एम.एस. स्वामीनाथन यांच्याविषयी योग्य विधाने ओळखा. (a) ते तमिळनाडु येथील रहिवासी होते. (b) त्यांचे उच्च शिक्षण ऑक्सफर्ड विद्यापीठात झाले होते. (c) ते कृषी विभागाचे शास्त्रज्ञ होते. (d) ते काहीकाळ राज्यसभेचे सदस्य होते. (e) त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला होता.
- (1)(a), (b), (c), (e)
- (2)(a), (c), (d), (e)
- (3)(b), (c), (d), (e)
- (4)(a), (b), (c), (d)
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — '(a), (c), (d), (e)'. इथे पाच विधाने छापलेली आहेत, (a) ते (e), आणि त्यांपैकी चार टिकतात. विधान (a) बरोबर आहे : एम. एस. स्वामीनाथन यांचा जन्म 1925 साली आज तमिळनाडूत असलेल्या कुंभकोणम येथे झाला आणि ते चेन्नईत राहत होते, जिथे 28 सप्टेंबर 2023 रोजी त्यांचे निधन झाले — ही प्रश्नपत्रिका काढली त्याच्या आधीच्या वर्षी ते बातम्यांत होते याचे कारण तेच. विधान (c) आशयाच्या दृष्टीने बरोबर आहे : ते शासकीय सेवेतील कृषी शास्त्रज्ञ होते — भारतीय कृषी संशोधन परिषदेचे महासंचालक आणि कृषी संशोधन व शिक्षण विभागाचे भारत सरकारमधील सचिव. विधान (d) बरोबर आहे : ते 2007 ते 2013 या काळात राज्यसभेचे नामनिर्देशित सदस्य होते. विधान (e) बरोबर आहे : त्यांना 1971 साली रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला. पडणारे विधान (b) आहे, आणि ते विद्यापीठावर पडते. त्यांची डॉक्टरेट केंब्रिजची होती — मद्रासमधून कृषी विज्ञानाची पदवी आणि भारतीय कृषी संशोधन संस्थेतील पदव्युत्तर काम केल्यानंतर, 1952 साली तिथल्या कृषी विद्याशाखेत सोलानम प्रजातीतील बहुगुणसूत्रतेवर केलेल्या कामासाठी घेतलेली; ऑक्सफर्डमध्ये त्यांचे शिक्षण झाले नाही. पर्याय कसे बांधले आहेत ते पाहा : विधान (b) तिन्ही चुकीच्या पर्यायांत येते आणि उत्तरात मुळीच नाही, म्हणजे संपूर्ण प्रश्न शेवटी 'त्यांनी इंग्लंडमधल्या दोन विद्यापीठांपैकी कोणत्या विद्यापीठात शिक्षण घेतले' एवढ्यावरच येऊन थांबतो.
- (1)(a), (b), (c), (e) — या पर्यायाने नोंदवलेल्या चारांपैकी तीन विधाने बरोबर आहेत, पण तो विधान (b) आत घेतो, जे त्यांना केंब्रिजऐवजी ऑक्सफर्डला पाठवते; आणि तो विधान (d), म्हणजे 2007 ते 2013 या काळातले त्यांचे राज्यसभा सदस्यत्व, वगळून टाकतो. ब्रिटनमध्ये शिकलेल्या भारतीय शास्त्रज्ञाबद्दल खोटे विधान लिहायचे असेल तर केंब्रिजच्या जागी ऑक्सफर्ड ठेवणे ही ठरलेली युक्ती आहे, कारण उमेदवारांच्या लक्षात 'इंग्लंडमधली डॉक्टरेट' एवढेच राहते आणि ती कोणत्या विद्यापीठाने दिली हे राहत नाही. स्वामीनाथन यांची डॉक्टरेट केंब्रिजची, 1952 सालची होती.
- (3)(b), (c), (d), (e) — हा पर्याय ऑक्सफर्डबद्दलचे खोटे विधान ठेवतो आणि विधान (a) — म्हणजे ते तमिळनाडूचे रहिवासी होते हे — फेकून देतो; प्रत्यक्षात ते केवळ खरेच नाही तर त्यांच्याविषयीच्या सर्वाधिक ज्ञात गोष्टींपैकी एक आहे, कारण त्यांचा जन्म कुंभकोणम येथे झाला आणि त्यांचे कार्यकाळातले बरेचसे आयुष्य चेन्नईत गेले — तिथेच त्यांनी आपली संशोधन संस्था स्थापन केली. मूळ राज्याला संशयास्पद घटक मानून परदेशी विद्यापीठाला सुरक्षित घटक मानणारा उमेदवार या संयोगापर्यंत पोहोचतो, आणि नेमके तेच उलटे आहे.
- (4)(a), (b), (c), (d) — हा पर्याय पुन्हा ऑक्सफर्डची चूक घेऊन येतो आणि त्याशिवाय विधान (e), म्हणजे 1971 साली मिळालेला रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार, वगळतो. त्यांचे सन्मान एक मालिका म्हणून शिकून ठेवणे फायद्याचे आहे, कारण त्यांच्याबद्दल थेटही विचारले जाते : 1967 मध्ये पद्मश्री, 1971 मध्ये रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार, 1972 मध्ये पद्मभूषण, 1987 मध्ये जागतिक अन्न पुरस्काराचे पहिले मानकरी, 1989 मध्ये पद्मविभूषण, आणि 2024 मध्ये मरणोत्तर भारतरत्न. त्यांच्या सन्मानांच्या यादीतून मॅगसेसे पुरस्कार वगळणारा कोणताही पर्याय केवळ त्याच कारणावरून नाकारता येतो.
मनकोम्बू संबशिवन स्वामीनाथन (7 ऑगस्ट 1925 - 28 सप्टेंबर 2023) यांना भारतातील हरितक्रांतीचे जनक म्हटले जाते. मद्रासमध्ये कृषी विज्ञानाचे आणि भारतीय कृषी संशोधन संस्थेत पेशीअनुवंशशास्त्राचे शिक्षण घेतल्यावर त्यांनी 1952 साली केंब्रिजमधून डॉक्टरेट घेतली आणि भारतीय सार्वजनिक विज्ञानातील कारकिर्दीकडे परतले. नॉर्मन बोरलॉग यांच्या ठेंगण्या मेक्सिकन गव्हाच्या वाणांवर काम करत त्यांनी 1960 च्या दशकाच्या मध्यावर ती वाणे भारतीय परिस्थितीला जुळवून घेणाऱ्या कार्यक्रमाचे नेतृत्व केले; कृषिमंत्री सी. सुब्रह्मण्यम आणि हमीभावाने खरेदी, किमान आधारभूत किंमत, खते व सिंचन यांच्या धोरण-संचाच्या साथीने, आणीबाणीच्या तरतुदींखाली गहू आयात करणाऱ्या देशाचे दशकभरात धान्याबाबत स्वयंपूर्ण देशात रूपांतर झाले. ते भारतीय कृषी संशोधन परिषदेचे महासंचालक आणि कृषी संशोधन व शिक्षण विभागाचे सचिव होते, नंतर 1982 ते 1988 या काळात फिलिपिन्समधील आंतरराष्ट्रीय भात संशोधन संस्थेचे महासंचालक, आणि 1988 मध्ये त्यांनी चेन्नईत एम. एस. स्वामीनाथन संशोधन प्रतिष्ठानाची स्थापना केली — ज्याने त्यांचे पुढचे काम जैवविविधता, किनारी पर्यावरण आणि त्यांनी ज्याला 'सदाहरित क्रांती' म्हटले त्या दिशेने नेले, म्हणजे पर्यावरणाची हानी न करता उत्पादकता वाढवण्याकडे. त्यांनी राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचे अध्यक्षपद भूषवले, ज्याने 2004 ते 2006 दरम्यान अहवाल दिले; उत्पादनखर्चाच्या भारित सरासरीपेक्षा पन्नास टक्के अधिक किमान आधारभूत किंमत असावी ही त्याची शिफारस तेव्हापासून जिवंत राजकीय मागणी राहिली आहे. ते 2007 ते 2013 या काळात राज्यसभेचे नामनिर्देशित सदस्य होते, आणि 2024 मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न जाहीर झाला.
एखाद्या मोठ्या राष्ट्रीय व्यक्तिमत्त्वाच्या निधनानंतर एमपीएससी असा प्रश्न ठेवते, आणि तो चरित्रात्मक तपासयादीच्या रूपात ठेवते : राज्य, शिक्षण, व्यावसायिक पद, सार्वजनिक पद, सन्मान. खोटे ठरवलेला घटक बहुधा तोच असतो जो वृत्तपत्रीय मृत्युलेख मथळ्याचा नव्हे तर पार्श्वभूमीचा भाग मानतो — इथे विद्यापीठ. यातून एक सर्वसाधारण धडा निघतो : एखादी व्यक्ती बातम्यांत असते तेव्हा परीक्षेला येणारा तपशील सगळे जण पुन्हा पुन्हा सांगतात ती कामगिरी नसून, वाचक ज्यावरून नजर फिरवत पुढे जातो ती चरित्रातली एखादी ओळ असते. पर्यायांच्या मांडणीचा आकारही पाहा : तिन्ही चुकीच्या पर्यायांत विधान (b) आहे आणि उत्तरात नाही, म्हणजे केंब्रिजबद्दल खात्री असलेला उमेदवार उरलेल्या चार विधानांचा निवाडा न करताही उत्तर देऊ शकतो. पाच विधानांच्या यादीवर तपशिलात शिरण्याआधी प्रत्येक चुकीच्या पर्यायात, किंवा प्रत्येकच पर्यायात, येणारे विधान हुडकून पाहणे फायद्याचे असते; या प्रश्नपत्रिकेत प्रश्न 99 ला पाच विधाने आहेत आणि प्रश्न 100 ला सहा, आणि यादी जितकी लांब तितका हा उपाय अधिक वेळ वाचवतो. शेवटी छपाईची एक नोंद : हा पुरस्कार मराठी स्तंभात 'रॅमन मॅगसेसे' असा बरोबर छापला आहे, तर इंग्रजी स्तंभात तो 'Raman Magsaysay' असा छापला आहे; दोन्हीकडे जे छापले आहे ते तसेच ठेवले आहे.
- एम. एस. स्वामीनाथन यांचा जन्म 7 ऑगस्ट 1925 रोजी तमिळनाडूतील कुंभकोणम येथे झाला आणि 28 सप्टेंबर 2023 रोजी चेन्नई येथे त्यांचे निधन झाले.
- मद्रासमधून कृषी विज्ञानाची पदवी आणि भारतीय कृषी संशोधन संस्थेतील पदव्युत्तर काम केल्यानंतर त्यांनी 1952 साली केंब्रिज विद्यापीठातून डॉक्टरेट घेतली.
- ते भारतीय कृषी संशोधन परिषदेचे महासंचालक, कृषी संशोधन व शिक्षण विभागाचे सचिव, आणि 1982 ते 1988 या काळात आंतरराष्ट्रीय भात संशोधन संस्थेचे महासंचालक होते.
- त्यांना 1971 साली रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला आणि 1987 साली ते जागतिक अन्न पुरस्काराचे पहिले मानकरी ठरले.
- ते 2007 ते 2013 या काळात राज्यसभेचे नामनिर्देशित सदस्य होते.
- त्यांनी राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचे अध्यक्षपद भूषवले; या आयोगाने 2004 ते 2006 दरम्यान अहवाल दिले आणि उत्पादनखर्चाच्या भारित सरासरीपेक्षा पन्नास टक्के अधिक किमान आधारभूत किमतीची शिफारस केली.
- त्यांनी 1988 साली चेन्नईत एम. एस. स्वामीनाथन संशोधन प्रतिष्ठानाची स्थापना केली, आणि 2024 मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न जाहीर झाला.
त्यांचे सन्मान क्रमाने लक्षात ठेवा, कारण त्यांवर थेट प्रश्न येतात : पद्मश्री 1967, रॅमन मॅगसेसे 1971, पद्म भूषण 1972, जागतिक अन्न पुरस्काराचे पहिले मानकरी 1987, पद्म विभूषण 1989, आणि 2024 मध्ये मरणोत्तर भारतरत्न. त्यांनी राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचे अध्यक्षपद भूषवले — या आयोगाने 2004 ते 2006 दरम्यान अहवाल दिले आणि उत्पादनखर्चाच्या भारित सरासरीपेक्षा पन्नास टक्के अधिक किमान आधारभूत किमतीची शिफारस केली — आणि 1988 साली चेन्नईत एम. एस. स्वामीनाथन संशोधन प्रतिष्ठानाची स्थापना केली.
- केंब्रिजच्या जागी ऑक्सफर्ड ठेवणे — या प्रश्नाचा निकाल याच एका चुकीवर लागतो
- त्यांच्या सन्मानांत रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार गाळणे, जो प्रश्नपत्रिकेच्या इंग्रजी स्तंभात 'Raman Magsaysay' असा छापला आहे
- त्यांच्या तमिळनाडूतील मुळाविषयीचे सर्वात साधे चरित्रात्मक विधान संशयास्पद मानणे आणि परदेशी विद्यापीठाविषयीचा तपशील स्वीकारणे
- एकच विधान प्रत्येक चुकीच्या पर्यायात आले आहे हे लक्षात न घेणे, जो पाच विधानांच्या यादीतून जाण्याचा सर्वात जलद मार्ग असतो
राष्ट्रीय पातळीवरील महत्त्वाच्या व्यक्तीचे निधन झाल्यावर एमपीएससी पुढच्या चक्रात तिच्याविषयी चरित्रात्मक विधानयादीच्या रूपात विचारते, आणि कधीकधी तिच्याशी सर्वाधिक जोडलेल्या सन्मानावर किंवा आयोगावर एका ओळीचा प्रश्नही ठेवते. स्वामीनाथन यांच्याबाबत वारंवार येणारे धागे म्हणजे हरितक्रांती, राष्ट्रीय शेतकरी आयोग व किमान आधारभूत किमतीचे सूत्र, आणि सन्मानांची मालिका. अशा व्यक्तींची आटोपशीर नोंद तयार करावी — जन्माचे राज्य, शिक्षण, प्रमुख पद, अध्यक्षपद भूषवलेली एखादी समिती वा आयोग, आणि सन्मान त्यांच्या वर्षांसह.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
उत्पादनखर्चाच्या भारित सरासरीपेक्षा पन्नास टक्के अधिक किमान आधारभूत किंमत ठरवावी अशी शिफारस करणाऱ्या राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचे अध्यक्ष कोण होते ?
- (a)एम. एस. स्वामीनाथन
- (b)नॉर्मन बोरलॉग
- (c)वर्गीस कुरियन
- (d)सी. सुब्रह्मण्यम
उत्तर(a) एम. एस. स्वामीनाथन — हा आयोग 2004 साली गठित झाला आणि 2006 पर्यंत त्याने आपले अहवाल सादर केले; किमान आधारभूत किमतीविषयीची त्याची शिफारस भारतीय शेतीच्या राजकारणात कायमची मागणी बनून राहिली आहे. नॉर्मन बोरलॉग हे हरितक्रांतीचा पाया घालणाऱ्या गव्हाच्या वाणांचे अमेरिकी वनस्पतिशास्त्रज्ञ, वर्गीस कुरियन यांनी दुग्ध सहकार चळवळीचे नेतृत्व केले, आणि सी. सुब्रह्मण्यम हे हरितक्रांतीच्या काळातील कृषिमंत्री होते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1986 साली स्थापन झालेल्या कोणत्या आंतरराष्ट्रीय पुरस्काराचे एम. एस. स्वामीनाथन हे पहिले मानकरी होते ?
- (a)रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार
- (b)जागतिक अन्न पुरस्कार
- (c)बोरलॉग पुरस्कार
- (d)युनेस्को विज्ञान पुरस्कार
उत्तर(b) जागतिक अन्न पुरस्कार — 1987 साली ते या पुरस्काराचे पहिले मानकरी ठरले. याआधी 1971 साली त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला होता, जो स्वतंत्र आणि अधिक जुना सन्मान आहे.