MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 11 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2), इंडिया फॉर इंडियन्स. कलकत्त्याचे बॅरिस्टर चित्तरंजन दास, ज्यांना पुढे देशबंधू म्हणून स्मरले जाईल, त्यांनी ऑक्टोबर 1917 मध्ये एका पाठोपाठ एक अशी महत्त्वाची भाषणे दिली — 7 ऑक्टोबरला कलकत्त्यात हिंदू-मुसलमान संयुक्त सभेत, म्हैमनसिंगमध्ये एका जाहीर सभेत, 11 ऑक्टोबरला ढाक्यात एका मोठ्या सभेत, आणि 14 ऑक्टोबरला बरिसालमध्ये होमरूल सभेत — हिंदू-मुस्लिम ऐक्य व सामायिक भारतीय राष्ट्रीयत्वाच्या भाषेत स्वराज्याचा पुरस्कार करत. ही चार भाषणे नोव्हेंबर 1917 मध्ये एकत्र करून 'इंडिया फॉर इंडियन्स' या नावाने प्रकाशित करण्यात आली, अमृतबझार पत्रिकेचे संपादक मोतीलाल घोष यांच्या प्रस्तावनेसह, ज्यात दासांच्या राष्ट्रकार्याप्रतीच्या निःस्वार्थ बांधिलकीचे कौतुक केले होते. हा ग्रंथ इतका प्रभावी ठरला की 1918 साली त्याची दुसरी आवृत्ती आली आणि 1921 साली मोठ्या प्रमाणात विस्तारित आवृत्ती आली — असहकार चळवळीच्या काळातील नंतरची भाषणेही तीत जोडली गेली — पण या प्रश्नात वर्णिलेला मूळ ग्रंथ म्हणजे 1917 च्या उत्तरार्धातील हाच चार-भाषणांचा संग्रह होय.

• (1)इंडियन्स ऑफ इंडिया — हा एक खऱ्या शीर्षकाच्या शब्दांची अदलाबदल करून तयार केलेला, भासमय दिसणारा जवळपासचा पर्याय आहे, प्रत्यक्ष वेगळे प्रकाशन नव्हे. दासांच्या ग्रंथाचे शीर्षक 'इंडिया फॉर इंडियन्स' आहे, 'इंडियन्स ऑफ इंडिया' नव्हे, आणि या 1917 सालच्या भाषण-संग्रहाला असे कोणतेही पर्यायी शीर्षक जोडलेले नाही — हा पर्याय शीर्षकाचा ढोबळ आकार आठवणाऱ्या पण नेमकी शब्दरचना न आठवणाऱ्या उमेदवारासाठी केवळ स्मृती-सापळा म्हणून काम करतो.
• (3)इंडिया अ‍ॅन्ड इंडियन्स — खऱ्या शीर्षकाचा हा आणखी एक शब्दक्रम-बदल आहे. 'फॉर' ऐवजी 'अँड' आणल्याने शीर्षकाचा अर्थ एका युक्तिवादापासून (भारत भारतीयांचा आहे, वा त्यांच्यासाठी चालवला जावा) दोन नामांच्या केवळ जोडणीकडे बदलतो, आणि 1917 साली दासांची भाषणे ज्या शीर्षकाखाली प्रत्यक्षात प्रकाशित झाली ते हे नाही.
• (4)इंडियन्स फॉर इंडिया — तिन्हींपैकी हा सर्वांत जवळ भासणारा पर्याय आहे, जो खऱ्या शीर्षकातील फक्त 'इंडिया' व 'इंडियन्स' यांचा क्रम बदलतो. तो बरोबर उत्तराशी जवळजवळ हुबेहूब वाटतो — आणि नेमके यामुळेच एमपीएससी हा पर्याय समाविष्ट करते — उमेदवाराकडे नेमकी शब्दरचना पक्की स्मरणात आहे की केवळ ढोबळ ठसा आहे हे तपासण्यासाठी.

इंडिया फॉर इंडियन्स हा ग्रंथ अशा एका क्षणी उभा आहे जेव्हा हिंदू-मुस्लिम राजकीय सहकार्य खरोखर साध्य होण्याजोगे वाटत होते — डिसेंबर 1916 मध्ये काँग्रेस व मुस्लिम लीग यांच्यात झालेल्या लखनौ कराराने निर्माण केलेल्याच वातावरणात. सी. आर. दासांची ऑक्टोबर 1917 ची भाषणे, या कराराच्या अगदी काही महिन्यांतच बंगालभर दिलेली, हिंदू-मुस्लिम मिश्र श्रोत्यांसमोर सामायिक भारतीय राजकीय भवितव्याचा युक्तिवाद मांडत होती, आणि त्यांचे एका ग्रंथात प्रकाशन झाल्याने व्यासपीठावरील भाषणांचे रूपांतर त्यांच्या सुरुवातीच्या राजकीय विचारांच्या चिरस्थायी विधानात झाले — 1920 च्या दशकातील त्यांच्या नंतरच्या, अधिक प्रसिद्ध स्वराज्यवादी नेतृत्वाच्या भूमिकेच्या खूप आधी.

एमपीएससीचे स्वातंत्र्यचळवळीच्या साहित्यावरील प्रश्न अनेकदा कोणी काय लिहिले याच्या सर्वसाधारण जाणिवेपेक्षा नेमक्या ग्रंथ-शीर्षकावर अवलंबून असतात, आणि हे प्रकरण त्याचे स्वच्छ उदाहरण आहे: चारपैकी तीन पर्याय खऱ्या शीर्षकाची घडण करणाऱ्या याच तीन शब्दांची फेरमांडणी करून तयार केलेले आहेत. या प्रकारच्या सापळ्याविरुद्धचा उपाय म्हणजे 'भारत व भारतीयांबद्दल काहीतरी' अशा ढोबळ जाणिवेऐवजी ठळक शीर्षकांच्या छोट्या यादीचे जाणीवपूर्वक, नेमके पाठांतर.

• इंडिया फॉर इंडियन्स हा ग्रंथ सी. आर. दासांनी ऑक्टोबर 1917 मध्ये दिलेली चार भाषणे एकत्र करतो — कलकत्ता (हिंदू-मुसलमान संयुक्त सभा, 7 ऑक्टोबर), म्हैमनसिंग, ढाका (11 ऑक्टोबर) व बरिसाल (14 ऑक्टोबर).
• हा ग्रंथ नोव्हेंबर 1917 मध्ये प्रथम प्रकाशित झाला, अमृतबझार पत्रिकेचे संपादक मोतीलाल घोष यांच्या प्रस्तावनेसह.
• 1918 साली दुसरी आवृत्ती व 1921 साली मोठ्या प्रमाणात विस्तारित आवृत्ती आली, ज्यात असहकार काळातील नंतरची भाषणेही जोडली गेली.
• ही भाषणे हिंदू-मुस्लिम राजकीय ऐक्य व भारतीय स्वराज्याचा पुरस्कार करत होती, डिसेंबर 1916 च्या लखनौ करारानंतर लगेचच्या काळात.
• सी. आर. दास पुढे 1920 च्या दशकात स्वराज्य पक्षाचे केंद्रीय नेते बनले आणि 'देशबंधू' या सन्माननीय उपाधीने स्मरले जातात.

• एखाद्या ठळक ग्रंथ-शीर्षकाची नेमकी शब्दरचना, त्याच शब्दांच्या भासमय फेरमांडणीशी गल्लत करणे
• एखादे ग्रंथ-शीर्षक एका भाषणाचे प्रतिबिंब आहे असे मानणे, अनेक भाषणांचा संकलित संग्रह असताना
• प्रश्न नेमकी कोणती आवृत्ती (1917 ची मूळ की विस्तारित 1921 ची) विचारत आहे याचा मागोवा हरवणे

एमपीएससीला स्वातंत्र्यचळवळीचे साहित्य नेमक्या शीर्षक-स्मरणाद्वारे तपासणे आवडते, आणि बहुधा त्याचे चुकीचे पर्याय असंबंधित नावांऐवजी खऱ्या शीर्षकाच्याच शब्दांच्या फेरमांडणीतून घडवते — नेमका हाच सापळा या प्रश्नाने रचला आहे. यावरचा उपाय म्हणजे ठळक शीर्षकांना निश्चित शब्दसमूह म्हणून काटेकोरपणे पाठ करणे, जोड्या-जुळवणी लेखक-प्रश्नांसाठी वापरली जाणारी तीच शिस्त.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सी. आर. दासांची ऑक्टोबर 1917 ची चार भाषणे, जी पुढे 'इंडिया फॉर इंडियन्स' या नावाने प्रकाशित झाली, कोणत्या प्रदेशात दिली गेली?

  • (a)पंजाब
  • (b)बंगाल
  • (c)मद्रास प्रांत
  • (d)संयुक्त प्रांत

  उत्तर(b) बंगाल — ही भाषणे कलकत्ता, म्हैमनसिंग, ढाका व बरिसाल येथे, डिसेंबर 1916 च्या लखनौ करारानंतरच्या हिंदू-मुस्लिम सहकार्याच्या वातावरणात, दिली गेली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सी. आर. दास यांना त्यांच्या राष्ट्रीय चळवळीतील सेवेबद्दल कोणत्या सन्माननीय उपाधीने स्मरले जाते?

  • (a)महात्मा
  • (b)लोकमान्य
  • (c)देशबंधू
  • (d)सरदार

  उत्तर(c) देशबंधू — 'राष्ट्राचा मित्र'. महात्मा ही उपाधी गांधींशी, लोकमान्य टिळकांशी, आणि सरदार वल्लभभाई पटेलांशी संबंधित आहे.