनी 1832 साली पहिले मराठी वृत्तपत्र 'दर्पण' सुरू केले, आणि 1846 साली, अगदी तरुण वयातच त्यांचे निधन झाले. मराठी पत्रकारिता व शिक्षणाचे आद्य प्रवर्तक म्हणून ते स्मरणात आहेत, विधवा केशवपनावरील ग्रंथाचे लेखक म्हणून नव्हे; ज्या काळात ही चर्चा छापील स्वरूपात सर्वाधिक सक्रिय होती त्याआधीच त्यांचे निधन झाले होते.
• (4)गोपाळ गणेश आगरकर — 'सुधारक' या पत्राचे संपादक आणि टिळकांसोबत डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे सहसंस्थापक असलेले आगरकर हे कट्टर बुद्धिवादी होते, ज्यांनी स्त्रीशिक्षणाचा व कर्मठ सामाजिक बंधनांविरुद्धचा सर्वसाधारण युक्तिवाद मांडला. त्यांचे नाव इथे स्वाभाविक चुकीचे उत्तर वाटते कारण त्यांची सुधारणावादी ओळख इतकी व्यापक आहे, पण 'विधवा वपन अनाचार' या ग्रंथाचे विशिष्ट लेखकत्व त्यांच्या नोंदलेल्या कामांत नाही.

सक्तीचे विधवा केशवपन ही एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रीय सुधारकांनी — पुनर्विवाहावरील बंदी, साधी वेशभूषा व मंगल प्रसंगांतून वगळणे यांच्यासोबतच — स्वतंत्र लक्ष्य मानलेली एक विशिष्ट धार्मिक रूढी होती, ज्यासाठी रूढी, शास्त्र व तर्क या तिन्हींच्या आधारे स्वतःचा युक्तिवाद आवश्यक असे. 'विधवा वपन अनाचार' हा ग्रंथ नेमके हेच अरुंद काम करतो — पुनर्विवाहाचा सर्वसाधारण मुद्दा मांडत नाही, तर केशवपन ही एक विशिष्ट प्रथा 'अनाचार' आहे, म्हणजे तिला योग्य शास्त्राधार नसलेली भ्रष्ट रूढी आहे, आणि म्हणून ती स्वतंत्रपणे सोडून देता येते व द्यायलाच हवी, असा युक्तिवाद करतो.

एमपीएससीचे या काळावरील प्रश्न बहुधा सुधारणा चळवळ सर्वसाधारणपणे तपासण्याऐवजी एखादा विशिष्ट सुधारणा-ग्रंथ किंवा एखादी विशिष्ट रूढी वेगळी काढून विचारतात, याचाच अर्थ उपयुक्त तयारी म्हणजे विशिष्ट ग्रंथ विशिष्ट लेखकांशी जोडणारी यादी, 'एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रीय सुधारक' असा एकसंध गठ्ठा नव्हे. या पत्त्यासाठी तपासलेल्या स्रोतांत व्यंकटेश रंगो कट्टी यांच्याविषयी, या ग्रंथाच्या लेखकत्वापलीकडे, स्वतंत्रपणे पडताळता येणारा चरित्रात्मक तपशील अत्यल्प आहे, आणि ती पोकळी अंदाजाने भरण्याऐवजी हे पान जे निश्चितपणे मांडता येते तेवढ्यापुरतेच मर्यादित राहते.

• 'विधवा वपन अनाचार' हा ग्रंथ हिंदू विधवांवर लादलेल्या सक्तीच्या केशवपनाविरुद्ध विशेषतः युक्तिवाद करतो, तिला शास्त्राधार असलेली आवश्यकता न मानता भ्रष्ट रूढी ('अनाचार') मानतो.
• एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रात विधवांवर लादलेल्या अनेक स्वतंत्र धार्मिक बंधनांपैकी विधवा केशवपन हे एक होते, त्याचबरोबर पुनर्विवाहावरील बंदी, दागिने व मंगल प्रसंगांतून वगळणे हीदेखील होती.
• विष्णुशास्त्री पंडित यांनी 1866 साली पुण्यात विधवा-विवाहोत्तेजक मंडळीची स्थापना केली — केशवपनाऐवजी पुनर्विवाहासाठीची शेजारची पण वेगळी चळवळ.
• बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 1832 साली पहिले मराठी वृत्तपत्र 'दर्पण' सुरू केले आणि 1846 साली निधन पावले, हा ग्रंथ प्रकाशित होण्याच्या एका पिढी आधी.
• गोपाळ गणेश आगरकर यांनी 'सुधारक' पत्राचे संपादन केले आणि टिळकांसोबत डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली, विवेकवादी सामाजिक सुधारणेचा व्यापक पुरस्कार करत.

• कोणताही सुप्रसिद्ध महाराष्ट्रीय सुधारक स्त्रीविषयक कोणत्याही सुधारणा-ग्रंथाचा लेखक असू शकतो असे गृहीत धरणे
• विधवा केशवपनाविरुद्धची चळवळ आणि विधवा पुनर्विवाहासाठीची स्वतंत्र चळवळ — संबंधित पण वेगळ्या लेखकांनी वेगळ्या ग्रंथांत मांडलेल्या — यांची गल्लत करणे
• पिढ्यांतील अंतराकडे दुर्लक्ष करणे — जांभेकरांचे 1846 सालचे निधन शतकाच्या उत्तरार्धात शिगेला पोहोचलेल्या या चर्चांतून त्यांना वगळते

सुधारणा-साहित्यावरील एमपीएससीचे रिकाम्या जागा भरण्याचे प्रश्न सुधारणा चळवळीविषयी सर्वसाधारण जाणीव तपासण्याऐवजी नेमकी लेखक-ते-ग्रंथ जोडणी तपासतात, आणि चुकीचे पर्याय खऱ्याखुऱ्या, कर्तृत्ववान पण वेगळ्या शेजारच्या कारणासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या सुधारकांमधून घडवतात. यावर उपाय म्हणजे 'या काळात कोणी काय सुधारले' अशा सर्वसाधारण जाणिवेवर विसंबून न राहता विशिष्ट ग्रंथ विशिष्ट लेखकांशी घट्ट जोडून ठेवणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  विष्णुशास्त्री पंडित 1866 साली पुण्यात कोणत्या संस्थेच्या स्थापनेसाठी प्रामुख्याने स्मरणात आहेत ?

  • (a)विधवा-विवाहोत्तेजक मंडळी
  • (b)सत्यशोधक समाज
  • (c)डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी
  • (d)प्रार्थना समाज

  उत्तर(a) विधवा-विवाहोत्तेजक मंडळी — विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक व प्रत्यक्ष पाठबळ देण्यासाठी विष्णुशास्त्री पंडित यांनी 1866 साली स्थापन केलेली संस्था. डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी (1884) ही नंतर आगरकर व टिळक इतरांसह स्थापन केलेली संस्था होती; सत्यशोधक समाज (1873) ही फुले यांची संस्था होती.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  बाळशास्त्री जांभेकर हे मराठी पत्रकारितेचे प्रवर्तक म्हणून 1832 साली कोणते प्रकाशन सुरू केल्याबद्दल स्मरणात आहेत ?

  • (a)केसरी
  • (b)सुधारक
  • (c)दर्पण
  • (d)ज्ञानोदय

  उत्तर(c) दर्पण — पहिले मराठी वृत्तपत्र, बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 1832 साली सुरू केले. केसरी व सुधारक ही 1880 च्या दशकात, अनुक्रमे टिळक व आगरकर यांच्या नेतृत्वाखाली, बरीच नंतर सुरू झालेली पत्रे होती.