MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 100 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — '(a), (b), (c), (d)'. फाईव्ह आईज ही पाच इंग्रजीभाषक देशांची गुप्तवार्ता-देवाणघेवाणीची युती आहे — अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने, युनायटेड किंग्डम, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड — जे संदेशवहन गुप्तवार्तेतील सहकार्याविषयीच्या युकेयूएसए करारात सहभागी आहेत. या प्रश्नात सहा देश छापलेले आहेत : अमेरिका, ब्रिटन, न्युझीलंड, ऑस्ट्रेलिया, फ्रान्स आणि जर्मनी. त्यांपैकी चार सदस्य आहेत, आणि उत्तर तेच चार आहेत. पाचवा सदस्य — कॅनडा — इथे छापलेलाच नाही, आणि उमेदवाराने या गोष्टीशी भांडत न बसता ती लक्षात घ्यायची आहे : प्रश्न 'खालीलपैकी कोणत्या देशांचा समावेश होतो' असे विचारतो, म्हणून उत्तर पानावरील सहा नावांतूनच निघू शकते, आणि एक सदस्य छापला गेला नाही म्हणून उरलेल्या चारांचा संच चुकीचा ठरत नाही. छापलेल्या पण सदस्य नसलेल्या फ्रान्स व जर्मनी या दोन नावांची निवडही मनमानी नाही — ही दोन्ही राष्ट्रे या मूळ युतीभोवती वाढलेल्या रुंद वर्तुळांची सदस्य आहेत. फ्रान्स हा फाईव्ह आईजमध्ये भर घालून 'नाईन आईज' बनवणाऱ्या चार देशांपैकी एक आहे — डेन्मार्क, नेदरलँड्स आणि नॉर्वे यांच्यासोबत; तर जर्मनी हा त्यापुढे जाऊन 'फोर्टीन आईज', म्हणजे औपचारिकपणे 'सिगिंट सीनियर्स युरोप' हा गट बनवणाऱ्या पाच देशांपैकी एक आहे — बेल्जियम, इटली, स्पेन आणि स्वीडन यांच्यासोबत. म्हणजे इथले दोन्ही आमिष-देश युतीशी सहकार्य करतात पण तिचे सदस्य नाहीत, आणि नेमका हाच फरक इथे तपासला जात आहे.

• (2)(a), (b), (c), (e) — हा पर्याय युतीचा संस्थापक भागीदार असलेल्या ऑस्ट्रेलियाला वगळतो आणि त्याच्या जागी फ्रान्सला घेतो, जो फाईव्ह आईजचा सदस्यच नाही. फ्रान्स नाईन आईजचा सदस्य आहे — मूळ पाच देशांत डेन्मार्क, फ्रान्स, नेदरलँड्स व नॉर्वे यांची भर घालणारे ते रुंद वर्तुळ. सदस्याच्या जागी जवळचा सहकारी ठेवणे ही सदस्यत्वाच्या प्रश्नाला खोटे ठरवण्याची ठरलेली पद्धत आहे, आणि 'पाश्चात्त्य गुप्तचर भागीदार' हा एकच अभेद्य गठ्ठा आहे असे मानणाऱ्या — त्यांना एकात एक बसणाऱ्या वर्तुळांचा संच न मानणाऱ्या — कोणत्याही उमेदवारावर ती चालते.
• (3)(a), (b), (e), (f) — हा पर्याय फक्त दोनच सदस्य ठेवतो — अमेरिका व ब्रिटन — आणि न्युझीलंड व ऑस्ट्रेलियाच्या जागी फ्रान्स व जर्मनी बसवतो. मोठी गुप्तचर आघाडी सर्वात मोठ्या पाश्चात्त्य सत्तांभोवतीच उभी असणार, या अंतःप्रेरणेतून तो येतो; आणि युतीच्या खऱ्या स्वरूपाबद्दल तो चुकतो : फाईव्ह आईज ही समान युद्धकालीन उगम असलेल्या इंग्रजीभाषक देशांमधली व्यवस्था आहे, आणि आकाराने सर्वात लहान असलेला न्यूझीलंड युकेयूएसए करारात अमेरिकेइतकाच सहभागी आहे. याउलट जर्मनी सर्वात बाहेरच्या वर्तुळात, म्हणजे फोर्टीन आईजमध्ये बसतो.
• (4)(a), (b), (c), (d), (e) — हा पर्याय पानावर आलेले चारही सदस्य बरोबर नोंदवतो आणि मग फ्रान्सची भर घालतो, जो सदस्य नाही. तिन्ही चुकीच्या पर्यायांतला हाच सर्वात धोकादायक आहे, कारण युतीच्या नावातली संख्या मोजून पाहणाऱ्या आणि छापलेले सदस्य फक्त चारच आहेत हे लक्षात आलेल्या उमेदवाराला संख्या भरून काढण्यासाठी पाचवा देश हवासा वाटतो. ही प्रेरणा दाबावी लागते : गहाळ सदस्य कॅनडा आहे, आणि तो छापलेल्या पर्यायांत मुळीच नाही; संख्या पूर्ण करण्यासाठी सदस्य नसलेला देश जोडणे ही उपलब्ध दुरुस्ती नव्हे. हेही लक्षात घ्या की या पर्यायात पाच खुणा आहेत आणि उरलेल्या तिन्हींत चार — म्हणजे तो या तक्त्यातल्या इतरांपेक्षा वेगळे काहीतरी करतो आहे याचे दृश्य चिन्ह पानावरच आहे.

आधुनिक गुप्तवार्ता-देवाणघेवाणीच्या व्यवस्थांपैकी फाईव्ह आईज ही सर्वात जुनी आणि सर्वात घनिष्ठ आहे. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश व अमेरिकी सांकेतिक भाषा उलगडणाऱ्यांमधल्या सहकार्यातून ती वाढली — ब्लेचली पार्क येथील पहिल्या बैठका फेब्रुवारी 1941 मध्ये, म्हणजे अमेरिका युद्धात उतरण्याच्या आधीच झाल्या — आणि मार्च 1946 मध्ये अमेरिकी व ब्रिटिश संदेशवहन गुप्तवार्ता संस्थांमध्ये झालेल्या युकेयूएसए करारातून तिला औपचारिक रूप मिळाले. पुढच्या दशकभरात कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया व न्यूझीलंड तिच्यात आले, आणि आजचे सदस्यत्व — अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने, युनायटेड किंग्डम, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड — तयार झाले. तिचे मूळ काम संदेशवहन गुप्तवार्तेचे आहे, म्हणजे संदेश अडवणे व त्यांचे विश्लेषण करणे; आणि ती माहिती गोळा करण्याच्या जबाबदाऱ्यांच्या वाटपावर आणि मिळालेले फळ वाटून घेण्याच्या हमीवर उभी आहे — त्यामुळे प्रत्यक्षात ती मित्रराष्ट्रांमधल्या नेहमीच्या गुप्तचर संपर्कापेक्षा कितीतरी अधिक एकजीव झालेली आहे. तेव्हापासून हे सहकार्य लष्करी, मानवी व भू-स्थानिक गुप्तवार्तेपर्यंत रुंदावले आहे. या गाभ्याभोवती दोन रुंद गट आहेत, ज्यांची तिच्याशी वारंवार गल्लत होते : नाईन आईज, जो डेन्मार्क, फ्रान्स, नेदरलँड्स व नॉर्वे यांची भर घालतो; आणि फोर्टीन आईज, औपचारिकपणे 'सिगिंट सीनियर्स युरोप', जो त्यावर बेल्जियम, जर्मनी, इटली, स्पेन व स्वीडन यांची भर घालतो. भारत यांपैकी कशाचाच सदस्य नाही, आणि या विषयावरचे प्रश्न बहुधा सदस्यत्व आणि सहकार्य यांच्यातला फरकच तपासतात.

आंतरराष्ट्रीय गटांचे प्रश्न भारतीय राज्यसेवा परीक्षांतल्या चालू घडामोडींत सर्वाधिक विचारल्या जाणाऱ्या विषयांपैकी आहेत, कारण ते आटोपशीर व तथ्यात्मक असतात आणि एक सदस्य बदलून सहज खोटे करता येतात. हा प्रश्न एकाच वेळी दोन युक्त्या वापरतो. पहिली म्हणजे रुंद-वर्तुळाचे आमिष : फ्रान्स आणि जर्मनी छापले आहेत कारण ते अनुक्रमे नाईन आईज व फोर्टीन आईजचे सदस्य आहेत, म्हणून हे देश इंग्रजीभाषक युतीशी सहकार्य करतात एवढी धूसर जाणीव असलेल्या उमेदवाराला त्यांना आत घेण्याकडे ढकलता येते. दुसरी म्हणजे गहाळ सदस्य : कॅनडा दिलेलाच नाही, म्हणून उत्तर पाचांपैकी फक्त चारच नावे नोंदवते, आणि अपुऱ्या संचासह उत्तर देताना उमेदवाराला अस्वस्थ वाटता कामा नये — कारण प्रश्न फक्त छापलेल्या नावांबद्दलच विचारतो. या प्रश्नपत्रिकेतील विधानप्रश्नांसाठी हा सर्वसाधारण नियमच आहे : जे छापलेच नाही त्याबद्दल वाद घालू नये, आणि उत्तराने तपासल्या जाणाऱ्या संकल्पनेचा प्रत्येक घटक सामावून घेतलाच पाहिजे असे गृहीत धरू नये. हेही नोंदवण्यासारखे आहे की या प्रश्नात सहा विधाने छापली आहेत, (a) ते (f) — या प्रश्नपत्रिकेतली सर्वात लांब यादी; म्हणून पर्यायांना हात घालण्याआधी यादी शेवटपर्यंत वाचणे ही औपचारिकता नसून खरी खबरदारी आहे.

• फाईव्ह आईज युतीचे सदस्य अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने, युनायटेड किंग्डम, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड हे आहेत.
• ती मार्च 1946 मध्ये अमेरिकी व ब्रिटिश संदेशवहन गुप्तवार्ता संस्थांमध्ये झालेल्या युकेयूएसए करारावर उभी आहे; तिचा उगम फेब्रुवारी 1941 मध्ये ब्लेचली पार्क येथे सुरू झालेल्या अँग्लो-अमेरिकी सांकेतिक सहकार्यात आहे.
• तिचा मूळ विषय संदेशवहन गुप्तवार्ता हा आहे; तेव्हापासून सहकार्य लष्करी, मानवी व भू-स्थानिक गुप्तवार्तेपर्यंत वाढले आहे.
• नाईन आईज हा गट मूळ पाच देशांत डेन्मार्क, फ्रान्स, नेदरलँड्स व नॉर्वे यांची भर घालतो.
• फोर्टीन आईज, औपचारिकपणे 'सिगिंट सीनियर्स युरोप', हा गट नाईन आईजमध्ये बेल्जियम, जर्मनी, इटली, स्पेन व स्वीडन यांची भर घालतो.
• भारत फाईव्ह आईजचा किंवा तिच्या रुंद वर्तुळांचा सदस्य नाही.

• फ्रान्स किंवा जर्मनीचा समावेश करणे, जे रुंद नाईन आईज व फोर्टीन आईज वर्तुळांचे सदस्य आहेत पण फाईव्ह आईजचे नाहीत
• छापलेल्या यादीतून पाच सदस्य काढण्याचा प्रयत्न करणे, जेव्हा पाचवा सदस्य कॅनडा दिलेलाच नाही
• सर्वात मोठ्या पाश्चात्त्य सत्ताच सदस्य असणार असे गृहीत धरून न्यूझीलंडकडे दुर्लक्ष करणे
• सहा घटकांची यादी शेवटपर्यंत न वाचता पर्यायांकडे वळणे

आंतरराष्ट्रीय गटांच्या सदस्यत्वाचे प्रश्न एमपीएससीच्या प्रत्येक चालू घडामोडी विभागात येतात आणि ते तीन रूपांत विचारले जातात : कोणते देश सदस्य आहेत, कोणता देश सदस्य नाही, आणि नामनिर्देशित देश कोणत्या गटाचा सदस्य आहे. आमिषे जवळजवळ नेहमीच त्या गटाशी संबंधित असलेले पण त्यात नसलेले देश असतात. तयारीसाठी गटांची एकच वही ठेवावी, त्यांचे संपूर्ण सदस्यत्व लिहून काढावे, भारत कोणकोणत्या गटात आहे ते स्पष्ट खुणावावे, आणि प्रत्येक गटाभोवतीची भागीदारांची रुंद वर्तुळेही नोंदवावीत — कारण प्रश्न त्यांचाच वापर आमिष म्हणून करतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणता देश फाईव्ह आईज युतीचा सदस्य असूनही तिच्या सदस्यांच्या याद्यांतून वारंवार गाळला जातो ?

  • (a)कॅनडा
  • (b)फ्रान्स
  • (c)जर्मनी
  • (d)जपान

  उत्तर(a) कॅनडा — या युतीचे पाच सदस्य अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने, युनायटेड किंग्डम, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड हे आहेत. फ्रान्स रुंद नाईन आईज गटाचा आणि जर्मनी फोर्टीन आईज गटाचा सदस्य आहे; जपान या तिन्ही वर्तुळांपैकी कशाचाच सदस्य नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  फाईव्ह आईज ही युती कोणत्या करारावर आधारलेली आहे ?

  • (a)1946 चा युकेयूएसए करार
  • (b)1941 ची अटलांटिक सनद
  • (c)1949 चा उत्तर अटलांटिक करार
  • (d)1951 चा ॲन्झस करार

  उत्तर(a) 1946 चा युकेयूएसए करार — संदेशवहन गुप्तवार्तेतील संयुक्त सहकार्यासाठीचा हा करार अमेरिकी व ब्रिटिश संदेशवहन संस्थांमध्ये झाला आणि पुढे तो कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया व न्यूझीलंडपर्यंत वाढवण्यात आला. उत्तर अटलांटिक करारातून नाटो निर्माण झाले आणि ॲन्झस करार ही प्रशांत क्षेत्रातील वेगळी सुरक्षा व्यवस्था होती.