MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 18 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2): अ–II, ब–I, क–IV, ड–III, म्हणजे प्रकाशे (तापी–गोमती), मुडावद (तापी–पांझरा), माहुली (कृष्णा–वेण्णा) आणि तुळापूर (भीमा–इंद्रायणी). नंदुरबार जिल्ह्यातील तापी नदीकाठचे तीर्थक्षेत्र प्रकाशा, तिथे गोमई (गोमती) नदी तापीला मिळते — हा संगम संगमेश्वर मंदिर व गावातील मंदिरसमूहाने ओळखला जातो. धुळे जिल्ह्याच्या शिंदखेडा तालुक्यातील मुडावद हे गाव तापी व पांझरा यांच्या संगमावर वसलेले आहे, तिथे अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधलेले ऐतिहासिक कपिलेश्वर मंदिर आहे. सातारा जवळील माहुली, जिथे प्रसिद्ध संगम माहुली आहे, तिथे वेण्णा कृष्णेला मिळते — विश्वेश्वर व रामेश्वर मंदिरांसह महाराष्ट्रातील एक प्रमुख तीर्थस्थान. पुण्याजवळील तुळापूर, जिथे भीमा व इंद्रायणी एकत्र येतात (जवळच एक तिसरी नदी, भामाही मिळते), हे छत्रपती संभाजी महाराजांच्या हौतात्म्याचे ऐतिहासिक स्थळ म्हणून महत्त्वाचे आहे. हे चारही महाराष्ट्रातील खरे व वेगळे नदी-संगम तीर्थस्थळ आहेत, आणि हा प्रश्न उमेदवाराला चार ठिकाणांची नावे व चार नदी-जोड्या यांची योग्य सांगड, त्या एकमेकांत मिसळू न देता, राखता येते का हे तपासतो.

• (1)अ – I, ब – II, क – III, ड – IV — हा पर्याय प्रकाशे व मुडावद यांच्या नदी-जोड्या एकमेकांशी अदलाबदल करतो (I व II परस्पर बदल), आणि माहुली व तुळापूर यांच्याही नदी-जोड्या एकमेकांशी अदलाबदल करतो (III व IV परस्पर बदल), त्यामुळे तीच चार ठिकाणे व चार नदी-जोड्या दिसत असूनही चारही जोड्या चुकीच्या ठरतात.
• (3)अ – III, ब – IV, क – II, ड – I — हा पर्याय प्रकाशेला भीमा-इंद्रायणीशी आणि मुडावदला कृष्णा-वेण्णाशी जोडतो — हे दोन्ही संगम नंदुरबार वा धुळे जिल्ह्यांपासून भौगोलिकदृष्ट्या कुठेही जवळ नाहीत, जिथे प्रकाशे व मुडावद प्रत्यक्षात तापीकाठी वसलेले आहेत. यात माहुली व तुळापूरच्या बरोबर जोड्याही एकमेकांशी अदलाबदल केलेल्या आहेत.
• (4)अ – IV, ब – III, क – II, ड – I — हा पर्याय प्रकाशेला कृष्णा-वेण्णाशी आणि मुडावदला भीमा-इंद्रायणीशी जोडतो, पुन्हा एकदा उत्तर महाराष्ट्रातील दोन तापी-खोऱ्यातील संगम (प्रकाशे व मुडावद) दक्षिणेकडील व पूर्वेकडील कृष्णा व भीमा खोऱ्यांतील नदी-जोड्यांवर बसवतो — पूर्ण चार-मार्गी विस्थापन.

महाराष्ट्रातील नद्यांच्या प्रत्येकाला सुपरिचित संगमस्थळे आहेत जी तीर्थक्षेत्रे बनली आहेत, आणि प्रकाशे, मुडावद, माहुली व तुळापूर ही चारही यांतील सर्वाधिक उल्लेख होणाऱ्या स्थळांपैकी आहेत. बरोबर जोडणी करण्यासाठी प्रत्येक स्थळ नेमक्या कोणत्या जिल्ह्यात व कोणत्या नदीखोऱ्यात आहे हे माहीत असणे आवश्यक आहे, कारण चुकीची जोडणी सहसा दोन असंबंधित नदीखोरी एकमेकांत मिसळते.

एमपीएससीचे महाराष्ट्र-भूगोलावरील प्रश्न नदी-संगम जोडणी वारंवार तपासतात, कारण राज्यातील प्रमुख नद्या (तापी, कृष्णा, भीमा व त्यांच्या उपनद्या) यांना प्रत्येकीला मूठभर स्थानिक प्रसिद्ध संगम आहेत जे समोर नकाशा नसल्यास सहज गोंधळात टाकतात.

• प्रकाशे, नंदुरबार जिल्ह्यात, तापी व गोमई (गोमती) नद्यांचा संगम आहे.
• मुडावद, धुळे जिल्ह्याच्या शिंदखेडा तालुक्यात, तापी व पांझरा नद्यांचा संगम आहे.
• माहुली, सातारा जवळ, कृष्णा व वेण्णा नद्यांचा संगम आहे.
• तुळापूर, पुण्याजवळ, भीमा व इंद्रायणी नद्यांचा संगम आहे, आणि हे संभाजी महाराजांच्या हौतात्म्याचे ऐतिहासिक स्थळ आहे.

• तापी-खोऱ्यातील संगम (प्रकाशे, मुडावद) दक्षिणेकडील असंबंधित खोऱ्यातील (कृष्णा, भीमा) नदी-जोडीशी जोडणे
• एकाच प्रश्नपत्रिकेतील वेगवेगळ्या नदी प्रणालींबद्दलच्या सारखीच रचना असलेल्या जोडणी प्रश्नांची गल्लत करणे

एमपीएससी अनेकदा महाराष्ट्रातील स्थळनामे व तिथे मिळणाऱ्या दोन नद्यांमध्ये चार-घटकी जोडणी रचते, बरोबर जोडणी असंबंधित नदीखोरी ओलांडणाऱ्या संयोजनांत विस्कळित करून. प्रमुख संगमांचा खोरे-निहाय मानसिक नकाशा हाच यावरचा विश्वासार्ह उपाय आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पुण्याजवळील तुळापूर, छत्रपती संभाजी महाराजांच्या हौतात्म्याचे ऐतिहासिक स्थळ, कोणत्या दोन नद्यांच्या संगमावर आहे?

  • (a)कृष्णा व वेण्णा
  • (b)तापी व पांझरा
  • (c)भीमा व इंद्रायणी
  • (d)गोदावरी व प्रवरा

  उत्तर(c) भीमा व इंद्रायणी — तुळापूर याच संगमावर वसलेले आहे, जवळच भामा नदीही मिळते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सातारा जवळील तीर्थक्षेत्र संगम माहुली कोणत्या दोन नद्यांच्या संगमाला ओळखते?

  • (a)तापी व गोमती
  • (b)कृष्णा व वेण्णा
  • (c)भीमा व इंद्रायणी
  • (d)तापी व पांझरा

  उत्तर(b) कृष्णा व वेण्णा — विश्वेश्वर व रामेश्वर मंदिरे या साताऱ्याजवळील संगमाला ओळखतात.