MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 14 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4), ग. वा. जोशी. गणेश वासुदेव जोशी हे पुण्यात 1870 साली स्थापन झालेल्या पूना सार्वजनिक सभेचे संस्थापक सदस्य होते. जानेवारी 1877 मध्ये भारत सरकारने राणी व्हिक्टोरियाला 'भारताची सम्राज्ञी' घोषित करण्यासाठी दिल्ली दरबार आयोजित केला, तेव्हा सभेने जोशी यांना — जाणीवपूर्वक दरबारी पोशाखाऐवजी खादीचे स्वहस्ते कातलेले वस्त्र परिधान करून — सभेच्या वतीने एक निवेदन वाचण्यासाठी दिल्लीला प्रतिनिधी म्हणून पाठवले. या निवेदनात एक स्पष्ट, सभ्य भाषेत मांडलेली मागणी होती: भारतीयांना 'तिच्या ब्रिटिश प्रजाजनांना लाभणारा तोच राजकीय व सामाजिक दर्जा' मिळावा. भारतीय राजे व मानकरी व्हॉईसरॉयसमोर जमलेल्या या मेळाव्याचे वर्णन जोशींनीच 'भारतीय संसद' असे केले — हे वर्णन स्वतःच एक युक्तिवाद होता, कारण दरबार म्हणजे कोणतेही प्रातिनिधिक वा वैधानिक स्वरूप नसलेले शाही थाटमाटाचे प्रदर्शन होते, आणि जोशींच्या शब्दप्रयोगाने हीच पोकळी तुलनेसाठी उघड केली. हा प्रसंग पुढे 1885 साली भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने औपचारिक रूप दिलेल्या संघटित राजकीय मागणी-प्रक्रियेची एक प्रारंभिक तालीम म्हणून स्मरणात आहे.

• (1)म. गो. रानडे — महादेव गोविंद रानडे हे पूना सार्वजनिक सभेशी घनिष्ठपणे संबंधित होते आणि याच काळात सरकारला पाठवलेल्या निवेदने व अर्जांमागील एक मार्गदर्शक बौद्धिक व्यक्तिमत्त्व बनले — नेमके यामुळेच त्यांचे नाव या अवतरणाशेजारी स्वाभाविक वाटते. पण 1877 चे दिल्ली शिष्टमंडळ व 'भारतीय संसद' हे वर्णन विशेषतः जोशींचे आहे, ज्यांनी स्वतः दिल्लीला जाऊन प्रत्यक्ष निवेदन वाचले — रानडे यांचे नव्हे.
• (2)के. टी. तेलंग — काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग हे याच व्यापक पिढीतील मुंबईस्थित समकालीन न्यायवेत्ता व सुधारक होते, ज्यामुळे हा पर्याय इथे भासमय वाटतो. मात्र त्यांना 1877 च्या पूना सार्वजनिक सभेच्या दिल्ली शिष्टमंडळाशी वा या अवतरणाशी जोडणारा कोणताही स्रोत नाही; त्यांची स्वतःची सार्वजनिक कारकीर्द या विशिष्ट प्रसंगापेक्षा मुंबईभोवती केंद्रित होती.
• (3)एस. एच. चिपळूणकर — स. ह. चिपळूणकर हे 1870 साली स्थापन झालेल्या पूना सार्वजनिक सभेच्या संस्थापक सदस्यांमध्ये, जोशींसह, नोंदलेले आहेत — नेमके यामुळेच हा पर्याय अधिक विश्वासार्ह सापळा ठरतो: तो योग्य उत्तराबरोबर तीच संस्थात्मक ओळख सामायिक करतो. पण 1877 च्या दरबारातील शिष्टमंडळ व त्याला 'भारतीय संसद' म्हणण्याचे श्रेय चिपळूणकरांना नाही, तर जोशींनाच दिले जाते.

पूना सार्वजनिक सभा, 1870 साली पुण्यात स्थापन झालेली, ही भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अस्तित्वाआधीच वसाहतकालीन सरकारकडे भारतीय राजकीय मताच्या वतीने अर्ज करणाऱ्या सर्वांत जुन्या संघटित संस्थांपैकी एक होती. तिचे 1877 चे दिल्ली शिष्टमंडळ दाखवते की सभेने एक शाही देखावा — जो मुद्दाम निष्ठा व उतरंड प्रदर्शित करण्यासाठी रचला होता — याचाच वापर समान दर्जाची मागणी मांडण्याची संधी म्हणून केला.

एमपीएससी अशा प्रश्नांद्वारे उमेदवार एखादे विशिष्ट कृत्य वा अवतरण एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीशी जोडू शकतो का, हे तपासते — केवळ ती संस्था वा पिढी ओळखण्याऐवजी. इथले सर्व पर्याय भासमय आहेत कारण ते सर्व याच दशकातील पूना सार्वजनिक सभेशी-संबंधित नावे आहेत; यांतील फक्त एकानेच प्रत्यक्ष प्रवास केला व ते शब्द उच्चारले.

• जानेवारी 1877 च्या दिल्ली दरबाराने राणी व्हिक्टोरियाला 'भारताची सम्राज्ञी' घोषित केले आणि व्हॉईसरॉयसमोर भारतीय राजे व मानकऱ्यांना एकत्र आणले.
• 1870 साली पुण्यात स्थापन झालेल्या पूना सार्वजनिक सभेने ग. वा. जोशी यांना स्वहस्ते कातलेल्या खादीत दिल्लीला आपला प्रतिनिधी म्हणून पाठवले.
• जोशींनी 'तिच्या ब्रिटिश प्रजाजनांना लाभणारा तोच राजकीय व सामाजिक दर्जा' अशी मागणी करणारे निवेदन वाचले आणि या मेळाव्याचे वर्णन 'भारतीय संसद' असे केले.
• म. गो. रानडे व स. ह. चिपळूणकर हे दोघेही याच काळात पूना सार्वजनिक सभेशी संबंधित होते, पण 1877 चे शिष्टमंडळ व अवतरण जोशींचे आहे.

• एखादे विशिष्ट अवतरण वा कृत्य एखाद्या संस्थेतील सर्वांत प्रसिद्ध नावाला जोडणे, प्रत्यक्षात ते केलेल्या व्यक्तीऐवजी
• 'त्याच सभेचा संस्थापक सदस्य' असणे हे एखाद्या नंतरच्या विशिष्ट कृत्याच्या लेखकत्वाचा पुरावा मानणे

एमपीएससीला एकाच संस्थेशी संबंधित समकालीनांच्या समूहातून एका विशिष्ट व्यक्तीचे विशिष्ट कृत्य वा विधान वेगळे काढणे आवडते, आणि त्याच संस्थेतील इतर सुपरिचित नावांतून चुकीचे पर्याय घडवते. यावरचा उपाय म्हणजे केवळ 'कोण कुठे संबंधित होते' नव्हे, तर 'कोणी नेमके काय केले' याची छोटी यादी बाळगणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1877 च्या दिल्ली दरबारात स्वहस्ते कातलेल्या खादीत उपस्थित राहून त्याला 'भारतीय संसद' म्हणणाऱ्या पूना सार्वजनिक सभेच्या प्रतिनिधीची संस्था कोणत्या वर्षी स्थापन झाली?

  • (a)1870
  • (b)1875
  • (c)1880
  • (d)1885

  उत्तर(a) 1870 — पूना सार्वजनिक सभा पुण्यात 1870 साली सुरू झाली; भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस, वेगळी व नंतरची संस्था, 1885 साली स्थापन झाली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ग. वा. जोशी यांनी 1877 च्या दिल्ली दरबारात पूना सार्वजनिक सभेच्या वतीने वाचलेल्या निवेदनाने कोणती मागणी मांडली?

  • (a)ब्रिटिश राजवटीपासून संपूर्ण स्वातंत्र्य
  • (b)ब्रिटिश प्रजाजनांना लाभणारा तोच राजकीय व सामाजिक दर्जा
  • (c)मुंबई प्रांतासाठी स्वतंत्र विधिमंडळ
  • (d)दिल्ली दरबार समारंभाची समाप्ती

  उत्तर(b) ब्रिटिश प्रजाजनांना लाभणारा तोच राजकीय व सामाजिक दर्जा — संघटित राजकीय अर्ज-चळवळीच्या या सुरुवातीच्या टप्प्याला साजेशी सौम्य, समानतेवर आधारित मागणी, स्वातंत्र्याच्या मागणीपेक्षा खूपच सौम्य.