MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 1 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — तुकाराम तात्या पडवळ. मुंबईतील भंडारी व्यापारी कुटुंबात जन्मलेल्या पडवळ (1838–1898) यांनी 'जातीभेद विवेकसार' हा ग्रंथ लिहिला आणि 1861 साली तो 'एक हिंदू' या टोपणनावाने प्रथम प्रकाशित केला; या ग्रंथाच्या प्रकाशनाची जबाबदारी ज्योतिबा फुले यांनी स्वीकारली होती. 1865 साली या ग्रंथाची दुसरी, बरीच विस्तारित आवृत्ती आली — पहिल्या आवृत्तीच्या 59 पानांवरून ती 170 पानांपर्यंत वाढली — आणि तिने जातिव्यवस्थेचे समर्थन करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या धर्मग्रंथांनाच जातिव्यवस्थेविरुद्ध वापरून ब्राह्मणी धर्मग्रंथीय अधिकाराविरुद्धची टीका अधिक धारदार केली. मराठी छापील साहित्यात जातिव्यवस्थेवर तळागाळातून झालेल्या सर्वांत आधीच्या ठाम टीकांपैकी हा ग्रंथ एक मानला जातो, आणि तो दादोबा पांडुरंगांच्या 1840 च्या दशकातील परमहंस सभेपासून ते फुले यांच्याच 1873 सालच्या सत्यशोधक समाजापर्यंत पसरलेल्या सुधारणावादी प्रवाहाचाच भाग आहे. पडवळ स्वतः याच प्रवाहातून पुढे गेले — सुरुवातीच्या काळात परमहंस सभेशी संबंधित, नंतर फुले यांच्या वर्तुळात ओढले गेलेले, आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धात तत्त्ववेत्तक छापखान्याचे संस्थापक व थियोसॉफिकल सोसायटीचे सदस्य — जिथे त्यांनी ऑलकॉट व ब्लावात्स्की यांच्यासोबत काम केले आणि सतराव्या शतकातील संत तुकारामांचे अभंग प्रकाशित केले. हा प्रश्न मुळात हेच तपासतो — 1861 सालच्या या विशिष्ट ग्रंथाचा लेखक आणि तो प्रकाशित करणारे अधिक प्रसिद्ध नाव यांतील फरक उमेदवाराला ओळखता येतो का; बाकीचे तिन्ही पर्याय नेमकी हीच गल्लत निर्माण करण्यासाठी रचलेले आहेत.

• (1)महात्मा ज्योतिबा फुले — स्वाभाविक वाटणारा चुकीचा पर्याय, कारण या ग्रंथाशी फुले यांचे नाव खरोखर जोडलेले आहे — 1861 साली त्याचे प्रकाशक म्हणून त्यांची नोंद आहे — आणि या काळातील ते सर्वाधिक प्रसिद्ध जातिविरोधी लेखक आहेत. पण एखादा ग्रंथ प्रकाशित करणे म्हणजे तो लिहिणे नव्हे. फुले यांचे स्वतःचे प्रमुख ग्रंथ वेगळे आहेत — गुलामगिरी (1873), ब्राह्मणी वर्चस्वाला गुलामगिरीच्या रूपात मांडणारा ग्रंथ, आणि शेतकऱ्यांचा आसूड (1883), शेतकऱ्यांच्या स्थितीवरील त्यांचे लेखन. 'जातीभेद विवेकसार' ही पडवळ यांची स्वतःची रचना आहे; त्यात फुले यांची भूमिका फक्त तो छापून प्रसिद्ध करण्याची होती.
• (3)विठ्ठल रामजी शिंदे — शिंदे हे याच सुधारणावादी परंपरेतील नंतरच्या पिढीचे प्रतिनिधी आहेत — त्यांनी 1906 साली डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना करून अस्पृश्यतेविरुद्ध काम केले — पण त्यांचा जन्म 1873 सालचा, म्हणजे 'जातीभेद विवेकसार' प्रथम प्रकाशित झाल्यानंतर बारा वर्षांनी. स्वतःच्या जन्मापूर्वी प्रकाशित झालेल्या ग्रंथाचे ते लेखक असूच शकत नाहीत, आणि त्यांचे स्वतःचे लेखन व संस्थाबांधणी विसाव्या शतकातील वेगळ्या स्वरूपाची — विशेषतः डिप्रेस्ड क्लासेसवर केंद्रित — होती, जातिभेदावरील सर्वसाधारण ग्रंथलेखनाची नव्हे.
• (4)भाऊराव पायगोंडा पाटील — कर्मवीर भाऊराव पाटील हे 1919 साली रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना केल्याबद्दल स्मरणात आहेत — महाराष्ट्रभर मागासवर्गीय व गरीब विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षण खुले करणारी मोठी ग्रामीण शिक्षणचळवळ. त्यांचे कार्यक्षेत्र शिक्षणातील संस्थाबांधणीचे होते, पडवळ यांच्या ग्रंथानंतर सुमारे साठ वर्षांनी, आणि 'जातीभेद विवेकसार'च्या लेखनाशी त्यांचा कोणताही संबंध नाही — हा पर्याय केवळ महाराष्ट्रातील समाजसुधारक म्हणून त्यांच्या सर्वसाधारण प्रसिद्धीवर उभा आहे.

'जातीभेद विवेकसार' हा ग्रंथ त्या टप्प्यावर उभा आहे जिथे महाराष्ट्रातील जातिसुधारणेचा प्रवाह खासगी, अर्धगुप्त विरोधातून सार्वजनिक, छापील युक्तिवादाकडे वळला. दादोबा पांडुरंगांच्या 1840 च्या दशकातील परमहंस सभेने जातिनियम बंद दाराआड, गुप्त बैठकांत मोडले होते; 1861 पर्यंत पडवळ जातिभेदाविरुद्धचा ठाम लिखित युक्तिवाद सर्वसाधारण मराठी वाचकांपर्यंत पोहोचवण्यास तयार होते, आणि फुले यांची तो छापण्याची तयारी त्यामागे होती. लेखन आणि प्रकाशन यांचे हेच मिश्रण हा प्रश्न नेमके वेगळे करतो.

एमपीएससीचे महाराष्ट्र-सुधारणाविषयक प्रश्न बहुधा नेमकी अशीच जोडणी तपासतात — एखाद्या ग्रंथाचा लेखक आणि तो छापण्यास मदत करणारे अधिक प्रसिद्ध सहकारी, किंवा एखादा गुरू आणि त्याच्या कल्पना पुढे नेणारा शिष्य. सुरक्षित सवय म्हणजे प्रत्येक महत्त्वाच्या ग्रंथाचा लेखक कोण हे प्रकाशक, आश्रयदाता किंवा केवळ प्रभाव पाडणारी व्यक्ती यांच्यापासून वेगळे ठेवणारी छोटी यादी बाळगणे — कारण या प्रकारच्या प्रश्नातील पर्याय नेमके याच गल्लतीतून तयार केलेले असतात.

• तुकाराम तात्या पडवळ (1838–1898), मुंबईतील भंडारी व्यापारी कुटुंबातील, यांनी 'जातीभेद विवेकसार' हा ग्रंथ लिहिला आणि 1861 साली 'एक हिंदू' या टोपणनावाने प्रथम प्रकाशित केला.
• ज्योतिबा फुले या ग्रंथाचे लेखक नसून प्रकाशक होते; 1865 सालच्या विस्तारित दुसऱ्या आवृत्तीत पहिल्या आवृत्तीच्या 59 पानांऐवजी 170 पाने होती.
• पडवळ परमहंस सभेतून व नंतर फुले यांच्या वर्तुळातून गेले, आणि पुढे तत्त्ववेत्तक छापखान्याची स्थापना करून सुमारे 1880 च्या सुमारास थियोसॉफिकल सोसायटीत सामील झाले.
• फुले यांचे स्वतःचे ठळक ग्रंथ वेगळे आहेत — गुलामगिरी (1873) व शेतकऱ्यांचा आसूड (1883) — आणि त्यांनी 1873 साली सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.
• विठ्ठल रामजी शिंदे (जन्म 1873) व भाऊराव पाटील (रयत शिक्षण संस्था, 1919) या याच सुधारणा परंपरेतील नंतरच्या टप्प्यांचे प्रतिनिधी आहेत, आणि या 1861 सालच्या ग्रंथाशी त्यांचा लेखकत्वाचा संबंध नाही.

• एखादा ग्रंथ ऐतिहासिकदृष्ट्या ज्याच्या नावाशी जोडलेला आहे त्यालाच लेखक मानणे, प्रत्यक्ष लेखक वेगळा असतानाही
• या काळातील कोणतेही प्रसिद्ध महाराष्ट्रीय समाजसुधारक नाव एकमेकांशी अदलाबदल करता येते असे गृहीत धरणे
• तारखांकडे दुर्लक्ष करणे — शिंदे व पाटील हे हा ग्रंथ आधीच छापून प्रसिद्ध झाल्यानंतरच्या पिढ्यांचे आहेत

सुधारणा-काळातील एखाद्या विशिष्ट महाराष्ट्रीय ग्रंथाचा लेखक कोण हे विचारणारा साधा रिकाम्या जागा भरण्याचा प्रश्न एमपीएससीला आवडतो, आणि चुकीचे पर्याय तो शेजारच्या, सहज गल्लत होणाऱ्या सुधारकांमधून घडवतो — लेखकाऐवजी प्रकाशक, किंवा पूर्णपणे वेगळ्या दशकातील सुधारक. यावर उपाय म्हणजे प्रत्येक महत्त्वाच्या ग्रंथाचे लेखक, वर्ष व संस्था यांची छोटी तक्ता बाळगणे — त्या ग्रंथाशी आणखी कोण संबंधित होते याच्या वेगळ्या तक्त्यापासून तो वेगळा ठेवून.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1861 साली ज्योतिबा फुले यांनी स्वतः न लिहिलेल्या, पण प्रकाशित केलेल्या एका महत्त्वाच्या मराठी जातिविरोधी ग्रंथाचे प्रकाशक म्हणून काम पाहिले. तो ग्रंथ म्हणजे :

  • (a)गुलामगिरी
  • (b)जातीभेद विवेकसार
  • (c)शेतकऱ्यांचा आसूड
  • (d)सार्वजनिक सत्यधर्म पुस्तक

  उत्तर(b) जातीभेद विवेकसार — तुकाराम तात्या पडवळ यांनी लिहिलेला आणि 1861 साली फुले यांच्या मदतीने प्रकाशित झालेला ग्रंथ; गुलामगिरी व शेतकऱ्यांचा आसूड ही फुले यांची स्वतःची रचना आहेत, आणि सार्वजनिक सत्यधर्म पुस्तक हा सत्यशोधक समाजाचा नंतरचा धर्मग्रंथ आहे, जो फुले यांच्या निधनानंतर संकलित झाला.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  विठ्ठल रामजी शिंदे हे 1906 साली अस्पृश्यतेविरुद्ध काम करण्यासाठी कोणत्या संस्थेची स्थापना केल्याबद्दल प्रामुख्याने स्मरणात आहेत ?

  • (a)सत्यशोधक समाज
  • (b)डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन
  • (c)रयत शिक्षण संस्था
  • (d)परमहंस सभा

  उत्तर(b) डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन — शिंदे यांनी 1906 साली स्थापन केलेली संस्था. सत्यशोधक समाज (1873) ही फुले यांची संस्था होती, रयत शिक्षण संस्था (1919) कर्मवीर भाऊराव पाटील यांची होती, आणि परमहंस सभा (1849) शिंदे यांच्या जन्मापूर्वीचीच आहे.