MPSC 2025 पूर्व परीक्षा प्रश्न 16: कर्कवृत्त भारताच्या कोणत्या राज्यामधून जाते

Q: What is the answer to MPSC 2025 Prelims Q16?

(1). बरोबर उत्तर पर्याय (1), गुजरात – मध्य प्रदेश – त्रिपुरा – मिझोराम. कर्कवृत्त (23°30' उत्तर) भारतातून बरोबर आठ राज्यांतून जाते, साधारण पश्चिमेकडून पूर्वेकडे — गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा आणि मिझोराम. या पर्यायात नमूद केलेली चारही राज्ये — गुजरात, मध्य प्रदेश, त्रिपुरा व मिझोराम — याच आठ राज्यांच्या यादीत मोडतात, त्यामुळे या प्रश्नातील पर्यायांपैकी फक्त हाच पर्याय आहे ज्यात नमूद केलेले प्रत्येक राज्य खरोखरच या अक्षवृत्ताने ओलांडलेले आहे. इतर तिन्ही पर्यायांत प्रत्येकी एखादे असे राज्य घुसडलेले आहे जे या अक्षवृत्ताच्या पूर्णपणे एका बाजूला आहे — याच प्रकारच्या जवळपासच्या चुका पकडण्यासाठी हा प्रश्नप्रकार रचलेला असतो.

MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 16 / 100

महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित संयुक्त (पूर्व) परीक्षा - २०२५, दिनांक ९ नोव्हेंबर, २०२५. आयोगाच्या स्वतःच्या प्रश्नपुस्तिकेतून (संच A) घेतलेला मजकूर; उत्तर आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेनुसार.

कर्कवृत्त भारताच्या कोणत्या राज्यामधून जाते ?

(1)गुजरात – मध्य प्रदेश – त्रिपुरा – मिझोराम
(2)गुजरात – महाराष्ट्र – पश्चिम बंगाल – त्रिपुरा
(3)महाराष्ट्र – बिहार – पश्चिम बंगाल – मिझोराम
(4)गुजरात – बिहार – त्रिपुरा – पश्चिम बंगाल

उत्तर

(1)

का

बरोबर उत्तर पर्याय (1), गुजरात – मध्य प्रदेश – त्रिपुरा – मिझोराम. कर्कवृत्त (23°30' उत्तर) भारतातून बरोबर आठ राज्यांतून जाते, साधारण पश्चिमेकडून पूर्वेकडे — गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा आणि मिझोराम. या पर्यायात नमूद केलेली चारही राज्ये — गुजरात, मध्य प्रदेश, त्रिपुरा व मिझोराम — याच आठ राज्यांच्या यादीत मोडतात, त्यामुळे या प्रश्नातील पर्यायांपैकी फक्त हाच पर्याय आहे ज्यात नमूद केलेले प्रत्येक राज्य खरोखरच या अक्षवृत्ताने ओलांडलेले आहे. इतर तिन्ही पर्यायांत प्रत्येकी एखादे असे राज्य घुसडलेले आहे जे या अक्षवृत्ताच्या पूर्णपणे एका बाजूला आहे — याच प्रकारच्या जवळपासच्या चुका पकडण्यासाठी हा प्रश्नप्रकार रचलेला असतो.

इतर पर्याय का चुकीचे आहेत

(2)गुजरात – महाराष्ट्र – पश्चिम बंगाल – त्रिपुरा — गुजरात, पश्चिम बंगाल व त्रिपुरा ही तिन्ही खऱ्या आठ-राज्यांच्या यादीत आहेत, पण महाराष्ट्र नाही. महाराष्ट्र गुजरात व मध्य प्रदेशच्या लगेच दक्षिणेला आहे, आणि त्याचा सर्वांत उत्तरेकडील भाग (जसे नंदुरबार जिल्हा) 22° उत्तरच्या खालीच येतो — म्हणजे 23°30' उत्तर या अक्षवृत्तापेक्षा दक्षिणेला — त्यामुळे कर्कवृत्त या राज्यात कधीच प्रवेश करत नाही. महाराष्ट्र कर्कवृत्त ओलांडणाऱ्या दोन राज्यांच्या सीमेलगत असल्यानेच ही चूक विश्वासार्ह भासते.
(3)महाराष्ट्र – बिहार – पश्चिम बंगाल – मिझोराम — पश्चिम बंगाल व मिझोराम बरोबर यादीत आहेत, पण महाराष्ट्र व बिहार दोन्ही नाहीत. महाराष्ट्र वर नमूद केलेल्या कारणाने अक्षवृत्ताच्या दक्षिणेला आहे, आणि सध्याचा बिहार पूर्णपणे त्याच्या उत्तरेला, 23°30' उत्तरच्या पूर्णपणे वर आहे — प्रत्यक्षात कर्कवृत्त ओलांडते ते झारखंड, जे 2000 साली बिहारच्या दक्षिण भागातून वेगळे झाले. एकाच पर्यायातील दोन चुका यास चारपैकी सर्वांत कमी अचूक पर्याय बनवतात.
(4)गुजरात – बिहार – त्रिपुरा – पश्चिम बंगाल — गुजरात, त्रिपुरा व पश्चिम बंगाल बरोबर यादीत आहेत, पण बिहार नाही — इथली एकमेव चुकीची जागा हीच आहे. झारखंडच्या निर्मितीपूर्वी (2000 पूर्वी), हे अक्षवृत्त जिथून जाते ते जिल्हे अविभाजित बिहारचा भाग होते, म्हणूनच बिहार या प्रश्नात इतक्या वारंवार चुकीचा उत्तर म्हणून येतो; आज हे जिल्हे झारखंडमध्ये आहेत, आणि सध्याचा बिहार पूर्णपणे या अक्षवृत्ताच्या उत्तरेला आहे.

संकल्पना

23°30' उत्तर या कर्कवृत्तावर सूर्य वर्षातील एका विशिष्ट दिवशी अगदी डोक्यावर येऊ शकतो अशी सर्वांत उत्तरेकडील अक्षवृत्तरेषा आहे, आणि ती भारताला उत्तरेकडील उपोष्णकटिबंधीय पट्टा व दक्षिणेकडील उष्णकटिबंधीय पट्टा असे विभागते. हे नेमकं कोणत्या आठ राज्यांतून जाते — आणि कोणत्या मोठ्या, सुपरिचित राज्यांना ते अगदी थोडक्यात चुकवते — हे शोधणे हे सर्वसाधारण भौगोलिक जाणिवेपेक्षा नकाशाचे नेमके ज्ञान तपासणारी नेहमीची चाचणी आहे.

एमपीएससीचे या प्रकारचे भूगोल प्रश्न भासमय अंदाजापेक्षा नेमकी यादी सांगू शकणाऱ्या उमेदवारांना बक्षीस देतात. झारखंड बिहारपासून केवळ 2000 साली वेगळे झाल्याने, आणि महाराष्ट्र या अक्षवृत्त ओलांडणाऱ्या दोन राज्यांच्या थेट सीमेवर असल्याने, ही दोन्ही राज्ये या प्रश्नात वारंवार येणारे चुकीचे पर्याय ठरतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

कर्कवृत्त (23°30' उत्तर) भारतातून बरोबर आठ राज्यांतून जाते: गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा व मिझोराम.
महाराष्ट्र पूर्णपणे या अक्षवृत्ताच्या दक्षिणेला आहे; त्याचा उत्तरेकडील भागही अजूनही 22° उत्तरच्या खाली आहे.
सध्याचा बिहार पूर्णपणे या अक्षवृत्ताच्या उत्तरेला आहे; जे जिल्हे पूर्वी या अक्षवृत्तासह अविभाजित बिहारचे भाग होते, ते आता 2000 साली स्थापन झालेल्या झारखंडचा भाग आहेत.
राजस्थान व छत्तीसगड, या प्रश्नातील कोणत्याही पर्यायात नमूद नसले तरी, तेही खऱ्या आठ राज्यांच्या यादीत आहेत.

कर्कवृत्त (23°30' उत्तर) प्रत्यक्षात कोणत्या राज्यांतून जाते?

गुजरात→आत — 8 पैकी सर्वांत पश्चिमेकडील

मध्य प्रदेश→आत

त्रिपुरा→आत

मिझोराम→आत — 8 पैकी सर्वांत पूर्वेकडील

महाराष्ट्र→बाहेर — या रेषेवर असलेल्या दोन राज्यांच्या सीमेला लागून असूनही ही रेषा त्याच्या दक्षिणेला आहे

बिहार (सद्यस्थिती)→बाहेर — उत्तरेला आहे; झारखंड (स्थापना 2000) ने ही रेषा वारशाने घेतली

पूर्ण यादीतील ही आठ राज्ये आहेत — गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा व मिझोराम.

पुढील अभ्यास

कर्कवृत्ताने ओलांडलेल्या भारतातील आठ राज्यांची संपूर्ण यादी, पश्चिम-ते-पूर्व क्रमानेमूळ रेखावृत्त व प्रमाणवेळ (भारताचे 82°30' पूर्व हे संदर्भ रेखावृत्त यांपैकी काही राज्यांतूनच जाते)2000 सालची पुनर्रचना ज्याने झारखंड, छत्तीसगड व उत्तराखंड मोठ्या राज्यांतून वेगळे केले

नेहमीचे सापळे

एखादे मोठे, सुपरिचित शेजारी राज्य (महाराष्ट्र, बिहार) या अक्षवृत्त ओलांडणाऱ्या खऱ्या आठ राज्यांपैकी एकाच्या जागी घुसडणे
सध्याच्या नकाशाऐवजी 2000 पूर्वीच्या राज्यसीमा (अविभाजित बिहार, मध्य प्रदेश) वापरणे

एमपीएससीला एखाद्या नामांकित अक्षवृत्त वा रेखावृत्तासह जाणाऱ्या राज्यांची नेमकी यादी तपासणे आवडते, आणि भौगोलिकदृष्ट्या शेजारी पण चुकीचे राज्य घुसडून चुकीचे पर्याय घडवते. ही यादी क्रमाने पाठ करणे, सोबत सध्याच्या राजकीय नकाशाची जोड, हाच यावरचा विश्वासार्ह उपाय आहे.