अलीकडेच ओडिशाच्या मुख्यमंत्र्यांनी, मुख्यमंत्री संपुर्ण पुष्टी योजना सुरू केली आहे. या योजनेचे/ची प्राथमिक उद्दिष्ट/ष्टे कोणती ? (a) मुलींच्या उच्च शिक्षणाला चालना देणे. (b) राज्यातील माता आणि बालकांच्या पोषणामध्ये सुधारणा करणे. (c) किशोरवयीन मुलींना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करुन देणे. (d) ग्रामीण भागात कृषी उत्पादन वाढवणे.
- (1)फक्त (a) बरोबर आहे.
- (2)फक्त (b) बरोबर आहे.
- (3)(a) आणि (d) बरोबर आहेत.
- (4)(c) आणि (d) बरोबर आहेत.
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — 'फक्त (b) बरोबर आहे.' मुख्यमंत्री संपुर्ण पुष्टी योजना ओडिशाच्या तत्कालीन मुख्यमंत्र्यांनी 15 सप्टेंबर 2023 रोजी, 'पाडा पुष्टी योजना' या जोडयोजनेसह, सुरू केली; आणि तिचा हेतू तिच्या नावातच सांगितलेला आहे — 'पुष्टी' म्हणजे पोषण, आणि ही योजना राज्यातील माता, किशोरवयीन मुली व बालके यांच्या पोषणविषयक गरजा भागवण्यासाठीच आहे. तिचे घटक पाहिले की उद्दिष्टाबद्दल शंकाच उरत नाही. पंधरा ते एकोणीस वयोगटातील किशोरवयीन मुलींना पोषक पूरक आहार दिला जातो; गर्भवती व स्तनदा मातांना जादा कोरडा शिधा मिळतो; तीव्र कुपोषित बालकांना संपूर्ण अन्नपूरक आहार, तर मध्यम कुपोषित व तीव्र कमी वजनाच्या बालकांना जीवनसत्त्वयुक्त छातुआ — म्हणजे भाजलेल्या हरभऱ्याचे पीठ, ओडिशातील पूरक आहाराचा मुख्य आधार — अंड्यांसह दिले जाते. जोडीची पाडा पुष्टी योजना दुर्गम व आदिवासी पाड्यांतील बालकांना शिजवलेले गरम अन्न पुरवते, कारण तिथे अंगणवाडी केंद्र वस्तीपासून दूर असू शकते. म्हणून विधान (b) — राज्यातील माता आणि बालकांच्या पोषणामध्ये सुधारणा करणे — हे या योजनेच्या प्राथमिक उद्दिष्टाचे अचूक सार आहे, आणि तेच एकमेव बरोबर विधान आहे. विधान (a) मुलींच्या उच्च शिक्षणाबद्दल आहे, विधान (c) किशोरवयीन मुलींच्या रोजगाराबद्दल आणि विधान (d) कृषी उत्पादनाबद्दल; या तिन्हींपैकी एकही ही योजना काय करते ते सांगत नाही, आणि फक्त (b) निवडणारा पर्याय (2) हाच आहे.
- (1)फक्त (a) बरोबर आहे. — हा पर्याय या योजनेला मुलींच्या उच्च शिक्षणाला चालना देणारी योजना बनवतो. योजनेत किशोरवयीन मुली येतात हे खरे, पण पंधरा ते एकोणीस या वयोगटात पोषक पूरक आहार घेणाऱ्या लाभार्थी म्हणून येतात, शैक्षणिक मदत मिळवणाऱ्या विद्यार्थिनी म्हणून नव्हे. हा गोंधळ समजण्यासारखा आहे — भारतीय राज्ये मुलींसाठी अशा अनेक योजना चालवतात, ज्यांत शिष्यवृत्ती व आरोग्यलाभ एकत्र दिलेले असतात — पण ही दोन उद्दिष्टे वेगळी आहेत, आणि या योजनेचे नाव पोषणाकडेच बोट दाखवते. एखाद्या योजनेच्या नावात हिंदी, ओडिया, मराठी किंवा संस्कृतमधला सरळ वर्णनात्मक शब्द असेल, तर त्याचा अर्थ लावणे हाच उत्तरापर्यंतचा सर्वात जलद मार्ग असतो.
- (3)(a) आणि (d) बरोबर आहेत. — हा पर्याय योजनेला नसलेली दोन उद्दिष्टे एकत्र जोडतो — मुलींचे शिक्षण आणि कृषी उत्पादनवाढ. विधान (d) हे अशा प्रकारचे सर्वसाधारण विकासविषयक उद्दिष्ट आहे, जे जवळजवळ कोणत्याही राज्य कार्यक्रमाला चिकटवता येईल; नेमक्या याच कारणासाठी ते इथे दिले आहे. ज्याला ही योजना माहीत नाही तो असा विचार करू शकतो की संस्कृत नाव असलेली राज्य योजना बहुधा व्यापक अर्थाने ग्रामीण कल्याणाची असेल, आणि म्हणून व्यापक वाटणारे उत्तर निवडू शकतो. एखादे विधान तेव्हाच बरोबर ठरते जेव्हा ते त्या योजनेचे स्वतःचे उद्दिष्ट सांगते, आणि इथले उद्दिष्ट पोषण हेच आहे.
- (4)(c) आणि (d) बरोबर आहेत. — हा पर्याय योजनेला रोजगाराची आणि शेतीची योजना बनवतो. यातला रोजगाराचा अर्धा भाग अधिक मोहात पाडणारा आहे, कारण किशोरवयीन मुली खरोखरच या योजनेचा लक्ष्यगट आहेत — पण त्यांना मिळते ते पोषक पूरक आहार, काम किंवा कौशल्य प्रशिक्षण नव्हे. लाभार्थी गट बरोबर ठेवून लाभाचा प्रकार बदलून टाकणे, ही कल्याणकारी योजनेबद्दल खोटे विधान लिहिण्याची ठरलेली पद्धत आहे; आणि योजना कोणासाठी आहे एवढेच नोंदवून त्यांना ती काय देते हे न नोंदवणाऱ्या उमेदवाराला ती नेमकी पाडते.
राज्यांच्या पोषण योजना राष्ट्रीय चौकटीवर उभ्या असतात आणि त्या चौकटीच्या संदर्भातच त्या नीट समजतात. अंगणवाडी केंद्रांमार्फत राबवली जाणारी एकात्मिक बाल विकास सेवा सहा वर्षांखालील बालके आणि गर्भवती व स्तनदा माता यांना पूरक पोषण आहार, लसीकरण, आरोग्य तपासणी, संदर्भसेवा आणि पूर्वप्राथमिक शिक्षण पुरवते; 2018 मध्ये सुरू झालेले आणि पुढे 'सक्षम अंगणवाडी व पोषण 2.0' म्हणून पुनर्रचित झालेले पोषण अभियान त्याला वाढ खुंटणे, कुपोषण, रक्तक्षय आणि कमी जन्मवजन कमी करण्याची उद्दिष्टे जोडते. या चौकटीच्या आत राज्ये केंद्रीय कार्यक्रम पूर्णपणे भरून काढत नाही अशा पोकळ्यांसाठी स्वतःच्या योजना जोडतात. सप्टेंबर 2023 मध्ये ओडिशात सुरू झालेली मुख्यमंत्री संपुर्ण पुष्टी योजना हीच अशी एक भर आहे : ती पंधरा ते एकोणीस वयोगटातील किशोरवयीन मुलींपर्यंत पूरक पोषण नेते, गर्भवती व स्तनदा मातांना जादा कोरडा शिधा देते, आणि तीव्र व मध्यम कुपोषित बालकांना वेगवेगळ्या प्रकारचा अन्नाधार पुरवते; तर जोडीची पाडा पुष्टी योजना दुर्गम व आदिवासी पाड्यांत शिजवलेले गरम अन्न नेते. या रचनेत राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणाने नोंदवलेल्या रोगचित्राचेच प्रतिबिंब आहे — भारतातील कुपोषण आयुष्याच्या पहिल्या हजार दिवसांत आणि किशोरवयीन मुलींमध्ये केंद्रित आहे, आणि याच मुली पुढच्या पिढीच्या माता बनतात.
एमपीएससी आणि इतर राज्य आयोग स्वतःच्या राज्याखेरीज इतर राज्यांच्या योजनांबद्दलही विचारतात, आणि त्यामागचे कारण समजून घेण्यासारखे आहे : उमेदवाराला त्या योजनेचे तपशील माहीत असावेत ही अपेक्षाच नसते, म्हणून प्रश्न हे तपासतो की नावावरून आणि भारतीय कल्याणकारी धोरणाच्या सर्वसाधारण आकारावरून उद्दिष्टाचा अंदाज बांधता येतो का. हा अंदाज वैध आहे आणि हा प्रश्न त्यालाच बक्षीस देतो. 'पुष्टी' म्हणजे पोषण; ज्या योजनेच्या नावात हा शब्द आहे आणि जी मुख्यमंत्र्यांनी सुरू केली आहे, ती पोषणाचीच असते, आणि तेच सांगणारा पर्याय हे उत्तर असते. व्यापक सवय म्हणजे राज्यांच्या योजनांचे त्यांच्या हेतूनुसार एक छोटे वर्गीकरण मनात ठेवणे — पोषण, मुलगी, शेतकऱ्यांना उत्पन्न आधार, घरकुल, आरोग्य विमा — आणि प्रत्येक वर्गाला दोन-तीन प्रमुख नावे जोडून ठेवणे. दुसरा धडा उत्तराच्या स्वरूपाविषयीचा : इथल्या चारांपैकी तीन पर्याय विधाने गठ्ठ्याने देतात आणि फक्त एकच पर्याय एकच विधान नोंदवतो — पण एवढ्यावरून त्या एकट्या विधानाच्या पर्यायावर संशय घेऊ नये. पर्याय वाचण्याआधी प्रत्येक विधानाचा निवाडा स्वतंत्रपणे करावा लागतो.
- मुख्यमंत्री संपुर्ण पुष्टी योजना ही ओडिशा राज्याची योजना असून ती 15 सप्टेंबर 2023 रोजी मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते सुरू झाली.
- राज्यातील माता, किशोरवयीन मुली व बालके यांच्या पोषणविषयक गरजा भागवणे हे तिचे उद्दिष्ट आहे.
- ती पंधरा ते एकोणीस वयोगटातील किशोरवयीन मुलींना पोषक पूरक आहार आणि गर्भवती व स्तनदा मातांना जादा कोरडा शिधा पुरवते.
- तीव्र कुपोषित बालकांना संपूर्ण अन्नपूरक आहार, तर मध्यम कुपोषित व तीव्र कमी वजनाच्या बालकांना जीवनसत्त्वयुक्त छातुआ व अंडी दिली जातात.
- त्याच दिवशी सुरू झालेली जोडयोजना 'पाडा पुष्टी योजना' दुर्गम व आदिवासी पाड्यांतील बालकांना शिजवलेले गरम अन्न पुरवते.
- राष्ट्रीय पातळीवर पूरक पोषण आहार एकात्मिक बाल विकास सेवा व पोषण अभियानामार्फत दिला जातो; पोषण अभियानाची पुनर्रचना 'सक्षम अंगणवाडी व पोषण 2.0' अशी झाली आहे.
ही योजना ओडिशाच्या मुख्यमंत्र्यांनी 15 सप्टेंबर 2023 रोजी, जोडयोजना 'पाडा पुष्टी योजना' सोबतच सुरू केली; ती दुर्गम व आदिवासी पाड्यांतील बालकांना शिजवलेले गरम अन्न पुरवते, कारण तिथे अंगणवाडी केंद्र वस्तीपासून दूर असू शकते. राष्ट्रीय पातळीवर हेच काम एकात्मिक बाल विकास सेवा व पोषण अभियानामार्फत चालते, ज्याची पुनर्रचना 'सक्षम अंगणवाडी व पोषण 2.0' अशी झाली आहे.
- लाभार्थी गट बरोबर ठेवून लाभाचा प्रकार बदलणे — इथे किशोरवयीन मुलींना पोषण मिळते, रोजगार किंवा शिष्यवृत्ती नव्हे
- कृषी वाढीसारखे व्यापक विकासविषयक उद्दिष्ट, ते राज्य योजनेला शोभणारे वाटते म्हणून निवडणे
- योजनेच्या नावाच्या अर्थाकडे दुर्लक्ष करणे, जे इथे उद्दिष्ट थेट सांगून टाकते
- चारांपैकी तीन पर्याय विधाने गठ्ठ्याने देतात म्हणून गठ्ठ्याचा पर्यायच बरोबर असेल असे गृहीत धरणे
एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत योजनांचे प्रश्न तीन रूपांत येतात : नामनिर्देशित योजना कोणत्या राज्याने सुरू केली, तिचे उद्दिष्ट काय, आणि ती कोणते मंत्रालय किंवा विभाग चालवते. इतर राज्यांच्या योजना नेमक्या याच स्वरूपात, म्हणजे उद्दिष्टाचा अंदाज बांधायला लावणाऱ्या प्रश्नांच्या रूपात विचारल्या जातात, जिथे नावातच उत्तर असते. तयारीसाठी वर्षभरातील प्रमुख राज्य योजनांची राज्य, सुरू झाल्याची तारीख व एका ओळीचे उद्दिष्ट यांसह यादी ठेवावी; आणि योजनांच्या नावांत वारंवार येणारे मोजके संस्कृत व प्रादेशिक शब्द शिकून ठेवावेत — पोषणासाठी पुष्टी, सक्षमीकरणासाठी शक्ती, घरकुलासाठी आवास, उत्पन्न आधारासाठी सन्मान.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सप्टेंबर 2023 मध्ये सुरू झालेली 'मुख्यमंत्री संपुर्ण पुष्टी योजना' कोणत्या राज्याची आहे ?
- (a)ओडिशा
- (b)छत्तीसगड
- (c)झारखंड
- (d)मध्य प्रदेश
उत्तर(a) ओडिशा — ही योजना ओडिशाच्या मुख्यमंत्र्यांनी 15 सप्टेंबर 2023 रोजी 'पाडा पुष्टी योजने'सह सुरू केली; राज्यातील माता, किशोरवयीन मुली व बालके यांच्या पोषणविषयक गरजा भागवणे हे तिचे उद्दिष्ट आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सहा वर्षांखालील बालके आणि गर्भवती व स्तनदा माता यांना पूरक पोषण आहार राष्ट्रीय पातळीवर कोणत्या कार्यक्रमामार्फत दिला जातो ?
- (a)एकात्मिक बाल विकास सेवा
- (b)माध्यान्ह भोजन योजना
- (c)राष्ट्रीय आरोग्य अभियान
- (d)अंत्योदय अन्न योजना
उत्तर(a) एकात्मिक बाल विकास सेवा — अंगणवाडी केंद्रांमार्फत राबवली जाणारी ही सेवा पूरक पोषण आहार, लसीकरण, आरोग्य तपासणी, संदर्भसेवा आणि पूर्वप्राथमिक शिक्षण पुरवते. माध्यान्ह भोजन योजना, आता पीएम पोषण, शालेय मुलांसाठी आहे; राष्ट्रीय आरोग्य अभियान हा आरोग्य यंत्रणेचा कार्यक्रम आहे; आणि अंत्योदय अन्न योजना ही सर्वात गरीब कुटुंबांसाठीची अन्न-अनुदान योजना आहे.