मुघल बादशहा अकबराने इ. स. 1584 मध्ये ''खान-ए-खानान'' ही पदवी कोणाला दिली होती ?
- (1)अबुल फजल
- (2)मिया तानसेन
- (3)अब्दुल रहीम
- (4)हकीम हुमाम
बरोबर उत्तर पर्याय (3), अब्दुल रहीम. अब्दुल रहीम, अकबराचे संरक्षक बैरम खान यांचा मुलगा आणि पुढे 'रहीम' या टोपणनावाने प्रसिद्ध कवी म्हणून गौरवला गेलेला, याने 1584 साली एका विशिष्ट लष्करी कामगिरीद्वारे 'खान-ए-खानान' — शब्दशः 'खानांचा खान' — ही उपाधी मिळवली: जेव्हा पदच्युत गुजरातचा सुलतान मुझफ्फर शाह तिसरा याने बंदिवासातून पळ काढून बंड उभारले, तेव्हा अकबराने अठ्ठावीस वर्षांच्या रहीमला ते मोडून काढण्यासाठी पाठवले, आणि त्याने अहमदाबादजवळ सरखेजच्या लढाईत, संख्येने कितीतरी कमी असूनही, बंडखोर सैन्यावर निर्णायक विजय मिळवला. अकबराने या विजयाबद्दल त्याला खान-ए-खानान ही उपाधी बहाल केली, ज्याने रहीमचे साम्राज्यातील अग्रगण्य लष्करी सेनापती व सरदार म्हणून आगमन अधोरेखित केले — हा दर्जा त्याने पुढे एका गाजलेल्या साहित्यिक कारकिर्दीशी जोडला, हिंदवी दोहे तसेच फार्सी व संस्कृतप्रभावित रचना लिहून, आणि नंतर अकबराच्या दरबारातील नवरत्नांपैकी एक म्हणूनही तो गणला गेला.
- (1)अबुल फजल — अबुल फजल हे अकबराचे दरबारी इतिहासकार व सर्वांत विश्वासू सल्लागारांपैकी एक होते, अकबरनामा व त्याची सांख्यिकीय जोडगोळी ऐन-ए-अकबरी यांचे लेखक, आणि तेही नवरत्नांपैकी एक होते — पण त्यांचे मोठेपण विद्वत्ता व प्रशासनावर आधारित आहे, युद्ध जिंकून मिळालेल्या लष्करी उपाधीवर नव्हे. त्यांना खान-ए-खानान बहाल झाल्याची कोणतीही नोंद नाही; ती विशिष्ट सन्मानदर्शक उपाधी 1584 च्या सरखेज विजयासाठी रहीमला मिळालेली आहे.
- (2)मिया तानसेन — तानसेन हे अकबराचे सर्वांत गाजलेले दरबारी संगीतकार होते, हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतातील मोठ्या योगदानासाठी स्मरणात आहेत आणि त्यांच्या कलात्मक — लष्करी वा प्रशासकीय नव्हे — कामगिरीसाठी नवरत्नांत गणले जातात. खान-ए-खानान ही उपाधी लष्करी नेतृत्व व युद्धभूमीवरील यशाशी जोडलेली होती, आणि पूर्णपणे संगीताभोवती रचलेली तानसेनांची कारकीर्द या वर्गात मोडत नाही.
- (4)हकीम हुमाम — हकीम हुमाम (नजीब अल-दीन हुमायून) हे पर्शियात जन्मलेले वैद्य होते, जे अकबराचे सद्र म्हणून काम करण्यापर्यंत पोहोचले आणि तेही नवरत्नांत गणले जातात, पण त्यांची कारकीर्द वैद्यकशास्त्र व धार्मिक प्रशासनात घडली, रणांगणावर नव्हे. 1584 च्या सरखेज विजयासाठी दिली गेलेली खान-ए-खानान ही उपाधी एका वैद्य-प्रशासकाच्या कारकिर्दीत बसत नाही.
खान-ए-खानान ही मुघल दरबारातील सर्वोच्च सन्माननीय उपाधींपैकी एक होती, विलक्षण लष्करी नेतृत्व दाखवलेल्या सरदारांसाठी राखीव, आणि 1584 साली ती अब्दुल रहीमला बहाल होणे हाच तो क्षण आहे जिथे बैरम खानचा मुलगा पूर्णपणे आपल्या वडिलांच्या सावलीतून बाहेर पडून अकबराच्या सरदारवर्गाच्या अग्रस्थानी पोहोचला. रहीम पुढे मोठमोठ्या प्रांतीय व लष्करी जबाबदाऱ्या सांभाळत गेले, आणि — त्याच्या लष्करी दर्जाच्या मानाने असामान्यपणे — त्या काळातील सर्वांत गाजलेल्या द्विभाषिक कवींपैकी एक बनले, त्यांचे हिंदवी दोहे साध्या, थेट नैतिक शहाणपणासाठी आजही उद्धृत केले जातात.
अकबराचा दरबार अनेकदा नवरत्नांच्या एकसंध यादीद्वारे शिकवला जातो, पण एमपीएससीचे प्रश्न वारंवार तपासतात की या समूहातील प्रत्येक व्यक्ती नेमकी कशासाठी ओळखली जात होती — लष्करी नेतृत्व, इतिहासलेखन, संगीत, वैद्यक, किंवा वित्त — कारण प्रत्येकाला जोडलेल्या सन्माननीय उपाध्या व कामगिऱ्या नेमक्या व एकमेकांशी अदलाबदल न करण्यायोग्य आहेत. हा प्रश्न रहीमची लष्करी ओळख अबुल फजलच्या विद्वत्तापूर्ण, तानसेनांच्या संगीतमय व हकीम हुमामच्या वैद्यकीय ओळखीपासून वेगळी ठेवण्याचे बक्षीस देतो.
- अब्दुल रहीम, बैरम खानचा मुलगा, याला अकबराने अहमदाबादजवळील सरखेजच्या लढाईत बंडखोर मुझफ्फर शाह तिसरा याच्यावर मिळवलेल्या विजयानंतर 1584 साली खान-ए-खानान ही उपाधी दिली.
- रहीमने एक मोठी लष्करी व प्रशासकीय कारकीर्द गाजलेल्या काव्यरचनेशी जोडली, हिंदवी दोहे तसेच फार्सी व संस्कृतप्रभावित रचना लिहून.
- अबुल फजल, अकबरनामा व ऐन-ए-अकबरीचे लेखक, हे अकबराचे प्रमुख इतिहासकार व सल्लागार होते, खान-ए-खानान उपाधीधारक नव्हते.
- तानसेन, अकबराचे अग्रगण्य दरबारी संगीतकार, आणि हकीम हुमाम, पर्शियात जन्मलेले वैद्य व सद्र, हे दोघेही नवरत्नांत गणले गेले पण लष्करी नेतृत्वाहून वेगळ्या क्षेत्रांत.
- अकबराच्या दरबारातील नवरत्नांची पारंपरिक यादी अशी आहे — अबुल फजल, फैझी, तानसेन, बिरबल, राजा तोडरमल, राजा मानसिंह, अब्दुल रहीम खान-ए-खानान, फकीर अजिओ-दीन आणि मुल्ला दो-प्याजा.
खान-ए-खानान ही रणांगणावरील विजयाबद्दल दिली जाणारी पदवी आहे — फक्त रहीम यांचे क्षेत्र जुळते.
- कोणताही प्रसिद्ध नवरत्न कोणतीही प्रतिष्ठित मुघल उपाधी धारण करू शकतो असे गृहीत धरणे, त्या विशिष्ट उपाधीने नेमकी कोणती कामगिरी बक्षिस दिली आहे हे न तपासता
- सरदार-कवी अब्दुल रहीम याची त्याचे वडील बैरम खान — अकबराच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीतील आधीची व स्वतंत्रपणे महत्त्वाची व्यक्ती — यांच्याशी गल्लत करणे
- खान-ए-खानान ही एक सर्वसाधारण सन्मानदर्शक उपाधी आहे असे मानणे, विशेषतः लष्करी नेतृत्वाशी जोडलेली उपाधी नव्हे
एमपीएससी मुघल-दरबार प्रश्नांसाठी बहुधा नऊ नवरत्नांच्याच सुपरिचित समूहातून चुकीचे पर्याय घडवते, आणि उमेदवार प्रत्येक नावाला त्याच्या स्वतःच्या नेमक्या क्षेत्राशी — लष्करी, साहित्यिक, संगीत, प्रशासकीय वा वैद्यकीय — जोडू शकतो की नाही याची चाचणी घेते, त्या समूहाला अदलाबदल करण्यायोग्य दरबारी सेलिब्रिटी मानण्याऐवजी.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
अब्दुल रहीम खान-ए-खानान यांना 1584 साली अकबराकडून त्यांची उपाधी कोणत्या लढाईतील निर्णायक विजयानंतर मिळाली?
- (a)सरखेजची लढाई
- (b)हळदीघाटीची लढाई
- (c)पानिपतची लढाई
- (d)चौसाची लढाई
उत्तर(a) सरखेजची लढाई, अहमदाबादजवळ, जिथे रहीमने बंडखोर मुझफ्फर शाह तिसरा याचा पराभव केला. हळदीघाटी (1576) मेवाडच्या राणा प्रतापाविरुद्ध लढली गेली, आणि पानिपत व चौसा मुघल इतिहासातील आधीच्या व वेगळ्या प्रकरणांशी संबंधित आहेत.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
अकबराच्या नवरत्नांपैकी, अकबरनामा व ऐन-ए-अकबरीचे लेखक म्हणून कोण प्रामुख्याने स्मरणात आहे?
- (a)अबुल फजल
- (b)फैझी
- (c)तोडरमल
- (d)बिरबल
उत्तर(a) अबुल फजल — अकबराचे दरबारी इतिहासकार. त्यांचे बंधू फैझी हे कवी व अनुवादक होते, तोडरमल हे अकबराचे महसूल मंत्री होते, आणि बिरबल हे विनोदबुद्धीसाठी ओळखले जाणारे दरबारी सल्लागार होते.