हैदराबाद संस्थान विलीनीकरणात मार्गदर्शक म्हणून भूमिका बजावणारे लेफ्टनंट जनरल कोण होते ?
- (1)के. एम. करीअप्पा
- (2)राजेंद्र सिंग
- (3)एस. एम. श्रीनागेश
- (4)सर रॉबर्ट लॉकहार्ट
बरोबर उत्तर पर्याय (2), राजेंद्र सिंग — लेफ्टनंट जनरल राजेंद्रसिंहजी जडेजा, जे दक्षिण कमांडचे जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ म्हणून हैदराबाद संस्थानाला भारतीय संघराज्यात आणणाऱ्या लष्करी कारवाईचे संपूर्ण नेतृत्व करत होते. निजामाने विलीनीकरणास नकार दिल्यावर आणि स्टँडस्टिल कराराअंतर्गतची बोलणी फिसकटल्यावर, भारतीय सैन्याने 13 सप्टेंबर 1948 रोजी ऑपरेशन पोलो सुरू केले; लेफ्टनंट जनरल राजेंद्रसिंहजी यांच्या एकंदर देखरेखीखाली सैन्याने हैदराबादच्या हद्दीत प्रवेश केला, तर प्रत्यक्ष आक्रमण करणाऱ्या सैन्याचे मैदानी नेतृत्व मेजर जनरल जे. एन. चौधरी यांनी केले. निजामाच्या सैन्याने काही दिवसांतच शरणागती पत्करली, 17 सप्टेंबरला युद्धबंदी जाहीर झाली आणि 18 सप्टेंबर 1948 रोजी हैदराबादचे औपचारिक विलीनीकरण पूर्ण झाले. राजेंद्रसिंहजी यांची या संपूर्ण कारवाईवरील कमांड-स्तरावरील मार्गदर्शक भूमिका हीच या प्रश्नाला अपेक्षित आहे, आणि तीच त्यांना प्रत्यक्ष मैदानात कारवाई राबवणाऱ्या अधिकाऱ्यापासून वेगळे ठरवते.
- (1)के. एम. करीअप्पा — करिअप्पा हे 1948 साली एक ज्येष्ठ व अत्यंत सन्मानित लेफ्टनंट जनरल होते, पण त्यांची कमांड-जबाबदारी वेगळीकडे होती: जानेवारी 1948 पासून त्यांनी दिल्ली व पूर्व पंजाब कमांडचे, लवकरच पश्चिम कमांड असे नामांतर झालेले, नेतृत्व करत जम्मू-काश्मीरमधील पाकिस्तान-पुरस्कृत सैन्याविरुद्ध कारवाया चालवल्या. ते जानेवारी 1949 मध्ये स्वतंत्र भारताचे पहिले भारतीय सेनाध्यक्ष बनले, पण सप्टेंबर 1948 ची हैदराबाद कारवाई त्यांच्या कमांडखाली नव्हती.
- (3)एस. एम. श्रीनागेश — श्रीनागेश यांच्याही 1948 सालच्या नियुक्त्या हैदराबादऐवजी काश्मीर रंगमंचाशी जोडलेल्या होत्या — त्यांनी 1948 च्या सुरुवातीस सैन्य मुख्यालयात अॅडज्युटंट जनरल म्हणून व नंतर जानेवारी 1949 च्या युद्धबंदीपर्यंत जम्मू-काश्मीरमधील भारतीय सैन्याचे एकंदर नेतृत्व केले. ते पुढे दक्षिण कमांडचे जीओसी-इन-सी बनले आणि 1955 साली सेनाध्यक्ष झाले, पण ती दक्षिण कमांडची नियुक्ती राजेंद्रसिंहजी यांच्यानंतरची होती, हैदराबाद कारवाईदरम्यानची नव्हे.
- (4)सर रॉबर्ट लॉकहार्ट — लॉकहार्ट, एक ब्रिटिश अधिकारी, ऑगस्ट 1947 पासून स्वतंत्र भारताचे पहिले सेनाध्यक्ष होते, पण ऑपरेशन पोलोपूर्वीच त्यांनी हे पद सोडले होते — 1948 सालातच त्यांच्या जागी दुसरे ब्रिटिश अधिकारी जनरल रॉय बुचर आले, ज्यांनी हैदराबादविरुद्ध लष्करी कारवाईबाबत मंत्रिमंडळाला सावधतेचा सल्ला दिल्याची नोंद आहे. लॉकहार्ट यांचा स्वतःचा कार्यकाळ या प्रश्नात वर्णिलेल्या कारवाईशी जोडला जात नाही.
हैदराबादचे विलीनीकरण हे ऑगस्ट 1947 नंतरच्या संस्थान-विलीनीकरण प्रकरणांतील सर्वांत मोठे व लष्करीदृष्ट्या सर्वांत महत्त्वाचे प्रकरण होते, निजामाने भारत वा पाकिस्तान यांपैकी कोणत्याही एकाशी सामील होण्यास नकार दिल्याने आणि रझाकार सेनेच्या कारवायांसह संस्थानातील वाढत्या अशांततेमुळे उद्भवलेले. नोव्हेंबर 1947 च्या स्टँडस्टिल करारांतर्गतची बोलणी विलीनीकरण घडवून आणण्यात अपयशी ठरल्यावर, भारत सरकारने एक लहान, निर्णायक लष्करी कारवाई — ऑपरेशन पोलो या सांकेतिक नावाने — आदेशित केली, ज्याने पाच दिवसांत निजामाची स्वतंत्र राजकीय सत्ता संपुष्टात आणली.
एमपीएससीचे संस्थान-विलीनीकरणावरील प्रश्न प्रत्येक कारवाईची नेमकी आज्ञा-साखळी वारंवार तपासतात, कारण बहुतांश वेळा एकापेक्षा जास्त वरिष्ठ अधिकारी सामील असतात — कमांड-स्तरावरील एकंदर सेनापती आणि सैन्याचे नेतृत्व करणारा मैदानी सेनापती — आणि 'हैदराबादमध्ये कोणीतरी जनरल सामील होता' एवढेच लक्षात ठेवणे सोपे असते, पण नेमके कोणता जनरल कोणती भूमिका बजावत होता हे निश्चित न करता. हैदराबादसाठी एकंदर कमांड (राजेंद्रसिंहजी, दक्षिण कमांड) व मैदानी कमांड (जे. एन. चौधरी) यांच्यातील हाच फरक वेगळा ठेवणे उपयुक्त आहे, याच काळातील काश्मीर कारवायांनाही असाच फरक लागू आहे.
- ऑपरेशन पोलो, हैदराबाद संस्थानाविरुद्धची भारतीय सैन्याची कारवाई, 13 सप्टेंबर 1948 रोजी निजामाने विलीनीकरणास नकार दिल्यावर व बोलणी फिसकटल्यावर सुरू करण्यात आली.
- लेफ्टनंट जनरल राजेंद्रसिंहजी जडेजा, दक्षिण कमांडचे जीओसी-इन-सी, यांनी संपूर्ण कारवाईचे एकंदर नेतृत्व केले; मेजर जनरल जे. एन. चौधरी यांनी मैदानातील आक्रमण-सैन्याचे नेतृत्व केले.
- निजामाच्या सैन्याने काही दिवसांतच शरणागती पत्करली; 17 सप्टेंबरला युद्धबंदी जाहीर झाली आणि 18 सप्टेंबर 1948 रोजी हैदराबादचे औपचारिक विलीनीकरण झाले.
- के. एम. करिअप्पा व एस. एम. श्रीनागेश या दोघांनीही 1948 साली वरिष्ठ कमांड सांभाळले, पण हैदराबादऐवजी जम्मू-काश्मीर रंगमंचावर.
- सर रॉबर्ट लॉकहार्ट स्वतंत्र भारताचे पहिले सेनाध्यक्ष होते (ऑगस्ट 1947), पण ऑपरेशन पोलोपूर्वीच त्यांनी हे पद सोडले होते; हैदराबाद कारवाईच्या वेळी रॉय बुचर हे पद सांभाळत होते.
चौघेही 1948 सालचे खरे जनरल होते — फक्त एकालाच हैदराबादच्या कमांडवर नेमले होते.
- 1948 साली सक्रिय असलेला कोणताही वरिष्ठ जनरल प्रश्नात नमूद केलेल्या कारवाईशी जोडलेला असेलच असे गृहीत धरणे, तो प्रत्यक्ष कोणती कमांड सांभाळत होता हे न तपासता
- एखाद्या कारवाईचे एकंदर कमांड (राजेंद्रसिंहजी, कमांड-स्तरावर) व मैदानी कमांड (चौधरी, सैन्याचे नेतृत्व करणारे) यांची गल्लत करणे
- लॉकहार्ट, नंतर बुचर, नंतर करिअप्पा — सेनाध्यक्षांचा हा क्रम व कोणता कोणत्या क्षणी पदावर होता याचा मागोवा हरवणे
एमपीएससीचे संस्थान-विलीनीकरणावरील प्रश्न अनेकदा नेमके विचारतात की एखाद्या विशिष्ट कारवाईसाठी कोणत्या अधिकाऱ्याने कोणत्या स्तराची कमांड सांभाळली, कारण 1947–49 च्या याच अरुंद कालखंडात काश्मीर व हैदराबाद या दोहोंत अनेक वरिष्ठ जनरल सक्रिय होते. अधिकारी, कमांड-स्तर, रंगमंच व तारखा यांची एक छोटी तक्ता या प्रश्नांमागील संदिग्धता दूर करते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सप्टेंबर 1948 च्या ऑपरेशन पोलोदरम्यान, लेफ्टनंट जनरल राजेंद्रसिंहजी यांच्या एकंदर कमांडखाली भारतीय सैन्याच्या मैदानी आक्रमण-सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले?
- (a)मेजर जनरल जे. एन. चौधरी
- (b)के. एम. करिअप्पा
- (c)एस. एम. श्रीनागेश
- (d)रॉय बुचर
उत्तर(a) मेजर जनरल जे. एन. चौधरी — त्यांनी हैदराबादच्या हद्दीत प्रवेश करणाऱ्या सैन्याचे नेतृत्व केले, तर राजेंद्रसिंहजी यांनी दक्षिण कमांडचे जीओसी-इन-सी म्हणून कारवाईचे एकंदर नेतृत्व केले. करिअप्पा व श्रीनागेश त्यावेळी जम्मू-काश्मीर रंगमंचावर कमांड सांभाळत होते, आणि रॉय बुचर हे संपूर्ण भारतीय सैन्याचे सेनाध्यक्ष होते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
ऑगस्ट 1947 पासून स्वतंत्र भारताचे पहिले सेनाध्यक्ष म्हणून कोणी काम पाहिले?
- (a)सर रॉबर्ट लॉकहार्ट
- (b)के. एम. करिअप्पा
- (c)रॉय बुचर
- (d)राजेंद्रसिंहजी जडेजा
उत्तर(a) सर रॉबर्ट लॉकहार्ट — 1948 साली त्यांच्या जागी रॉय बुचर आले, आणि नंतर जानेवारी 1949 मध्ये के. एम. करिअप्पा हे पद सांभाळणारे पहिले भारतीय अधिकारी बनले. राजेंद्रसिंहजी 1953 साली भारताचे दुसरे भारतीय सेनाध्यक्ष बनले.