योग्य जोड्या लावा. जीवावरण राखीव क्षेत्र अ. निलगिरी ब. सुंदरबन क. कच्छ ड. पन्ना स्थापना वर्ष I. 2011 II. 2008 III. 1989 IV. 1986
- (1)अ – I, ब – II, क – III, ड – IV
- (2)अ – IV, ब – III, क – II, ड – I
- (3)अ – II, ब – III, क – IV, ड – I
- (4)अ – III, ब – IV, क – I, ड – II
बरोबर उत्तर पर्याय (2): अ–IV, ब–III, क–II, ड–I, म्हणजे निलगिरी (1986), सुंदरबन (1989), कच्छ (2008), पन्ना (2011). निलगिरी हे भारताचे पहिले जीवावरण राखीव क्षेत्र होते, 1986 साली अधिसूचित झाले, तमिळनाडू, केरळ व कर्नाटक या राज्यांतील निलगिरी टेकड्यांच्या परिसरात पसरलेले. त्यानंतर 1989 साली सुंदरबन आले, जे गंगा-ब्रह्मपुत्रा प्रणालीच्या खारफुटी त्रिभुज प्रदेशाचे पश्चिम बंगालमध्ये संरक्षण करते. कच्छ जीवावरण राखीव क्षेत्र, गुजरातच्या कच्छ, राजकोट, सुरेंद्रनगर व पाटण जिल्ह्यांच्या भागांना व्यापणारे, 2008 साली अधिसूचित झाले आणि क्षेत्रफळाने भारतातील सर्वांत मोठे जीवावरण राखीव क्षेत्र आहे. पन्ना, मध्य प्रदेशात, 2011 साली अधिसूचित झाले आणि इथे नमूद केलेल्या चारांपैकी सर्वांत अलीकडचे आहे. या क्रमाने मांडल्यावर चारही नावे भारताच्या सर्वांत जुन्या जीवावरण राखीव क्षेत्रापासून तुलनेने अलीकडच्यापर्यंत एका स्वच्छ कालानुक्रमिक क्रमात येतात — आणि बरोबर जोडणी हेच खरे तपासते, भारताचे जीवावरण राखीव क्षेत्रांचे जाळे प्रत्यक्षात कोणत्या क्रमाने उभे राहिले तो क्रम.
- (1)अ – I, ब – II, क – III, ड – IV — हा पर्याय चारही वर्षे राखीव क्षेत्रांच्या तुलनेत उलट कालानुक्रमिक क्रमाने मांडतो — निलगिरी, सर्वांत जुने राखीव क्षेत्र (1986), याला 2011 शी जोडतो, आणि पन्ना, सर्वांत अलीकडचे राखीव क्षेत्र, याला 1986 शी जोडतो. यात बरोबर क्रम एका जोडीत बदलण्याऐवजी पूर्णपणे उलटवला आहे.
- (3)अ – II, ब – III, क – IV, ड – I — हा सुंदरबनला बरोबर III (1989) वर ठेवतो, पण उरलेल्या तिघांच्या तारखा चुकवतो: निलगिरीला 2008 ऐवजी नेमून देतो, आणि कच्छला 1986 ऐवजी — भारताचे पहिले जीवावरण राखीव क्षेत्र दोन दशकांहून अधिक नंतर अधिसूचित झालेल्या राखीव क्षेत्राशी अदलाबदल करतो.
- (4)अ – III, ब – IV, क – I, ड – II — हा पर्याय निलगिरी व सुंदरबनची वर्षे एकमेकांशी अदलाबदल करतो (III व IV परस्पर बदल), आणि कच्छ व पन्नाचीही वर्षे एकमेकांशी अदलाबदल करतो (I व II परस्पर बदल), त्यामुळे चारही राखीव क्षेत्रे व चारही वर्षे दोन्ही दिसत असूनही प्रत्येक जोडी चुकीची ठरते.
भारताचा जीवावरण राखीव क्षेत्र कार्यक्रम, मॅन अँड बायोस्फिअर या आराखड्याअंतर्गत चालवला जाणारा, 1980 च्या दशकाच्या मध्यापासून टप्प्याटप्प्याने उभारला गेला आहे. चार राखीव क्षेत्रांना त्यांच्या अधिसूचना-वर्षानुसार क्रमवार लावणे हे उमेदवाराने केवळ नावे ओळखली आहेत की क्रमही खरोखर पाठ केला आहे हे तपासते.
एमपीएससीचे पर्यावरण प्रश्न भारतातील सुमारे अठरा जीवावरण राखीव क्षेत्रांच्या सुस्थापित यादीवर आधारित असतात, प्रत्येकाचे स्वतःचे राज्य व अधिसूचना-वर्ष असते. प्रत्येक राखीव क्षेत्राचे वर्ष एकेकटे लक्षात ठेवण्याच्या प्रयत्नापेक्षा साधी कालानुक्रमिक तक्ता बाळगणे हीच सर्वांत सुरक्षित तयारी आहे.
- निलगिरी जीवावरण राखीव क्षेत्र (1986) हे भारतातील पहिले होते, तमिळनाडू, केरळ व कर्नाटक या राज्यांच्या भागांत पसरलेले.
- सुंदरबन जीवावरण राखीव क्षेत्र (1989) पश्चिम बंगालमधील गंगा-ब्रह्मपुत्रा खारफुटी त्रिभुज प्रदेशाचे संरक्षण करते.
- कच्छ जीवावरण राखीव क्षेत्र (2008), गुजरातमध्ये, क्षेत्रफळाने भारतातील सर्वांत मोठे जीवावरण राखीव क्षेत्र आहे.
- पन्ना जीवावरण राखीव क्षेत्र (2011), मध्य प्रदेशात, या यादीतील तुलनेने अलीकडे अधिसूचित झालेल्या राखीव क्षेत्रांपैकी एक आहे.
- 1986 — निलगिरी (भारताचे पहिले जीवावरण राखीव क्षेत्र)
- 1989 — सुंदरबन
- 2008 — कच्छ (क्षेत्रफळाने भारतातील सर्वांत मोठे)
- 2011 — पन्ना
निलगिरी – सुंदरबन – कच्छ – पन्ना : 1986 ते 2011 असा स्पष्ट कालानुक्रम.
- जीवावरण राखीव क्षेत्राचे भारतीय अधिसूचना-वर्ष व त्याचे नंतरचे युनेस्कोच्या जागतिक जाळ्यातील समावेश-वर्ष यांची गल्लत करणे, जे वेगळे असू शकते
- अधिक प्रसिद्ध नावे असलेली राखीव क्षेत्रे (निलगिरी, सुंदरबन) खरा क्रम न तपासताच सर्वांत जुनी असतील असे गृहीत धरणे
एमपीएससी अनेकदा जीवावरण राखीव क्षेत्रे (वा इतर संरक्षित-क्षेत्र वर्गवारी) व त्यांची स्थापना-वर्षे यांच्यात चार-घटकी जोडणी रचते, बरोबर क्रम जवळपासच्या भासमय संयोजनांत विस्कळित करून. वेगळ्या तथ्यांऐवजी एक पाठ केलेली कालानुक्रमिक यादी हाच यावरचा विश्वासार्ह उपाय आहे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारतात स्थापन झालेले पहिले जीवावरण राखीव क्षेत्र कोणते होते?
- (a)सुंदरबन
- (b)निलगिरी
- (c)नंदा देवी
- (d)गल्फ ऑफ मन्नार
उत्तर(b) निलगिरी — 1986 साली अधिसूचित, भारताचे पहिले जीवावरण राखीव क्षेत्र, तमिळनाडू, केरळ व कर्नाटक या राज्यांच्या भागांत पसरलेले.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
2008 साली अधिसूचित झालेले कच्छ जीवावरण राखीव क्षेत्र कोणत्या राज्यात आहे आणि कोणत्या वैशिष्ट्यासाठी उल्लेखनीय आहे?
- (a)गुजरात; क्षेत्रफळाने भारतातील सर्वांत मोठे जीवावरण राखीव क्षेत्र
- (b)राजस्थान; भारतातील सर्वांत लहान जीवावरण राखीव क्षेत्र
- (c)मध्य प्रदेश; भारतातील पहिले जीवावरण राखीव क्षेत्र
- (d)गुजरात; पूर्णतः सागरी जीवावरण राखीव क्षेत्र
उत्तर(a) गुजरात; क्षेत्रफळाने भारतातील सर्वांत मोठे जीवावरण राखीव क्षेत्र.